Nghĩa Thích (Niddesa)

vā loko … 
anantavā loko … 
taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ … 
aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ … 
hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
na hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesananti. 
<b>Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā</b>ti diṭṭhinivesā na hi svātivattā durativattā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti—
diṭṭhīnivesā na hi svātivattā. 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītan</b>ti. 
<b>Dhammesū</b>ti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatesu. 
<b>Niccheyyā</b>ti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Samuggahītan</b>ti nivesanesu odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho. 
Idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttanti—
dhammesu niccheyya samuggahītaṁ. 
<b>Tasmā naro tesu nivesanesū</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānaṁ. 
<b>Naro</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. 
<b>Tesu nivesanesū</b>ti tesu diṭṭhinivesanesūti—
tasmā naro tesu nivesanesu. 
<b>Nirassatī ādiyatī ca dhamman</b>ti. 
<b>Nirassatī</b>ti dvīhi kāraṇehi nirassati—
paravicchindanāya vā nirassati, anabhisambhuṇanto vā nirassati. 
Kathaṁ paravicchindanāya nirassati? 
Paro vicchindeti—
so satthā na sabbaññū, 
dhammo na svākkhāto, 
gaṇo na suppaṭipanno, 
diṭṭhi na bhaddikā, 
paṭipadā na supaññattā, 
maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—
evaṁ paro vicchindeti. 
Evaṁ vicchindiyamāno satthāraṁ nirassati, dhammakkhānaṁ nirassati, gaṇaṁ nirassati, diṭṭhiṁ nirassati, paṭipadaṁ nirassati, maggaṁ nirassati. 
Evaṁ paravicchindanāya nirassati. 
Kathaṁ anabhisambhuṇanto nirassati? 
Sīlaṁ anabhisambhuṇanto sīlaṁ nirassati, vataṁ anabhisambhuṇanto vataṁ nirassati, sīlabbataṁ anabhisambhuṇanto sīlabbataṁ nirassati. 
Evaṁ anabhisambhuṇanto nirassati. 
<b>Ādiyatī ca dhamman</b>ti. 
Satthāraṁ gaṇhāti, dhammakkhānaṁ gaṇhāti, gaṇaṁ gaṇhāti, diṭṭhiṁ gaṇhāti, paṭipadaṁ gaṇhāti, maggaṁ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—
nirassatī ādiyatī ca dhammaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā, 
Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ; 
Tasmā naro tesu nivesanesu, 
Nirassatī ādiyatī ca dhamman”ti. 
<b>Dhonassa hi natthi kuhiñci loke,</b> 
<b>Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;</b> 
<b>Māyañca mānañca pahāya dhono,</b> 
<b>Sa kena gaccheyya anūpayo so.</b> 
<b>Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū</b>ti. 
<b>Dhono</b>ti. 
Dhonā vuccati paññā—
yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Kiṅkāraṇā dhonā vuccati paññā? 
Tāya paññāya kāyaduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; 
vacīduccaritaṁ … 
manoduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; 
rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
doso … 
moho … 
kodho … 
upanāho … 
makkho … 
paḷāso dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
issā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; 
macchariyaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; 
māyā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; 
sāṭheyyaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; 
thambho dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
sārambho … 
māno … 
atimāno … 
mado … 
pamādo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. 
Taṅkāraṇā dhonā vuccati paññā. 
Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; 
sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
sammāvācāya micchāvācā dhutā ca dhotā ca …pe… 
sammākammantena micchākammanto dhuto ca … 
sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca … 
sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca … 
sammāsatiyā micchāsati dhutā ca … 
sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; 
sammāñāṇena micchāñāṇaṁ dhutaṁ ca … 
sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. 
Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. 
Arahā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato; 
tasmā arahā dhono. 
So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti—
dhono. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloke. 
<b>Pakappitā</b>ti dve pakappanā—
taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpakappanā …pe… 
ayaṁ diṭṭhipakappanā. 
<b>Bhavābhavesū</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. 
<b>Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū</b>ti dhonassa kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu. 
<b>Māyañca mānañca pahāya dhono</b>ti. 
<b>Māyā</b> vuccati vañcanikā cariyā. 
Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā, vācāya duccaritaṁ caritvā, manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati—
“mā maṁ jaññā”ti icchati, “mā maṁ jaññā”ti saṅkappeti, “mā maṁ jaññā”ti vācaṁ bhāsati, “mā maṁ jaññā”ti kāyena parakkamati. 
Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā, ayaṁ vuccati māyā. 
<b>Māno</b>ti ekavidhena māno—
yā cittassa unnati. 
Duvidhena māno—
attukkaṁsanamāno, paravambhanamāno. 
Tividhena māno—
“seyyohamasmī”ti māno, “sadisohamasmī”ti māno, “hīnohamasmī”ti māno. 
Catubbidhena māno—
lābhena mānaṁ janeti, yasena mānaṁ janeti, pasaṁsāya mānaṁ janeti, sukhena mānaṁ janeti. 
Pañcavidhena māno—
“lābhimhi manāpikānaṁ rūpānan”ti mānaṁ janeti, “lābhimhi manāpikānaṁ saddānaṁ … 
gandhānaṁ … 
rasānaṁ … 
phoṭṭhabbānan”ti mānaṁ janeti. 
Chabbidhena māno—
cakkhusampadāya mānaṁ janeti, sotasampadāya … 
ghānasampadāya … 
jivhāsampadāya … 
kāyasampadāya … 
manosampadāya mānaṁ janeti. 
Sattavidhena māno—
māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno. 
Aṭṭhavidhena māno—
lābhena mānaṁ janeti, alābhena omānaṁ janeti, yasena mānaṁ janeti, ayasena omānaṁ janeti, pasaṁsāya mānaṁ janeti, nindāya omānaṁ janeti, sukhena mānaṁ janeti, dukkhena omānaṁ janeti. 
Navavidhena māno—
seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamasmīti māno. 
Dasavidhena māno—
idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. 
Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—
ayaṁ vuccati māno. 
<b>Māyañca mānañca pahāya dhono</b>ti. 
Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
māyañca mānañca pahāya dhono. 
<b>Sa kena gaccheyya anūpayo so</b>ti. 
<b>Upayā</b>ti dve upayā—
taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca …pe… 
ayaṁ taṇhūpayo …pe… 
ayaṁ diṭṭhūpayo. 
Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. 
Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo puggalo kena rāgena gaccheyya, kena dosena gaccheyya, kena mohena gaccheyya, kena mānena gaccheyya, kāya diṭṭhiyā gaccheyya, kena uddhaccena gaccheyya, kāya vicikicchāya gaccheyya, kehi anusayehi gaccheyya—
rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. 
Te abhisaṅkhārā pahīnā. 
Abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena gaccheyya—
nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. 
So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṁ natthi, yena gaccheyyāti—
sa kena gaccheyya anūpayo so. 
Tenāha bhagavā—
“Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, 
Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu; 
Māyañca mānañca pahāya dhono, 
Sa kena gaccheyya anūpayo so”ti. 
<b>Upayo hi dhammesu upeti vādaṁ,</b> 
<b>Anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyya;</b> 
<b>Attā nirattā na hi tassa atthi,</b> 
<b>Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṁ.</b> 
<b>Upayo hi dhammesu upeti vādan</b>ti. 
<b>Upayā</b>ti dve upayā—
taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca …pe… 
ayaṁ taṇhūpayo …pe… 
ayaṁ diṭṭhūpayo. 
Tassa taṇhūpayo appahīno, diṭṭhūpayo appaṭinissaṭṭho. 
Taṇhūpayassa appahīnattā, diṭṭhūpayassa appaṭinissaṭṭhattā dhammesu vādaṁ upeti—
rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. 
Te abhisaṅkhārā appahīnā. 
Abhisaṅkhārānaṁ appahīnattā gatiyā vādaṁ upeti. 
Nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā vādaṁ upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—
upayo hi dhammesu upeti vādaṁ. 
<b>Anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyyā</b>ti. 
<b>Upayā</b>ti dve upayā—
taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca …pe… 
ayaṁ taṇhūpayo …pe… 
ayaṁ diṭṭhūpayo. 
Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. 
Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayaṁ puggalaṁ kena rāgena vadeyya, kena dosena vadeyya, kena mohena vadeyya, kena mānena vadeyya, kāya diṭṭhiyā vadeyya, kena uddhaccena vadeyya, kāya vicikicchāya vadeyya, kehi anusayehi vadeyya—
rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. 
Te abhisaṅkhārā pahīnā. 
Abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena vadeyya—
nerayikoti vā …pe… 
nevasaññīnāsaññīti vā. 
So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṁ natthi, yena vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti—
anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyya. 
<b>Attā nirattā na hi tassa atthī</b>ti. 
<b>Attā</b>ti attānudiṭṭhi natthi. 
<b>Nirattā</b>ti ucchedadiṭṭhi natthi. 
<b>Attā</b>ti gahitaṁ natthi. 
<b>Nirattā</b>ti muñcitabbaṁ natthi. 
Yassatthi gahitaṁ, tassatthi muñcitabbaṁ; 
yassatthi muñcitabbaṁ, tassatthi gahitaṁ. 
Gahaṇaṁ muñcanā samatikkanto arahā buddhiparihānivītivatto. 
So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—
attā nirattā na hi tassa atthi. 
<b>Adhosi so diṭṭhimidheva sabban</b>ti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. 
So sabbadiṭṭhigataṁ idheva adhosi dhuni sandhuni niddhuni pajahi vinodesi byantiṁ akāsi anabhāvaṁ gamesīti—
adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Upayo hi dhammesu upeti vādaṁ, 
Anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyya; 
Attā nirattā na hi tassa atthi, 
Adhosi so diṭṭhimidheva sabban”ti. 
Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso tatiyo. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
4. Suddhaṭṭhakasuttaniddesa 
Atha suddhaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Passāmi suddhaṁ paramaṁ arogaṁ,</b> 
<b>Diṭṭhena saṁsuddhi narassa hoti;</b> 
<b>Evābhijānaṁ paramanti ñatvā,</b> 
<b>Suddhānupassīti pacceti ñāṇaṁ.</b> 
<b>Passāmi suddhaṁ paramaṁ arogan</b>ti. 
<b>Passāmi suddhan</b>ti passāmi suddhaṁ, dakkhāmi suddhaṁ, olokemi suddhaṁ, nijjhāyāmi suddhaṁ, upaparikkhāmi suddhaṁ. 
<b>Paramaṁ arogan</b>ti paramaṁ ārogyappattaṁ tāṇappattaṁ leṇappattaṁ saraṇappattaṁ abhayappattaṁ accutappattaṁ amatappattaṁ nibbānappattanti—
passāmi suddhaṁ paramaṁ arogaṁ. 
<b>Diṭṭhena saṁsuddhi narassa hotī</b>ti. 
Cakkhuviññāṇaṁ rūpadassanena narassa suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimutti hoti, naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccatīti—
diṭṭhena saṁsuddhi narassa hoti. 
<b>Evābhijānaṁ paramanti ñatvā</b>ti. 
Evaṁ abhijānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. 
“Idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
evābhijānaṁ paramanti ñatvā. 
<b>Suddhānupassīti pacceti ñāṇan</b>ti. 
Yo suddhaṁ passati, so suddhānupassī, <b>pacceti ñāṇan</b>ti cakkhuviññāṇaṁ rūpadassanena ñāṇanti pacceti, maggoti pacceti, pathoti pacceti, niyyānanti paccetīti—
suddhānupassī pacceti ñāṇaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Passāmi suddhaṁ paramaṁ arogaṁ, 
Diṭṭhena saṁsuddhi narassa hoti; 
Evābhijānaṁ paramanti ñatvā, 
Suddhānupassīti pacceti ñāṇan”ti. 
<b>Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti,</b> 
<b>Ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṁ;</b> 
<b>Aññena so sujjhati sopadhīko,</b> 
<b>Diṭṭhī hi naṁ pāva tathā vadānaṁ.</b> 
<b>Diṭṭhena ce suddhi narassa hotī</b>ti. 
Cakkhuviññāṇaṁ rūpadassanena ce narassa suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimutti hoti, naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccatīti—
diṭṭhena ce suddhi narassa hoti. 
<b>Ñāṇena vā so pajahāti dukkhan</b>ti cakkhuviññāṇaṁ rūpadassanena ce naro jātidukkhaṁ pajahati, jarādukkhaṁ pajahati, byādhidukkhaṁ pajahati, maraṇadukkhaṁ pajahati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pajahatīti—
ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṁ. 
<b>Aññena so sujjhati sopadhīko</b>ti. 
Aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccati. 
<b>Sopadhīko</b>ti sarāgo sadoso samoho samāno sataṇho sadiṭṭhi sakileso saupādānoti—
aññena so sujjhati sopadhīko. 
<b>Diṭṭhī hi naṁ pāva tathā vadānan</b>ti. 
Sāva diṭṭhi taṁ puggalaṁ pāvadati—
iti vāyaṁ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano. 
<b>Tathā vadānan</b>ti tathā vadantaṁ kathentaṁ bhaṇantaṁ dīpayantaṁ voharantaṁ. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti tathā vadantaṁ kathentaṁ bhaṇantaṁ dīpayantaṁ voharantaṁ. 
“Asassato loko … 
antavā loko … 
anantavā loko … 
taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ … 
aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ … 
hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
na hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti tathā vadantaṁ kathentaṁ bhaṇantaṁ dīpayantaṁ voharantanti—
diṭṭhī hi naṁ pāva tathā vadānaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti, 
Ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṁ; 
Aññena so sujjhati sopadhīko, 
Diṭṭhī hi naṁ pāva tathā vadānan”ti. 
<b>Na brāhmaṇo aññato suddhimāha,</b> 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā;</b> 
<b>Puññe ca pāpe ca anūpalitto,</b> 
<b>Attañjaho nayidha pakubbamāno.</b> 
<b>Na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā</b>ti. 
<b>Nā</b>ti paṭikkhepo. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo—
sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. 
Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Bāhitvā sabbapāpakāni, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto; 
Saṁsāramaticca kevalī so, 
Asito tādi pavuccate sa brahmā. 
<b>Na brāhmaṇo aññato suddhimāhā</b>ti. 
Brāhmaṇo aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ, nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti—
na brāhmaṇo aññato suddhimāha. 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā. 
Te ekaccānaṁ rūpānaṁ dassanaṁ maṅgalaṁ paccenti, ekaccānaṁ rūpānaṁ dassanaṁ amaṅgalaṁ paccenti. 
Katamesaṁ rūpānaṁ dassanaṁ maṅgalaṁ paccenti? 
Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni rūpāni passanti—
cāṭakasakuṇaṁ passanti, phussaveḷuvalaṭṭhiṁ passanti, gabbhinitthiṁ passanti, kumārakaṁ khandhe āropetvā gacchantaṁ passanti, puṇṇaghaṭaṁ passanti, rohitamacchaṁ passanti, ājaññaṁ passanti, ājaññarathaṁ passanti, usabhaṁ passanti, gokapilaṁ passanti. 
Evarūpānaṁ rūpānaṁ dassanaṁ maṅgalaṁ paccenti. 
Katamesaṁ rūpānaṁ dassanaṁ amaṅgalaṁ paccenti? 
Palālapuñjaṁ passanti, takkaghaṭaṁ passanti, rittaghaṭaṁ passanti, naṭaṁ passanti, naggasamaṇakaṁ passanti, kharaṁ passanti, kharayānaṁ passanti, ekayuttayānaṁ passanti, kāṇaṁ passanti, kuṇiṁ passanti, khañjaṁ passanti, pakkhahataṁ passanti, jiṇṇakaṁ passanti, byādhikaṁ passanti, mataṁ passanti. 
Evarūpānaṁ rūpānaṁ dassanaṁ amaṅgalaṁ paccenti. 
Ime te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā. 
Te diṭṭhena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. 
Te ekaccānaṁ saddānaṁ savanaṁ maṅgalaṁ paccenti, ekaccānaṁ saddānaṁ savanaṁ amaṅgalaṁ paccenti. 
Katamesaṁ saddānaṁ savanaṁ maṅgalaṁ paccenti? 
Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni saddāni suṇanti—
vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā asokāti vā sumanāti vā sunakkhattāti vā sumaṅgalāti vā sirīti vā sirīvaḍḍhāti vā. 
Evarūpānaṁ saddānaṁ savanaṁ maṅgalaṁ paccenti. 
Katamesaṁ saddānaṁ savanaṁ amaṅgalaṁ paccenti? 
Kāṇoti vā kuṇīti vā khañjoti vā pakkhahatoti vā jiṇṇakoti vā byādhikoti vā matoti vā chindanti vā bhindanti vā daḍḍhanti vā naṭṭhanti vā natthīti vā. 
Evarūpānaṁ saddānaṁ savanaṁ amaṅgalaṁ paccenti. 
Ime te samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. 
Te sutena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā. 
Te sīlamattena saṁyamamattena saṁvaramattena avītikkamamattena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Samaṇamuṇḍikāputto evamāha—
“catūhi kho ahaṁ, gahapati, dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ paññāpemi sampannakusalaṁ paramakusalaṁ uttamapattippattaṁ samaṇaṁ ayojjaṁ. 
Katamehi catūhi? 
Idha, gahapati, na kāyena pāpakaṁ kammaṁ karoti, na pāpikaṁ vācaṁ bhāsati, na pāpakaṁ saṅkappaṁ saṅkappati, na pāpakaṁ ājīvaṁ ājīvati. 
Imehi kho ahaṁ, gahapati, catūhi dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ paññāpemi sampannakusalaṁ paramakusalaṁ uttamapattippattaṁ samaṇaṁ ayojjaṁ”. 
Evamevaṁ santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā, te sīlamattena saṁyamamattena saṁvaramattena avītikkamamattena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. 
Te hatthivatikā vā honti, assavatikā vā honti, govatikā vā honti, kukkuravatikā vā honti, kākavatikā vā honti, vāsudevavatikā vā honti, baladevavatikā vā honti, puṇṇabhaddavatikā vā honti, maṇibhaddavatikā vā honti, aggivatikā vā honti, nāgavatikā vā honti, supaṇṇavatikā vā honti, yakkhavatikā vā honti, asuravatikā vā honti, gandhabbavatikā vā honti, mahārājavatikā vā honti, candavatikā vā honti, sūriyavatikā vā honti, indavatikā vā honti, brahmavatikā vā honti, devavatikā vā honti, disāvatikā vā honti. 
Ime te samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. 
Te vatena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. 
Te kālato uṭṭhahitvā pathaviṁ āmasanti, haritaṁ āmasanti, gomayaṁ āmasanti, kacchapaṁ āmasanti, phālaṁ akkamanti, tilavāhaṁ āmasanti, phussatilaṁ khādanti, phussatelaṁ makkhenti, phussadantakaṭṭhaṁ khādanti, phussamattikāya nhāyanti, phussasāṭakaṁ nivāsenti, phussaveṭhanaṁ veṭhenti. 
Ime te samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. 
Te mutena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
Na brāhmaṇo aññato suddhimāha. 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā</b>ti. 
Brāhmaṇo diṭṭhasuddhiyāpi suddhiṁ nāha, sutasuddhiyāpi suddhiṁ nāha, sīlasuddhiyāpi suddhiṁ nāha, vatasuddhiyāpi suddhiṁ nāha, mutasuddhiyāpi suddhiṁ nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti—
na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā. 
<b>Puññe ca pāpe ca anūpalitto</b>ti. 
<b>Puññaṁ</b> vuccati yaṁ kiñci tedhātukaṁ kusalābhisaṅkhāraṁ, <b>apuññaṁ</b> vuccati sabbaṁ akusalaṁ. 
Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā; 
ettāvatā puññe ca pāpe ca na limpati na palimpati na upalimpati alitto apalitto anūpalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
puññe ca pāpe ca anūpalitto. 
<b>Attañjaho nayidha pakubbamāno</b>ti. 
<b>Attañjaho</b>ti attadiṭṭhijaho. 
<b>Attañjaho</b>ti gāhaṁ jaho. 
<b>Attañjaho</b>ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ, sabbaṁ taṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ. 
<b>Nayidha pakubbamāno</b>ti puññābhisaṅkhāraṁ vā apuññābhisaṅkhāraṁ vā āneñjābhisaṅkhāraṁ vā apakubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
attañjaho nayidha pakubbamāno. 
Tenāha bhagavā—
“Na brāhmaṇo aññato suddhimāha, 
Diṭṭhe sute sīlavate mute vā; 
Puññe ca pāpe ca anūpalitto, 
Attañjaho nayidha pakubbamāno”ti. 
<b>Purimaṁ pahāya aparaṁ sitāse,</b> 
<b>Ejānugā te na taranti saṅgaṁ;</b> 
<b>Te uggahāyanti nirassajanti,</b> 
<b>Kapīva sākhaṁ pamuñcaṁ gahāya.</b> 
<b>Purimaṁ pahāya aparaṁ sitāse</b>ti. 
Purimaṁ satthāraṁ pahāya paraṁ satthāraṁ nissitā; 
purimaṁ dhammakkhānaṁ pahāya aparaṁ dhammakkhānaṁ nissitā; 
purimaṁ gaṇaṁ pahāya aparaṁ gaṇaṁ nissitā; 
purimaṁ diṭṭhiṁ pahāya aparaṁ diṭṭhiṁ nissitā; 
purimaṁ paṭipadaṁ pahāya aparaṁ paṭipadaṁ nissitā; 
purimaṁ maggaṁ pahāya aparaṁ maggaṁ nissitā sannissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
purimaṁ pahāya aparaṁ sitāse. 
<b>Ejānugā te na taranti saṅgan</b>ti. 
<b>Ejā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Ejānugā</b>ti ejānugā ejānugatā ejānusaṭā ejāya pannā patitā abhibhūtā pariyādinnacittā. 
<b>Te na taranti saṅgan</b>ti rāgasaṅgaṁ dosasaṅgaṁ mohasaṅgaṁ mānasaṅgaṁ diṭṭhisaṅgaṁ kilesasaṅgaṁ duccaritasaṅgaṁ na taranti na uttaranti na pataranti na samatikkamanti na vītivattantīti—
ejānugā te na taranti saṅgaṁ. 
<b>Te uggahāyanti nirassajantī</b>ti satthāraṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ satthāraṁ gaṇhanti; 
dhammakkhānaṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ dhammakkhānaṁ gaṇhanti; 
gaṇaṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ gaṇaṁ gaṇhanti; 
diṭṭhiṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ diṭṭhiṁ gaṇhanti; 
paṭipadaṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ paṭipadaṁ gaṇhanti; 
maggaṁ gaṇhanti, taṁ muñcitvā aññaṁ maggaṁ gaṇhanti; 
gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti—
te uggahāyanti nirassajanti. 
<b>Kapīva sākhaṁ pamuñcaṁ gahāyā</b>ti. 
Yathā makkaṭo araññe pavane caramāno sākhaṁ gaṇhāti, taṁ muñcitvā aññaṁ sākhaṁ gaṇhāti. 
Evamevaṁ puthusamaṇabrāhmaṇā puthudiṭṭhigatāni gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti—
kapīva sākhaṁ pamuñcaṁ gahāya. 
Tenāha bhagavā—
“Purimaṁ pahāya aparaṁ sitāse, 
Ejānugā te na taranti saṅgaṁ; 
Te uggahāyanti nirassajanti, 
Kapīva sākhaṁ pamuñcaṁ gahāyā”ti. 
<b>Sayaṁ samādāya vatāni jantu,</b> 
<b>Uccāvacaṁ gacchati saññasatto;</b> 
<b>Vidvā ca vedehi samecca dhammaṁ,</b> 
<b>Na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño.</b> 
<b>Sayaṁ samādāya vatāni jantū</b>ti. 
<b>Sayaṁ samādāyā</b>ti sāmaṁ samādāya. 
<b>Vatānī</b>ti hatthivataṁ vā assavataṁ vā govataṁ vā kukkūravataṁ vā kākavataṁ vā vāsudevavataṁ vā baladevavataṁ vā puṇṇabhaddavataṁ vā maṇibhaddavataṁ vā aggivataṁ vā nāgavataṁ vā supaṇṇavataṁ vā yakkhavataṁ vā asuravataṁ vā …pe… 
disāvataṁ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā. 
<b>Jantū</b>ti satto naro …pe… manujoti—
sayaṁ samādāya vatāni jantu. 
<b>Uccāvacaṁ gacchati saññasatto</b>ti satthārato satthāraṁ gacchati; 
dhammakkhānato dhammakkhānaṁ gacchati; 
gaṇato gaṇaṁ gacchati; 
diṭṭhiyā diṭṭhiṁ gacchati; 
paṭipadāya paṭipadaṁ gacchati; 
maggato maggaṁ gacchati. 
<b>Saññasatto</b>ti kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṁsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. 
Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṁ sattaṁ visattaṁ āsattaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ, evamevaṁ kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṁsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddhoti—
uccāvacaṁ gacchati saññasatto. 
<b>Vidvā ca vedehi samecca dhamman</b>ti. 
<b>Vidvā</b>ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Vedehī</b>ti <b>vedā</b> vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi. 
Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto, koṭigato koṭippatto, pariyantagato pariyantappatto, vosānagato vosānappatto, tāṇagato tāṇappatto, leṇagato leṇappatto, saraṇagato saraṇappatto, abhayagato abhayappatto, accutagato accutappatto, amatagato amatappatto, nibbānagato nibbānappatto. 
Vedānaṁ vā antagatoti <b>vedagū</b>, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū. 
Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Vedāni viceyya kevalāni, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ; 
Sabbavedanāsu vītarāgo, 
Sabbaṁ vedamaticca vedagū soti. 
<b>Vidvā ca vedehi samecca dhamman</b>ti. 
Samecca abhisamecca dhammaṁ. 
Sabbe saṅkhārā aniccāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
sabbe saṅkhārā dukkhāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
sabbe dhammā anattāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
avijjāpaccayā saṅkhārāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
saṅkhārapaccayā viññāṇanti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
viññāṇapaccayā nāmarūpanti … 
nāmarūpapaccayā saḷāyatananti … 
saḷāyatanapaccayā phassoti … 
phassapaccayā vedanāti … 
vedanāpaccayā taṇhāti … 
taṇhāpaccayā upādānanti … 
upādānapaccayā bhavoti … 
bhavapaccayā jātīti … 
jātipaccayā jarāmaraṇanti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
viññāṇanirodhā nāmarūpanirodhoti … 
nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti … 
saḷāyatananirodhā phassanirodhoti … 
phassanirodhā vedanānirodhoti … 
vedanānirodhā taṇhānirodhoti … 
taṇhānirodhā upādānanirodhoti … 
upādānanirodhā bhavanirodhoti … 
bhavanirodhā jātinirodhoti … 
jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
idaṁ dukkhanti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
ayaṁ dukkhasamudayoti … 
ayaṁ dukkhanirodhoti … 
ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
ime āsavāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
ayaṁ āsavasamudayoti … 
ayaṁ āsavanirodhoti … 
ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
ime dhammā abhiññeyyāti samecca abhisamecca dhammaṁ; 
ime dhammā pariññeyyāti … 
ime dhammā pahātabbāti … 
ime dhammā bhāvetabbāti … 
ime dhammā sacchikātabbāti samecca abhisamecca dhammaṁ. 
Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ. 
Pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ. 
Catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ. 
Yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhammanti samecca abhisamecca dhammanti—
vidvā ca vedehi samecca dhammaṁ. 
<b>Na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño</b>ti na satthārato satthāraṁ gacchati, na dhammakkhānato dhammakkhānaṁ gacchati, na gaṇato gaṇaṁ gacchati, na diṭṭhiyā diṭṭhiṁ gacchati, na paṭipadāya paṭipadaṁ gacchati, na maggato maggaṁ gacchati. 
<b>Bhūripañño</b>ti bhūripañño mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño. 
<b>Bhūri</b> vuccati pathavī. 
Tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti—
na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño. 
Tenāha bhagavā—
“Sayaṁ samādāya vatāni jantu, 
Uccāvacaṁ gacchati saññasatto; 
Vidvā ca vedehi samecca dhammaṁ, 
Na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño”ti. 
<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto,</b> 
<b>Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;</b> 
<b>Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ,</b> 
<b>Kenīdha lokasmi vikappayeyya.</b> 
<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā</b>ti. 
<b>Senā</b> vuccati mārasenā. 
Kāyaduccaritaṁ mārasenā, vacīduccaritaṁ mārasenā, manoduccaritaṁ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“Kāmā te paṭhamā senā, 
dutiyā arati vuccati; 
Tatiyā khuppipāsā te, 
catutthī taṇhā vuccati. 
Pañcamī thinamiddhaṁ te, 
chaṭṭhā bhīrū pavuccati; 
Sattamī vicikicchā te, 
makkho thambho te aṭṭhamo. 
Lābho siloko sakkāro, 
micchāladdho ca yo yaso; 
Yo cattānaṁ samukkaṁse, 
pare ca avajānati. 
Esā namuci te senā, 
kaṇhassābhippahārinī; 
Na naṁ asūro jināti, 
jetvāva labhate sukhan”ti. 
Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, so vuccati visenibhūto. 
So diṭṭhe visenibhūto, sute visenibhūto, mute visenibhūto, viññāte visenibhūtoti—
sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā. 
<b>Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantan</b>ti. 
Tameva suddhadassiṁ visuddhadassiṁ parisuddhadassiṁ vodātadassiṁ pariyodātadassiṁ. 
Atha vā, suddhadassanaṁ visuddhadassanaṁ parisuddhadassanaṁ vodātadassanaṁ pariyodātadassanaṁ. 
<b>Vivaṭan</b>ti taṇhāchadanaṁ diṭṭhichadanaṁ kilesachadanaṁ duccaritachadanaṁ avijjāchadanaṁ. 
Tāni chadanāni vivaṭāni honti viddhaṁsitāni ugghāṭitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. 
<b>Carantan</b>ti carantaṁ vicarantaṁ viharantaṁ iriyantaṁ vattentaṁ pālentaṁ yapentaṁ yāpentanti—
tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ. 
<b>Kenīdha lokasmi vikappayeyyā</b>ti. 
<b>Kappā</b>ti dve kappā—
taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe… 
ayaṁ taṇhākappo …pe… 
ayaṁ diṭṭhikappo. 
Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. 
Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya, kena dosena kappeyya, kena mohena kappeyya, kena mānena kappeyya, kāya diṭṭhiyā kappeyya, kena uddhaccena kappeyya, kāya vicikicchāya kappeyya, kehi anusayehi kappeyya—
rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. 
Te abhisaṅkhārā pahīnā. 
Abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena kappeyya—
nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. 
So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṁ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṁ āpajjeyya. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—
kenīdha lokasmiṁ vikappayeyya. 
Tenāha bhagavā—
“Sa sabbadhammesu visenibhūto, 
Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā; 
Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ, 
Kenīdha lokasmi vikappayeyyā”ti. 
<b>Na kappayanti na purekkharonti,</b> 
<b>Accantasuddhīti na te vadanti;</b> 
<b>Ādānaganthaṁ gathitaṁ visajja,</b> 
<b>Āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke.</b> 
<b>Na kappayanti na purekkharontī</b>ti. 
<b>Kappā</b>ti dve kappā—
taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe… 
ayaṁ taṇhākappo …pe… 
ayaṁ diṭṭhikappo. 
Tesaṁ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. 
Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā na kappenti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti—
na kappayanti. 
<b>Na purekkharontī</b>ti. 
<b>Purekkhārā</b>ti dve purekkhārā—
taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpurekkhāro …pe… 
ayaṁ diṭṭhipurekkhāro. 
Tesaṁ taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho. 
Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṁ vā na diṭṭhiṁ vā purato katvā caranti, na taṇhādhajā na taṇhāketū na taṇhādhipateyyā, na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketū na diṭṭhādhipateyyā, na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāritā carantīti—
na kappayanti na purekkharonti. 
<b>Accantasuddhīti na te vadantī</b>ti accantasuddhiṁ saṁsārasuddhiṁ akiriyadiṭṭhiṁ sassatavādaṁ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti—
accantasuddhīti na te vadanti. 
<b>Ādānaganthaṁ gathitaṁ visajjā</b>ti. 
<b>Ganthā</b>ti cattāro ganthā—
abhijjhākāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho. 
Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhākāyagantho; 
paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho; 
attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlavataṁ vā parāmasantīti sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṁsaccābhiniveso kāyagantho. 
Kiṅkāraṇā vuccati ādānagantho? 
Tehi ganthehi rūpaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti; 
vedanaṁ … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ … 
gatiṁ … 
upapattiṁ … 
paṭisandhiṁ … 
bhavaṁ … 
saṁsāravaṭṭaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
Taṅkāraṇā vuccati ādānagantho. 
<b>Visajjā</b>ti ganthe vosajjitvā vā—
visajja. 
Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā—
visajja. 
Yathā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ visajjaṁ karonti vikopenti; 
evamevaṁ ganthe vosajjitvā—
visajja. 
Atha vā ganthe gathite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā visajjāti—
ādānaganthaṁ gathitaṁ visajja. 
<b>Āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke</b>ti. 
<b>Āsā</b> vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Āsaṁ na kubbantī</b>ti āsaṁ na kubbanti na janenti na sañjanenti na nibbattenti na abhinibbattenti. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke. 
Tenāha bhagavā—
“Na kappayanti na purekkharonti, 
Accantasuddhīti na te vadanti; 
Ādānaganthaṁ gathitaṁ visajja, 
Āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke”ti. 
<b>Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi,</b> 
<b>Ñatvā va disvā va samuggahītaṁ;</b> 
<b>Na rāgarāgī na virāgaratto,</b> 
<b>Tassīdha natthi paramuggahītaṁ.</b> 
<b>Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā va disvā va samuggahītan</b>ti. 
<b>Sīmā</b>ti catasso sīmāyo—
sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā—
ayaṁ paṭhamā sīmā. 
Oḷārikaṁ kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, oḷāriko kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā—
ayaṁ dutiyā sīmā. 
Anusahagataṁ kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, anusahagato kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā—
ayaṁ tatiyā sīmā. 
Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjā, mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā—
ayaṁ catutthā sīmā. 
Yato ca catūhi ariyamaggehi imā catasso sīmāyo atikkanto hoti samatikkanto vītivatto, so vuccati sīmātigo. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo—
sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti …pe… 
asito tādi pavuccate sa brahmā. 
<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
<b>Ñatvā</b>ti paracittañāṇena vā ñatvā pubbenivāsānussatiñāṇena vā ñatvā. 
<b>Disvā</b>ti maṁsacakkhunā vā disvā dibbacakkhunā vā disvā. 
<b>Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā va disvā va samuggahītan</b>ti. 
Tassa idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaranti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—
sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi ñatvā va disvā va samuggahītaṁ. 
<b>Na rāgarāgī na virāgaratto</b>ti. 
<b>Rāgarattā</b> vuccanti ye pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. 
Virāgarattā vuccanti ye rūpāvacaraarūpāvacarasamāpattīsu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. 
<b>Na rāgarāgī na virāgaratto</b>ti yato kāmarāgo ca rūparāgo ca arūparāgo ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Ettāvatā na rāgarāgī na virāgaratto. 
<b>Tassīdha natthi paramuggahītan</b>ti. 
<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
Tassa idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaranti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—
tassīdha natthi paramuggahītaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, 
Ñatvā va disvā va samuggahītaṁ; 
Na rāgarāgī na virāgaratto, 
Tassīdha natthi paramuggahītan”ti. 
Suddhaṭṭhakasuttaniddeso catuttho. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
5. Paramaṭṭhakasuttaniddesa 
Atha paramaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno,</b> 
<b>Yaduttariṁ kurute jantu loke;</b> 
<b>Hīnāti aññe tato sabbamāha,</b> 
<b>Tasmā vivādāni avītivatto.</b> 
<b>Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. 
Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasanti. 
Yathā āgārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; 
evamevaṁ santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. 
Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasantīti—
paramanti diṭṭhīsu paribbasāno. 
<b>Yaduttariṁ kurute jantu loke</b>ti. 
<b>Yadi</b>ti yaṁ. 
<b>Uttariṁ kurute</b>ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti 
“ayaṁ satthā sabbaññū”ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti. 
“Ayaṁ dhammo svākkhāto …, 
ayaṁ gaṇo suppaṭipanno …, 
ayaṁ diṭṭhi bhaddikā …, 
ayaṁ paṭipadā supaññattā …, 
ayaṁ maggo niyyāniko”ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti nibbatteti abhinibbatteti. 
<b>Jantū</b>ti satto naro …pe… manujo. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
yaduttariṁ kurute jantu loke. 
<b>Hīnāti aññe tato sabbamāhā</b>ti attano satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ṭhapetvā sabbe parappavāde khipati ukkhipati parikkhipati. 
“So satthā na sabbaññū , 
dhammo na svākkhāto , 
gaṇo na suppaṭipanno , 
diṭṭhi na bhaddikā , 
paṭipadā na supaññattā , 
maggo na niyyāniko , 
natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā , 
natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā , 
hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā”ti evamāha evaṁ katheti evaṁ bhaṇati evaṁ dīpayati evaṁ voharatīti—
hīnāti aññe tato sabbamāha. 
<b>Tasmā vivādāni avītivatto</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā. 
<b>Vivādānī</b>ti diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni ca. 
<b>Avītivatto</b>ti anatikkanto asamatikkanto avītivattoti—
tasmā vivādāni avītivatto. 
Tenāha bhagavā—
“Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno, 
Yaduttariṁ kurute jantu loke; 
Hīnāti aññe tato sabbamāha, 
Tasmā vivādāni avītivatto”ti. 
<b>Yadattanī passati ānisaṁsaṁ,</b> 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā;</b> 
<b>Tadeva so tattha samuggahāya,</b> 
<b>Nihīnato passati sabbamaññaṁ.</b> 
<b>Yadattanī passati ānisaṁsaṁ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā</b>ti. 
<b>Yadattanī</b>ti yaṁ attani. 
<b>Attā</b> vuccati diṭṭhigataṁ. 
Attano diṭṭhiyā dve ānisaṁse passati—
diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ, samparāyikañca ānisaṁsaṁ. 
Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso? 
Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti, taṁdiṭṭhikā sāvakā honti. 
Taṁdiṭṭhikaṁ satthāraṁ sāvakā sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, labhati ca tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ. 
Ayaṁ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso. 
Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso? 
Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā; 
ayaṁ diṭṭhi alaṁ suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā muttiyā vimuttiyā parimuttiyā; 
imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti; 
imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmi āyatiṁ phalapāṭikaṅkhī hoti. 
Ayaṁ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso. 
Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṁse passati, diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, sutasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, sīlasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, vatasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, mutasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati—
diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ samparāyikañca ānisaṁsaṁ. 
Katamo mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso? 
Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti taṁdiṭṭhikā sāvakā honti …pe… 
ayaṁ mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso. 
Katamo mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṁso? 
Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā …pe… 
ayaṁ mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṁso. 
Mutasuddhiyāpi ime dve ānisaṁse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—
yadattanī passati ānisaṁsaṁ diṭṭhe sute sīlavate mute vā. 
<b>Tadeva so tattha samuggahāyā</b>ti. 
<b>Tadevā</b>ti taṁ diṭṭhigataṁ. 
<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. 
<b>Samuggahāyā</b>ti idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaranti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—
tadeva so tattha samuggahāya. 
<b>Nihīnato passati sabbamaññan</b>ti. 
Aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—
nihīnato passati sabbamaññaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Yadattanī passati ānisaṁsaṁ, 
Diṭṭhe sute sīlavate mute vā; 
Tadeva so tattha samuggahāya, 
Nihīnato passati sabbamaññan”ti. 
<b>Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti,</b> 
<b>Yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ;</b> 
<b>Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā,</b> 
<b>Sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyya.</b> 
<b>Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadantī</b>ti. 
<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṁ vadanti—
“gantho eso, lagganaṁ etaṁ, bandhanaṁ etaṁ, palibodho eso”ti. 
Evaṁ vadanti evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti. 
<b>Yaṁ nissito passati hīnamaññan</b>ti. 
<b>Yaṁ nissito</b>ti yaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissito sannissito allīno upagato ajjhosito adhimutto. 
<b>Passati hīnamaññan</b>ti aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upanijjhāyati upaparikkhatīti—
yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ. 
<b>Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā, sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyyā</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā sīlaṁ vā sīlasuddhiṁ vā vataṁ vā vatasuddhiṁ vā na nissayeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniveseyyāti—
tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyya. 
Tenāha bhagavā—
“Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti, 
Yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ; 
Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā, 
Sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyyā”ti. 
<b>Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya,</b> 
<b>Ñāṇena vā sīlavatena vāpi;</b> 
<b>Samoti attānamanūpaneyya,</b> 
<b>Hīno na maññetha visesi vāpi.</b> 
<b>Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpī</b>ti. 
Aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā, sīlena vā vatena vā sīlabbatena vā, diṭṭhiṁ na kappayeyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya na abhinibbatteyya. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya ñāṇena vā sīlavatena vāpi. 
<b>Samoti attānamanūpaneyyā</b>ti. 
Sadisohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—
samoti attānamanūpaneyya. 
<b>Hīno na maññetha visesi vāpī</b>ti. 
Hīnohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā. 
Seyyohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti—
hīno na maññetha visesi vāpi. 
Tenāha bhagavā—
“Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya, 
Ñāṇena vā sīlavatena vāpi; 
Samoti attānamanūpaneyya, 
Hīno na maññetha visesi vāpī”ti. 
<b>Attaṁ pahāya anupādiyāno,</b> 
<b>Ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti;</b> 
<b>Sa ve viyattesu na vaggasārī,</b> 
<b>Diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.</b> 
<b>Attaṁ pahāya anupādiyāno</b>ti. 
<b>Attaṁ pahāyā</b>ti attadiṭṭhiṁ pahāya. 
<b>Attaṁ pahāyā</b>ti gāhaṁ pahāya. 
<b>Attaṁ pahāyā</b>ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
attaṁ pahāya. 
<b>Anupādiyāno</b>ti catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhamāno aparāmāsamāno anabhinivisamānoti—
attaṁ pahāya anupādiyāno. 
<b>Ñāṇenapi so nissayaṁ no karotī</b>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhānissayaṁ vā diṭṭhinissayaṁ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti na abhinibbattetīti—
ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti. 
<b>Sa ve viyattesu na vaggasārī</b>ti sa ve viyattesu bhinnesu dvejjhāpannesu dveḷhakajātesu nānādiṭṭhikesu nānākhantikesu nānārucikesu nānāladdhikesu nānādiṭṭhinissayaṁ nissitesu chandāgatiṁ gacchantesu dosāgatiṁ gacchantesu mohāgatiṁ gacchantesu bhayāgatiṁ gacchantesu na chandāgatiṁ gacchati na dosāgatiṁ gacchati na mohāgatiṁ gacchati na bhayāgatiṁ gacchati na rāgavasena gacchati na dosavasena gacchati na mohavasena gacchati na mānavasena gacchati na diṭṭhivasena gacchati na uddhaccavasena gacchati na vicikicchāvasena gacchati na anusayavasena gacchati na vaggehi dhammehi yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—
sa ve viyattesu na vaggasārī. 
<b>Diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī</b>ti. 
Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. 
So kiñci diṭṭhigataṁ na pacceti na paccāgacchatīti—
diṭṭhimpi so na pacceti kiñci. 
Tenāha bhagavā—
“Attaṁ pahāya anupādiyāno, 
Ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti; 
Sa ve viyattesu na vaggasārī, 
Diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī”ti. 
<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi,</b> 
<b>Bhavābhavāya idha vā huraṁ vā;</b> 
<b>Nivesanā tassa na santi keci,</b> 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ.</b> 
<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṁ vā</b>ti <b>yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
<b>Anto</b>ti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto; 
atīto eko anto, anāgato dutiyo anto; 
sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto; 
nāmaṁ eko anto, rūpaṁ dutiyo anto; 
cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto; 
sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto. 
<b>Paṇidhi</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Bhavābhavāyā</b>ti bhavābhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. 
<b>Idhā</b>ti sakattabhāvo, 
<b>hurā</b>ti parattabhāvo; 
<b>idhā</b>ti sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ, 
<b>hurā</b>ti pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ; 
<b>idhā</b>ti cha ajjhattikāni āyatanāni, 
<b>hurā</b>ti cha bāhirāni āyatanāni; 
<b>idhā</b>ti manussaloko, 
<b>hurā</b>ti devaloko; 
<b>idhā</b>ti kāmadhātu, 
<b>hurā</b>ti rūpadhātu arūpadhātu; 
<b>idhā</b>ti kāmadhātu rūpadhātu. 
<b>Hurā</b>ti arūpadhātu. 
<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṁ vā</b>ti. 
Yassa ubho ante ca bhavābhavāya ca idha hurañca paṇidhi taṇhā natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṁ vā. 
<b>Nivesanā tassa na santi kecī</b>ti. 
<b>Nivesanā</b>ti dve nivesanā—
taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca …pe… 
ayaṁ taṇhānivesanā …pe… 
ayaṁ diṭṭhinivesanā. 
<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
<b>Nivesanā tassa na santi kecī</b>ti nivesanā tassa na santi keci natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
nivesanā tassa na santi keci. 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītan</b>ti. 
<b>Dhammesū</b>ti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu. 
<b>Niccheyyā</b>ti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Samuggahītan</b>ti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho, “idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—
dhammesu niccheyya samuggahītaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, 
Bhavābhavāya idha vā huraṁ vā; 
Nivesanā tassa na santi keci, 
Dhammesu niccheyya samuggahītan”ti. 
<b>Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā,</b> 
<b>Pakappitā natthi aṇūpi saññā;</b> 
<b>Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānaṁ,</b> 
<b>Kenīdha lokasmiṁ vikappayeyya.</b> 
<b>Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññā</b>ti. 
<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
Tassa diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā saññāpubbaṅgamatā saññāvikappayeyyatā saññāviggahena saññāya uṭṭhapitā samuṭṭhapitā kappitā pakappitā saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā, diṭṭhi natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pah