Nghĩa Thích (Niddesa)

hamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—
ayaṁ adhicittasikkhā. 
Katamā adhipaññāsikkhā? 
Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. 
So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti. 
“Ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti—
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, 
jānanto sikkheyya, 
passanto sikkheyya, 
paccavekkhanto sikkheyya, 
cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya, 
saddhāya adhimuccanto sikkheyya, 
vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya, 
satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya, 
cittaṁ samādahanto sikkheyya, 
paññāya pajānanto sikkheyya, 
abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya, 
pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya, 
pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya, 
bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya, 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya. 
<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloke—
tena vuccati idhāti. 
<b>Jantū</b>ti satto naro …pe… manujoti—
tasmā hi sikkhetha idheva jantu. 
<b>Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke</b>ti. 
<b>Yaṁ kiñcī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
yaṁ kiñcīti. 
<b>Visamanti jaññā</b>ti visamaṁ kāyakammaṁ visamanti jāneyya, 
visamaṁ vacīkammaṁ visamanti jāneyya, 
visamaṁ manokammaṁ visamanti jāneyya, 
visamaṁ pāṇātipātaṁ visamoti jāneyya, 
visamaṁ adinnādānaṁ visamanti jāneyya, 
visamaṁ kāmesumicchācāraṁ visamoti jāneyya, 
visamaṁ musāvādaṁ visamoti jāneyya, 
visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ visamāti jāneyya, 
visamaṁ pharusaṁ vācaṁ visamāti jāneyya, 
visamaṁ samphappalāpaṁ visamoti jāneyya, 
visamaṁ abhijjhaṁ visamāti jāneyya, 
visamaṁ byāpādaṁ visamoti jāneyya, 
visamaṁ micchādiṭṭhiṁ visamāti jāneyya, 
visame saṅkhāre visamāti jāneyya, 
visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya, 
visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
yaṁ kiñci jaññā visamanti loke. 
<b>Na tassa hetū visamaṁ careyyā</b>ti. 
Visamassa kāyakammassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa vacīkammassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa manokammassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa adinnādānassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa kāmesumicchācārassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa musāvādassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa samphappalāpassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya abhijjhāya hetu visamaṁ na careyya, 
visamassa byāpādassa hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṁ na careyya, 
visamānaṁ saṅkhārānaṁ hetu visamaṁ na careyya, 
visamānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya, 
visamānaṁ pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya cetanāya hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya patthanāya hetu visamaṁ na careyya, 
visamāya paṇidhiyā hetu visamaṁ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti—
na tassa hetū visamaṁ careyya. 
<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti. 
<b>Jīvitan</b>ti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ. 
Api ca dvīhi kāraṇehi appakaṁ jīvitaṁ—
ṭhitiparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ, sarasaparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ. 
Kathaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ? 
Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati; 
anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha; 
paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati. 
“Jīvitaṁ attabhāvo ca, 
sukhadukkhā ca kevalā; 
Ekacittasamāyuttā, 
lahuso vattate khaṇo. 
Cullāsītisahassāni, 
kappā tiṭṭhanti ye marū; 
Na tveva tepi jīvanti, 
dvīhi cittehi saṁyutā. 
Ye niruddhā marantassa, 
tiṭṭhamānassa vā idha; 
Sabbepi sadisā khandhā, 
gatā appaṭisandhikā. 
Anantarā ca ye bhaggā, 
ye ca bhaggā anāgatā; 
Tadantare niruddhānaṁ, 
vesamaṁ natthi lakkhaṇe. 
Anibbattena na jāto, 
paccuppannena jīvati; 
Cittabhaggā mato loko, 
paññatti paramatthiyā. 
Yathā ninnā pavattanti, 
chandena pariṇāmitā; 
Acchinnadhārā vattanti, 
saḷāyatanapaccayā. 
Anidhānagatā bhaggā, 
puñjo natthi anāgate; 
Nibbattā ye ca tiṭṭhanti, 
āragge sāsapūpamā. 
Nibbattānañca dhammānaṁ, 
bhaṅgo nesaṁ purakkhato; 
Palokadhammā tiṭṭhanti, 
purāṇehi amissitā. 
Adassanato āyanti, 
Bhaṅgā gacchantyadassanaṁ; 
Vijjuppādova ākāse, 
Uppajjanti vayanti cā”ti. 
Evaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ. 
Kathaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ? 
Assāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, passāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, assāsapassāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, mahābhūtūpanibandhaṁ jīvitaṁ, kabaḷīkārāhārūpanibandhaṁ jīvitaṁ, usmūpanibandhaṁ jīvitaṁ, viññāṇūpanibandhaṁ jīvitaṁ. 
Mūlampi imesaṁ dubbalaṁ, pubbahetūpi imesaṁ dubbalā. 
Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā. 
Sahabhūpi imesaṁ dubbalā, sampayogāpi imesaṁ dubbalā, sahajāpi imesaṁ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṁ ime niccadubbalā, aññamaññaṁ anavaṭṭhitā ime. 
Aññamaññaṁ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṁ ime. 
Yopi nibbattako so na vijjati. 
“Na ca kenaci koci hāyati, 
Gandhabbā ca ime hi sabbaso; 
Purimehi pabhāvikā ime, 
Yepi pabhāvikā te pure matā; 
Purimāpi ca pacchimāpi ca, 
Aññamaññaṁ na kadāci maddasaṁsū”ti. 
Evaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ. 
Api ca cātumahārājikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ. 
Tāvatiṁsānaṁ devānaṁ …pe… 
yāmānaṁ devānaṁ … 
tusitānaṁ devānaṁ … 
nimmānaratīnaṁ devānaṁ … 
paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ … 
brahmakāyikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“Appamidaṁ, bhikkhave, manussānaṁ āyu. 
Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ. 
Yo, bhikkhave, ciraṁ jīvati so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo. 
Appamāyu manussānaṁ, 
hīḷeyya naṁ suporiso; 
Careyyādittasīsova, 
natthi maccussanāgamo. 
Accayanti ahorattā, 
jīvitaṁ uparujjhati; 
Āyu khiyyati maccānaṁ, 
kunnadīnaṁva odakan”ti. 
<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti. 
Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhitisampannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā. 
<b>Dhī</b> vuccati paññā. 
Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tāya paññāya samannāgatattā dhīrā. 
Api ca khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā, paṭiccasamuppādadhīrā satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā iddhipādadhīrā, indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā. 
Te dhīrā evamāhaṁsu—
“manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ, parittakaṁ jīvitaṁ, thokaṁ jīvitaṁ, khaṇikaṁ jīvitaṁ, lahukaṁ jīvitaṁ, ittaraṁ jīvitaṁ, anaddhanīyaṁ jīvitaṁ, naciraṭṭhitikaṁ jīvitan”ti. 
Evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā. 
Tenāha bhagavā—
“Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, 
Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke; 
Na tassa hetū visamaṁ careyya, 
Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā”ti. 
<b>Passāmi loke pariphandamānaṁ,</b> 
<b>Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu;</b> 
<b>Hīnā narā maccumukhe lapanti,</b> 
<b>Avītataṇhāse bhavābhavesu.</b> 
<b>Passāmi loke pariphandamānan</b>ti. 
<b>Passāmī</b>ti maṁsacakkhunāpi passāmi, dibbacakkhunāpi passāmi, paññācakkhunāpi passāmi, buddhacakkhunāpi passāmi, samantacakkhunāpi passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. 
<b>Pariphandamānan</b>ti taṇhāphandanāya phandamānaṁ, 
diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ, 
kilesaphandanāya phandamānaṁ, 
payogaphandanāya phandamānaṁ, 
vipākaphandanāya phandamānaṁ, 
duccaritaphandanāya phandamānaṁ, 
rattaṁ rāgena phandamānaṁ, 
duṭṭhaṁ dosena phandamānaṁ, 
mūḷhaṁ mohena phandamānaṁ, 
vinibaddhaṁ mānena phandamānaṁ, 
parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā phandamānaṁ, 
vikkhepagataṁ uddhaccena phandamānaṁ, 
aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya phandamānaṁ, 
thāmagataṁ anusayehi phandamānaṁ, 
lābhena phandamānaṁ, 
alābhena phandamānaṁ, 
yasena phandamānaṁ, 
ayasena phandamānaṁ, 
pasaṁsāya phandamānaṁ, 
nindāya phandamānaṁ, 
sukhena phandamānaṁ, 
dukkhena phandamānaṁ, 
jātiyā phandamānaṁ, 
jarāya phandamānaṁ, 
byādhinā phandamānaṁ, 
maraṇena phandamānaṁ, 
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ, 
nerayikena dukkhena phandamānaṁ, 
tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ, 
pettivisayikena dukkhena phandamānaṁ, 
mānusikena dukkhena phandamānaṁ, 
gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamānaṁ, 
gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena phandamānaṁ, 
gabbhā vuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṁ, 
jātassūpanibandhakena dukkhena phandamānaṁ, 
jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṁ, 
attūpakkamena dukkhena phandamānaṁ, 
parūpakkamena dukkhena phandamānaṁ, 
dukkhadukkhena phandamānaṁ, 
saṅkhāradukkhena phandamānaṁ, 
vipariṇāmadukkhena phandamānaṁ, 
cakkhurogena dukkhena phandamānaṁ, 
sotarogena dukkhena phandamānaṁ, 
ghānarogena dukkhena …pe… 
jivhārogena … 
kāyarogena … 
sīsarogena … 
kaṇṇarogena … 
mukharogena … 
dantarogena … 
kāsena … 
sāsena … 
pināsena … 
dāhena … 
jarena … 
kucchirogena … 
mucchāya … 
pakkhandikāya … 
sūlāya … 
visucikāya … 
kuṭṭhena … 
gaṇḍena … 
kilāsena … 
sosena … 
apamārena … 
dadduyā … 
kaṇḍuyā … 
kacchuyā … 
rakhasāya … 
vitacchikāya … 
lohitena … 
pittena … 
madhumehena … 
aṁsāya … 
piḷakāya … 
bhagandalāya … 
pittasamuṭṭhānena ābādhena … 
semhasamuṭṭhānena ābādhena … 
vātasamuṭṭhānena ābādhena … 
sannipātikena ābādhena … 
utupariṇāmajena ābādhena … 
visamaparihārajena ābādhena … 
opakkamikena ābādhena … 
kammavipākajena ābādhena … 
sītena … 
uṇhena … 
jighacchāya … 
pipāsāya … 
uccārena … 
passāvena … 
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena … 
mātumaraṇena dukkhena … 
pitumaraṇena dukkhena … 
bhātumaraṇena dukkhena … 
bhaginimaraṇena dukkhena … 
puttamaraṇena dukkhena … 
dhītumaraṇena dukkhena … 
ñātibyasanena … 
bhogabyasanena … 
rogabyasanena … 
sīlabyasanena … 
diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti—
passāmi loke pariphandamānaṁ. 
<b>Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesū</b>ti. 
<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. 
<b>Taṇhagatan</b>ti taṇhāgataṁ taṇhānugataṁ taṇhāyānusaṭaṁ taṇhāyāsannaṁ taṇhāya pātitaṁ abhibhūtaṁ pariyādinnacittaṁ. 
<b>Bhavesū</b>ti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti—
pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu. 
<b>Hīnā narā maccumukhe lapantī</b>ti. 
<b>Hīnā narā</b>ti hīnā narā hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā narā, 
hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā, 
hīnena manokammena samannāgatāti hīnā narā, 
hīnena pāṇātipātena samannāgatāti hīnā narā, 
hīnena adinnādānena … 
hīnena kāmesumicchācārena … 
hīnena musāvādena … 
hīnāya pisuṇāya vācāya … 
hīnāya pharusāya vācāya … 
hīnena samphappalāpena … 
hīnāya abhijjhāya … 
hīnena byāpādena … 
hīnāya micchādiṭṭhiyā … 
hīnehi saṅkhārehi … 
hīnehi pañcahi kāmaguṇehi nīvaraṇehi … 
hīnāya cetanāya … 
hīnāya patthanāya … 
hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā narā hīnā nihīnā ohīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—
hīnā narā. 
<b>Maccumukhe lapantī</b>ti. 
<b>Maccumukhe</b>ti māramukhe maraṇamukhe, 
maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā, 
mārappattā mārasampattā mārūpāgatā, 
maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—
hīnā narā maccumukhe lapanti. 
<b>Avītataṇhāse bhavābhavesū</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… 
dhammataṇhā. 
<b>Bhavābhavesū</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, 
kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, 
kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, 
kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave, 
punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā, 
avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā. 
Amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti—
avītataṇhāse bhavābhavesu. 
Tenāha bhagavā—
“Passāmi loke pariphandamānaṁ, 
Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu; 
Hīnā narā maccumukhe lapanti, 
Avītataṇhāse bhavābhavesū”ti. 
<b>Mamāyite passatha phandamāne,</b> 
<b>Maccheva appodake khīṇasote;</b> 
<b>Etampi disvā amamo careyya,</b> 
<b>Bhavesu āsattimakubbamāno.</b> 
<b>Mamāyite passatha phandamāne</b>ti. 
<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca. 
Katamaṁ taṇhāmamattaṁ? 
Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ. 
Idaṁ mamaṁ, 
etaṁ mamaṁ, 
ettakaṁ mamaṁ, 
ettāvatā mamaṁ, 
mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, 
attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, 
kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati. 
Yāvatā aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ, 
idaṁ taṇhāmamattaṁ. 
Katamaṁ diṭṭhimamattaṁ? 
Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, 
dasavatthukā micchādiṭṭhi, 
dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; 
yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphandikaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṁ yāthāvakan”ti gāho. 
Yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, idaṁ diṭṭhimamattaṁ. 
<b>Mamāyite passatha phandamāne</b>ti mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti, 
acchindantepi phandanti, 
acchinnepi phandanti, 
mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti, 
vipariṇāmantepi phandanti, 
vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti. 
Evaṁ phandamāne paphandamāne samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha nijjhāyatha upaparikkhathāti—
mamāyite passatha phandamāne. 
<b>Maccheva appodake khīṇasote</b>ti. 
Yathā macchā appodake parittodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti; 
evamevaṁ pajā mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti, 
acchindantepi phandanti, 
acchinnepi phandanti, 
mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti, 
vipariṇāmantepi phandanti, 
vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—
maccheva appodake khīṇasote. 
<b>Etampi disvā amamo careyyā</b>ti. 
Etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mamattesūti—
etampi disvā. 
<b>Amamo careyyā</b>ti <b>mamattā</b>ti dve mamattā—
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… 
idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… 
idaṁ diṭṭhimamattaṁ. 
Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ amamāyanto sotaṁ amamāyanto ghānaṁ amamāyanto jivhaṁ amamāyanto kāyaṁ amamāyanto manaṁ amamāyanto 
rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … dhamme … 
kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ … 
kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ … 
ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ … 
atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ … 
diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisanto careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
etampi disvā amamo careyya. 
<b>Bhavesu āsattimakubbamāno</b>ti. 
<b>Bhavesū</b>ti kāmabhave rūpabhave arūpabhave. 
<b>Āsatti</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Bhavesu āsattimakubbamāno</b>ti. 
Bhavesu āsattiṁ akubbamāno, chandaṁ pemaṁ rāgaṁ khantiṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
bhavesu āsattimakubbamāno. 
Tenāha bhagavā—
“Mamāyite passatha phandamāne, 
Maccheva appodake khīṇasote; 
Etampi disvā amamo careyya, 
Bhavesu āsattimakubbamāno”ti. 
<b>Ubhosu antesu vineyya chandaṁ,</b> 
<b>Phassaṁ pariññāya anānugiddho;</b> 
<b>Yadattagarahī tadakubbamāno,</b> 
<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.</b> 
<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti. 
<b>Antā</b>ti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṁ eko anto rūpaṁ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto. 
<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ. 
<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti ubhosu antesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
ubhosu antesu vineyya chandaṁ. 
<b>Phassaṁ pariññāya anānugiddho</b>ti. 
<b>Phasso</b>ti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso, paṭighasamphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ—
ayaṁ vuccati phasso. 
<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti phassaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā—
ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. 
Katamā ñātapariññā? 
Phassaṁ jānāti—
ayaṁ cakkhusamphasso, ayaṁ sotasamphasso, ayaṁ ghānasamphasso, ayaṁ jivhāsamphasso, ayaṁ kāyasamphasso, ayaṁ manosamphasso, ayaṁ adhivacanasamphasso, ayaṁ paṭighasamphasso, ayaṁ sukhavedanīyo phasso, ayaṁ dukkhavedanīyo phasso, ayaṁ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṁ kusalo phasso, ayaṁ akusalo phasso, ayaṁ abyākato phasso, ayaṁ kāmāvacaro phasso, ayaṁ rūpāvacaro phasso, ayaṁ arūpāvacaro phasso, ayaṁ suññato phasso, ayaṁ animitto phasso, ayaṁ appaṇihito phasso, ayaṁ lokiyo phasso, ayaṁ lokuttaro phasso, ayaṁ atīto phasso, ayaṁ anāgato phasso, ayaṁ paccuppanno phassoti jānāti passati—
ayaṁ ñātapariññā. 
Katamā tīraṇapariññā? 
Evaṁ ñātaṁ katvā phassaṁ tīreti. 
Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātijarābyādhimaraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—
ayaṁ tīraṇapariññā. 
Katamā pahānapariññā? 
Evaṁ tīrayitvā phasse chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṁ pajahatha. 
Evaṁ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṁ kato āyatiṁ anuppādadhammo”ti—
ayaṁ pahānapariññā. 
<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti. 
Phassaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. 
<b>Anānugiddho</b>ti. 
<b>Gedho</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho. 
So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho 
kule … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṁsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā … 
rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … nevasaññānāsaññābhave … 
ekavokārabhave … catuvokārabhave … pañcavokārabhave … 
atīte … anāgate … paccuppanne … 
diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
phassaṁ pariññāya anānugiddho. 
<b>Yadattagarahī tadakubbamāno</b>ti. 
<b>Yadi</b>ti yaṁ. 
<b>Attagarahī</b>ti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—
katattā ca akatattā ca. 
Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati? 
Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritanti—
attānaṁ garahati. 
Kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritanti—
attānaṁ garahati. 
Kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritanti—
attānaṁ garahati. 
Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti—
attānaṁ garahati. 
Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti—
attānaṁ garahati. 
Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti—
attānaṁ garahati. 
Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti—
attānaṁ garahati. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. 
Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti—
attānaṁ garahati. 
Indriyesumhi aguttadvāroti—
attānaṁ garahati. 
Bhojanemhi amattaññūti—
attānaṁ garahati. 
Jāgariyaṁ ananuyuttoti—
attānaṁ garahati. 
Satisampajaññena asamannāgatoti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitā me cattāro iddhipādāti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitāni me pañcindriyānīti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitāni me pañca balānīti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti—
attānaṁ garahati. 
Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti—
attānaṁ garahati. 
Dukkhaṁ me apariññātanti—
attānaṁ garahati. 
Samudayo me appahīnoti—
attānaṁ garahati. 
Maggo me abhāvitoti—
attānaṁ garahati. 
Nirodho me asacchikatoti—
attānaṁ garahati. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. 
Evaṁ attagarahitaṁ kammaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
yadattagarahī tadakubbamāno. 
<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro</b>ti. 
<b>Lepo</b>ti dve lepā—
taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe… 
ayaṁ taṇhālepo …pe… 
ayaṁ diṭṭhilepo. 
<b>Dhīro</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
Dhīro taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati. 
Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti. 
Tenāha bhagavā—
“Ubhosu antesu vineyya chandaṁ, 
Phassaṁ pariññāya anānugiddho; 
Yadattagarahī tadakubbamāno, 
Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro”ti. 
<b>Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ,</b> 
<b>Pariggahesu muni nopalitto;</b> 
<b>Abbūḷhasallo caramappamatto,</b> 
<b>Nāsīsatī lokamimaṁ parañca.</b> 
<b>Saññaṁ pariññā vitareyya oghan</b>ti. 
<b>Saññā</b>ti kāmasaññā byāpādasaññā vihiṁsāsaññā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṁsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā—
yā evarūpā saññā sañjananā sañjānitattaṁ—
ayaṁ vuccati saññā. 
<b>Saññaṁ pariññā</b>ti saññaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā—
ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. 
Katamā ñātapariññā? 
Saññaṁ jānāti—
ayaṁ kāmasaññā, ayaṁ byāpādasaññā, ayaṁ vihiṁsāsaññā, ayaṁ nekkhammasaññā, ayaṁ abyāpādasaññā, ayaṁ avihiṁsāsaññā, ayaṁ rūpasaññā, ayaṁ saddasaññā, ayaṁ gandhasaññā, ayaṁ rasasaññā, ayaṁ phoṭṭhabbasaññā, ayaṁ dhammasaññāti jānāti passati—
ayaṁ ñātapariññā. 
Katamā tīraṇapariññā? 
Evaṁ ñātaṁ katvā saññaṁ tīreti. 
Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto …pe… 
samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—
ayaṁ tīraṇapariññā. 
Katamā pahānapariññā? 
Evaṁ tīrayitvā saññāya chandarāgaṁ pajahati vinodeti anabhāvaṁ gameti. 
Vuttampi hetaṁ bhagavatā—
“yo, bhikkhave, saññāya chandarāgo, taṁ pajahatha. 
Evaṁ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṁ katā āyatiṁ anuppādadhammā”ti—
ayaṁ pahānapariññā. 
<b>Saññaṁ pariññā</b>ti saññaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. 
<b>Vitareyya oghan</b>ti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ. 
<b>Pariggahesu muni nopalitto</b>ti. 
<b>Pariggahā</b>ti dve pariggahā—
taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpariggaho …pe… 
ayaṁ diṭṭhipariggaho. 
<b>Munī</b>ti. 
Monaṁ vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti. 
Tīṇi moneyyāni—
kāyamoneyyaṁ, vacīmoneyyaṁ, manomoneyyaṁ. 
Katamaṁ kāyamoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyapariññā kāyamoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ, kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ—
idaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Katamaṁ vacīmoneyyaṁ? 
Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ, vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ, vācāpariññā vacīmoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ, vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ—
idaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Katamaṁ manomoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ, tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ, cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ, cittapariññā manomoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ, citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhaṁ manomoneyyaṁ—
idaṁ manomoneyyaṁ. 
“Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu sabbappahāyinaṁ. 
Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu ninhātapāpakan”ti. 
Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino—
agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti. 
Katame agāramunino? 
Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime agāramunino. 
Katame anagāramunino? 
Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime anagāramunino. 
Satta sekhā sekhamunino. 
Arahanto asekhamunino. 
Paccekabuddhā paccekamunino. 
Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā. 
“Na monena munī hoti, 
mūḷharūpo aviddasu; 
Yo ca tulaṁva paggayha, 
varamādāya paṇḍito. 
Pāpāni parivajjeti, 
sa munī tena so muni; 
Yo munāti ubho loke, 
muni tena pavuccati. 
Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ, 
Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke; 
Devamanussehi pūjanīyo, 
Saṅgajālamaticca so munī”ti. 
<b>Lepā</b>ti dve lepā—
taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe… 
ayaṁ taṇhālepo …pe… 
ayaṁ diṭṭhilepo. 
Muni taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā pariggahesu na limpati na palimpati na upalimpati. 
Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
pariggahesu muni nopalitto. 
<b>Abbūḷhasallo caramappamatto</b>ti. 
<b>Sallan</b>ti satta sallāni—
rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ. 
Yassete sallā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo abbahitasallo uddhatasallo samuddhatasallo uppāṭitasallo samuppāṭitasallo cattasallo vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭinissaṭṭhasallo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
abbūḷhasallo. 
<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattanto pālento yapento yāpento. 
<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā samādhikkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyaṁ …pe… 
kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā paññākkhandhaṁ paripūreyyaṁ … 
vimuttikkhandhaṁ … 
vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—
abbūḷhasallo caramappamatto. 
<b>Nāsīsatī lokamimaṁ parañcā</b>ti imaṁ lokaṁ nāsīsati sakattabhāvaṁ, paralokaṁ nāsīsati parattabhāvaṁ; 
imaṁ lokaṁ nāsīsati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ; 
imaṁ lokaṁ nāsīsati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṁ lokaṁ nāsīsati cha bāhirāni āyatanāni; 
imaṁ lokaṁ nāsīsati manussalokaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati devalokaṁ. 
Imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati rūpadhātuṁ arūpadhātuṁ; 
imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ rūpadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati arūpadhātuṁ. 
Puna gatiṁ vā upapattiṁ vā paṭisandhiṁ vā bhavaṁ vā saṁsāraṁ vā vaṭṭaṁ vā nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nātijappatīti—
nāsīsatī lokamimaṁ parañcāti. 
Tenāha bhagavā—
“Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ, 
Pariggahesu muni nopalitto; 
Abbūḷhasallo caramappamatto, 
Nāsīsatī lokamimaṁ parañcā”ti. 
Guhaṭṭhakasuttaniddeso dutiyo. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesa 
Atha duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke,</b> 
<b>Athopi ve saccamanā vadanti;</b> 
<b>Vādañca jātaṁ muni no upeti,</b> 
<b>Tasmā munī natthi khilo kuhiñci.</b> 
<b>Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke</b>ti te titthiyā duṭṭhamanā paduṭṭhamānā viruddhamanā paṭiviruddhamanā āhatamanā paccāhatamanā āghātitamanā paccāghātitamanā vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti—
vadanti ve duṭṭhamanāpi eke. 
<b>Athopi ve saccamanā vadantī</b>ti ye tesaṁ titthiyānaṁ saddahantā okappentā adhimuccantā saccamanā saccasaññino bhūtamanā bhūtasaññino tathamanā tathasaññino yāthāvamanā yāthāvasaññino aviparītamanā aviparītasaññino vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti—
athopi ve saccamanā vadanti. 
<b>Vādañca jātaṁ muni no upetī</b>ti. 
So vādo jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto paratoghoso akkoso upavādo bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca abhūtenāti—
vādañca jātaṁ. 
<b>Muni no upetī</b>ti. 
<b>Munī</b>ti. 
Monaṁ vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappatto …pe… 
saṅgajālamaticca so muni. 
Yo vādaṁ upeti so dvīhi kāraṇehi vādaṁ upeti—
kārako kārakatāya vādaṁ upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. 
Akārakomhīti yo vādaṁ upeti so imehi dvīhi kāraṇehi vādaṁ upeti. 
Muni dvīhi kāraṇehi vādaṁ na upeti—
akārako muni akārakatāya vādaṁ na upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. 
Akārakomhīti muni imehi dvīhi kāraṇehi vādaṁ na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati na abhinivisatīti—
vādañca jātaṁ muni no upeti. 
<b>Tasmā munī natthi khilo kuhiñcī</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānaṁ munino āhatacittatā khilajātatāpi natthi. 
Pañcapi cetokhilā natthi, tayopi khilā natthi. 
Rāgakhilo dosakhilo mohakhilo natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—
tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti. 
Tenāha bhagavā—
“Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke, 
Athopi ve saccamanā vadanti; 
Vādañca jātaṁ muni no upeti, 
Tasmā munī natthi khilo kuhiñcī”ti. 
<b>Sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyya,</b> 
<b>Chandānunīto ruciyā niviṭṭho;</b> 
<b>Sayaṁ samattāni pakubbamāno,</b> 
<b>Yathā hi jāneyya tathā vadeyya.</b> 
<b>Sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyyā</b>ti. 
Yaṁ te titthiyā sundariparibbājikaṁ hantvā samaṇānaṁ sakyaputtiyānaṁ avaṇṇaṁ pakāsayitvā “evaṁ etaṁ lābhaṁ yasasakkāraṁ sammānaṁ paccāharissāmā”ti te evaṁdiṭṭhikā evaṅkhantikā evaṁrucikā evaṁladdhikā evaṁajjhāsayā evaṁadhippāyā, te nāsakkhiṁsu sakaṁ diṭṭhiṁ sakaṁ khantiṁ sakaṁ ruciṁ sakaṁ laddhiṁ sakaṁ ajjhāsayaṁ sakaṁ adhippāyaṁ atikkamituṁ; 
atha kho sveva ayaso te paccāgatoti, evampi—
sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyya. 
Atha vā “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti yo so evaṁvādo, so sakaṁ diṭṭhiṁ sakaṁ khantiṁ sakaṁ ruciṁ sakaṁ laddhiṁ sakaṁ ajjhāsayaṁ sakaṁ adhippāyaṁ kathaṁ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? 
Taṁ kissa hetu? 
Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. 
Evampi—
sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyya? 
“Asassato loko …pe… 
antavā loko … 
anantavā loko … 
taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ … 
aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ … 
hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
na hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā … 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti yo so evaṁ vādo, so sakaṁ diṭṭhiṁ sakaṁ khantiṁ sakaṁ ruciṁ sakaṁ laddhiṁ sakaṁ ajjhāsayaṁ sakaṁ adhippāyaṁ kathaṁ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? 
Taṁ kissa hetu? 
Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. 
Evampi—
sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyya. 
<b>Chandānunīto ruciyā niviṭṭho</b>ti. 
<b>Chandānunīto</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati. 
Yathā hatthiyānena vā assayānena vā rathayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati, evamevaṁ sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—
chandānunīto. 
<b>Ruciyā niviṭṭho</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā niviṭṭho patiṭṭhito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—
chandānunīto ruciyā niviṭṭho. 
<b>Sayaṁ samattāni pakubbamāno</b>ti. 
Sayaṁ samattaṁ karoti paripuṇṇaṁ karoti anomaṁ karoti aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti. 
“Ayaṁ satthā sabbaññū”ti sayaṁ samattaṁ karoti paripuṇṇaṁ karoti anomaṁ karoti aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti. 
“Ayaṁ dhammo svākkhāto, ayaṁ gaṇo suppaṭipanno, ayaṁ diṭṭhi bhaddikā, ayaṁ paṭipadā supaññattā, ayaṁ maggo niyyāniko”ti sayaṁ samattaṁ karoti paripuṇṇaṁ karoti anomaṁ karoti aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—
sayaṁ samattāni pakubbamāno. 
<b>Yathā hi jāneyya tathā vadeyyā</b>ti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti—
yathā hi jāneyya tathā vadeyya. 
Tenāha bhagavā—
“Sakañhi diṭṭhiṁ kathamaccayeyya, 
Chandānunīto ruciyā niviṭṭho; 
Sayaṁ samattāni pakubbamāno, 
Yathā hi jāneyya tathā vadeyyā”ti. 
<b>Yo attano sīlavatāni jantu,</b> 
<b>Anānupuṭṭhova paresa pāva;</b> 
<b>Anariyadhammaṁ kusalā tamāhu,</b> 
<b>Yo ātumānaṁ sayameva pāva.</b> 
<b>Yo attano sīlavatāni jantū</b>ti. 
<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. 
<b>Sīlavatānī</b>ti atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṁ na sīlaṁ. 
Katamaṁ sīlañceva vatañca? 
Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. 
Yo tattha saṁyamo saṁvaro avītikkamo, idaṁ sīlaṁ. 
Yaṁ samādānaṁ taṁ vataṁ. 
Saṁvaraṭṭhena sīlaṁ; 
samādānaṭṭhena vataṁ—
idaṁ vuccati sīlañceva vatañca. 
Katamaṁ vataṁ, na sīlaṁ? 
Aṭṭha dhutaṅgāni—
āraññikaṅgaṁ, piṇḍapātikaṅgaṁ, paṁsukūlikaṅgaṁ, tecīvarikaṅgaṁ, sapadānacārikaṅgaṁ, khalupacchābhattikaṅgaṁ, nesajjikaṅgaṁ, yathāsanthatikaṅgaṁ—
idaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
Vīriyasamādānampi vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṁsalohitaṁ. 
Yaṁ taṁ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṁ, na taṁ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṁ bhavissatī”ti—
cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpaṁ vīriyasamādānaṁ—
idaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Nāsissaṁ na pivissāmi, 
vihārato na nikkhame; 
Napi passaṁ nipātessaṁ, 
taṇhāsalle anūhate”ti. 
Cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Na tāvāhaṁ imaṁ pallaṅkaṁ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccissatī”ti—
cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Na tāvāhaṁ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi, 
caṅkamā orohissāmi, 
vihārā nikkhamissāmi, 
aḍḍhayogā nikkhamissāmi, 
pāsādā nikkhamissāmi, 
hammiyā nikkhamissāmi, 
guhāya nikkhamissāmi, 
leṇā nikkhamissāmi, 
kuṭiyā nikkhamissāmi, 
kūṭāgārā nikkhamissāmi, 
aṭṭā nikkhamissāmi, 
māḷā nikkhamissāmi, 
uddaṇḍā nikkhamissāmi, 
upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi, 
maṇḍapā nikkhamissāmi, 
rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccissatī”ti—
cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṁ ariyadhammaṁ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī”ti—
cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
“Imasmiññeva majjhanhikasamayaṁ, 
sāyanhasamayaṁ, 
purebhattaṁ, 
pacchābhattaṁ, 
purimaṁ yāmaṁ, 
majjhimaṁ yāmaṁ, 
pacchimaṁ yāmaṁ, 
kāḷe, 
juṇhe, 
vasse, 
hemante, 
gimhe, 
purime vayokhandhe, 
majjhime vayokhandhe, 
pacchime vayokhandhe ariyadhammaṁ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī”ti—
cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ. 
<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujoti—
yo attano sīlavatāni jantu. 
<b>Anānupuṭṭhova paresa pāvā</b>ti. 
<b>Paresan</b>ti paresaṁ khattiyānaṁ brāhmaṇānaṁ vessānaṁ suddānaṁ gahaṭṭhānaṁ pabbajitānaṁ devānaṁ manussānaṁ. 
<b>Anānupuṭṭho</b>ti apuṭṭho apucchito ayācito anajjhesito apasādito. 
<b>Pāvā</b>ti attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā pāvadati. 
Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā 
jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā, 
uccā kulā pabbajitoti vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, 
lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, 
suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhammakathikoti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṁsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā, khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā, 
paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti—
anānupuṭṭhova paresaṁ pāva. 
<b>Anariyadhammaṁ kusalā tamāhū</b>ti. 
<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evamāhaṁsu—
“anariyānaṁ eso dhammo, neso dhammo ariyānaṁ; 
bālānaṁ eso dhammo, neso dhammo paṇḍitānaṁ; 
asappurisānaṁ eso dhammo, neso dhammo sappurisānan”ti. 
Evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
anariyadhammaṁ kusalā tamāhu. 
<b>Yo ātumānaṁ sayameva pāvā</b>ti. 
<b>Ātumā</b> vuccati attā. 
<b>Sayameva pāvā</b>ti sayameva attānaṁ pāvadati—
ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā, 
jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā, 
uccā kulā pabbajitoti vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, 
lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhammakathikoti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṁsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā, khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā, 
paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti—
yo ātumānaṁ sayameva pāvāti. 
Tenāha bhagavā—
“Yo attano sīlavatāni jantu, 
Anānupuṭṭhova paresa pāva; 
Anariyadhammaṁ kusalā tamāhu, 
Yo ātumānaṁ sayameva pāvā”ti. 
<b>Santo ca bhikkhu abhinibbutatto,</b> 
<b>Itihanti sīlesu akatthamāno;</b> 
<b>Tamariyadhammaṁ kusalā vadanti,</b> 
<b>Yassussadā natthi kuhiñci loke.</b> 
<b>Santo ca bhikkhu abhinibbutatto</b>ti. 
<b>Santo</b>ti rāgassa samitattā santo, 
dosassa samitattā santo, 
mohassa samitattā santo, 
kodhassa … 
upanāhassa … 
makkhassa … 
paḷāsassa … 
issāya … 
macchariyassa … 
māyāya … 
sāṭheyyassa … 
thambhassa … 
sārambhassa … 
mānassa … 
atimānassa … 
madassa … 
pamādassa … 
sabbakilesānaṁ … 
sabbaduccaritānaṁ … 
sabbadarathānaṁ … 
sabbapariḷāhānaṁ … 
sabbasantāpānaṁ … 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—
santo. 
<b>Bhikkhū</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bhinnattā bhikkhu—
sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. 
Bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
“Pajjena katena attanā, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho; 
Vibhavañca bhavañca vippahāya, 
Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū”ti. 
<b>Santo ca bhikkhu abhinibbutatto</b>ti rāgassa nibbāpitattā abhinibbutatto, dosassa nibbāpitattā abhinibbutatto, mohassa nibbāpitattā abhinibbutatto, kodhassa … 
upanāhassa … 
makkhassa … 
paḷāsassa … 
issāya … 
macchariyassa … 
māyāya … 
sāṭheyyassa … 
thambhassa … 
sārambhassa … 
mānassa … 
atimānassa … 
madassa … 
pamādassa … 
sabbakilesānaṁ … 
sabbaduccaritānaṁ … 
sabbadarathānaṁ … 
sabbapariḷāhānaṁ … 
sabbasantāpānaṁ … 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ nibbāpitattā abhinibbutattoti—
santo ca bhikkhu abhinibbutatto. 
<b>Itihanti sīlesu akatthamāno</b>ti. 
<b>Itī</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā metaṁ—
itihanti. 
<b>Sīlesu akatthamāno</b>ti. 
Idhekacco katthī hoti vikatthī. 
So katthati vikatthati. 
Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā, 
jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā …pe… 
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati. 
Evaṁ na katthati na vikatthati. 
Katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
itihanti sīlesu akatthamāno. 
<b>Tamariyadhammaṁ kusalā vadantī</b>ti. 
<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṁ vadanti—
“ariyānaṁ eso dhammo, neso dhammo anariyānaṁ; 
paṇḍitānaṁ eso dhammo, neso dhammo bālānaṁ; 
sappurisānaṁ eso dhammo, neso dhammo asappurisānan”ti. 
Evaṁ vadanti, ariyānaṁ evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
tamariyadhammaṁ kusalā vadanti. 
<b>Yassussadā natthi kuhiñci loke</b>ti. 
<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
<b>Ussadā</b>ti sattussadā—
rāgussado, dosussado, mohussado, mānussado, diṭṭhussado, kilesussado, kammussado. 
Yassime ussadā natthi na santi na vijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—
yassussadā natthi kuhiñci loke. 
Tenāha bhagavā—
“Santo ca bhikkhu abhinibbutatto, 
Itihanti sīlesu akatthamāno; 
Tamariyadhammaṁ kusalā vadanti, 
Yassussadā natthi kuhiñci loke”ti. 
<b>Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā,</b> 
<b>Purakkhatā santi avīvadātā;</b> 
<b>Yadattani passati ānisaṁsaṁ,</b> 
<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantiṁ.</b> 
<b>Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā</b>ti. 
<b>Pakappanā</b>ti dve pakappanā—
taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpakappanā …pe… 
ayaṁ diṭṭhipakappanā. 
<b>Saṅkhatā</b>ti saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi—
saṅkhatā. 
Atha vā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammātipi—
saṅkhatā. 
<b>Yassā</b>ti diṭṭhigatikassa. 
<b>Dhammā</b> vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti—
pakappitā saṅkhatā yassa dhammā. 
<b>Purakkhatā santi avīvadātā</b>ti. 
<b>Purakkhatā</b>ti dve purekkhārā—
taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpurekkhāro …pe… 
ayaṁ diṭṭhipurekkhāro. 
Tassa taṇhāpurekkhāro appahīno, diṭṭhipurekkhāro appaṭinissaṭṭho. 
Tassa taṇhāpurekkhārassa appahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa appaṭinissaṭṭhattā so taṇhaṁ vā diṭṭhiṁ vā purato katvā carati taṇhādhajo taṇhāketu taṇhādhipateyyo, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo, taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratīti—
purakkhatā. 
<b>Santī</b>ti santi saṁvijjanti atthi upalabbhanti. 
<b>Avīvadātā</b>ti avevadātā avodātā aparisuddhā saṅkiliṭṭhā saṅkilesikāti—
purakkhatā santi avīvadātā. 
<b>Yadattani passati ānisaṁsan</b>ti. 
<b>Yadattanī</b>ti yaṁ attani. 
<b>Attā</b> vuccati diṭṭhigataṁ. 
Attano diṭṭhiyā dve ānisaṁse passati—
diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ, samparāyikañca ānisaṁsaṁ. 
Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso? 
Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti, taṁdiṭṭhikā sāvakā honti. 
Taṁdiṭṭhikaṁ satthāraṁ sāvakā sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti apacitiṁ karonti. 
Labhati ca tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ—
ayaṁ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso. 
Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso? 
Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā. 
Ayaṁ diṭṭhi suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā, muttiyā vimuttiyā parimuttiyā. 
Imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti. 
Imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi, muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṁ phalapāṭikaṅkhī hoti—
ayaṁ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso. 
Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṁse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—
yadattani passati ānisaṁsaṁ. 
<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin</b>ti. 
Tisso santiyo—
accantasanti, tadaṅgasanti, sammutisanti. 
Katamā <b>accantasanti</b>? 
Accantasanti vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Ayaṁ accantasanti. 
Katamā <b>tadaṅgasanti</b>? 
Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇā santā honti; 
dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā santā honti; 
tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pīti santā hoti; 
catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhā santā honti; 
ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā hoti; 
viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā santā hoti; 
ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā santā hoti; 
nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā santā hoti. 
Ayaṁ tadaṅgasanti. 
Katamā <b>sammutisanti</b>? 
Sammutisantiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo. 
Api ca sammutisanti imasmiṁ atthe adhippetā santīti. 
<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin</b>ti. 
Kuppasantiṁ pakuppasantiṁ eritasantiṁ sameritasantiṁ calitasantiṁ ghaṭṭitasantiṁ kappitasantiṁ pakappitasantiṁ aniccaṁ saṅkhataṁ paṭiccasamuppannaṁ khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammaṁ, santiṁ nissito asito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—
taṁ nissito kuppapaṭiccasantiṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā, 
Purakkhatā santi avīvadātā; 
Yadattani passati ānisaṁsaṁ, 
Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin”ti. 
<b>Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā,</b> 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ;</b> 
<b>Tasmā naro tesu nivesanesu,</b> 
<b>Nirassatī ādiyatī ca dhammaṁ.</b> 
<b>Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā</b>ti. 
<b>Diṭṭhīnivesā</b>ti “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesanaṁ. 
“Asassato loko … 
anta