Nghĩa Thích (Niddesa)

dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti. 
Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhāre dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gametīti—
kammāro rajatasseva niddhame malamattano. 
Tenāha thero sāriputto—
“Kaṁ so sikkhaṁ samādāya, 
ekodi nipako sato; 
Kammāro rajatasseva, 
niddhame malamattano”ti. 
<b>Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu,</b> 
(sāriputtāti bhagavā) 
<b>Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve;</b> 
<b>Sambodhikāmassa yathānudhammaṁ,</b> 
<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.</b> 
<b>Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsū</b>ti. 
<b>Vijigucchamānassā</b>ti jātiyā vijigucchamānassa, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi …pe… 
diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchamānassa aṭṭīyamānassa harāyamānassāti—
vijigucchamānassa. 
<b>Yadidaṁ phāsū</b>ti yaṁ phāsuvihāraṁ taṁ kathayissāmi. 
Katamo phāsuvihāro? 
Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā—
ayaṁ phāsuvihāroti—
vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu. 
<b>Sāriputtāti bhagavā</b>ti. 
Taṁ theraṁ nāmenālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ. 
Api ca bhaggarāgoti bhagavā, 
bhaggadosoti bhagavā, 
bhaggamohoti bhagavā, 
bhaggamānoti bhagavā, 
bhaggadiṭṭhīti bhagavā, 
bhaggakaṇḍakoti bhagavā, 
bhaggakilesoti bhagavā, 
bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, 
bhavānaṁ antakaroti bhagavā, 
bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; 
bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ āruppasamāpattīnanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhiññāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā; 
bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ, na pitarā kataṁ, na bhātarā kataṁ, na bhaginiyā kataṁ, na mittāmaccehi kataṁ, na ñātisālohitehi kataṁ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ, na devatāhi kataṁ; 
vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—
sāriputtāti bhagavā. 
<b>Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve</b>ti. 
Āsanaṁ vuccati yattha nisīdati—
mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. 
Sayanaṁ vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhā. 
Taṁ sayanāsanaṁ asappāyarūpadassanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyasaddassavanena …pe… 
asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ. 
Taṁ sayanāsanaṁ sevato nisevato saṁsevato paṭisevatoti—
rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve. 
<b>Sambodhikāmassa yathānudhamman</b>ti. 
Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ …pe… 
dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi. 
Taṁ sambodhiṁ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭibujjhitukāmassa sambujjhitukāmassa adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti—
sambodhikāmassa. 
<b>Yathānudhamman</b>ti katame bodhiyā anudhammā? 
Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ—
ime vuccanti bodhiyā anudhammā. 
Atha vā catunnaṁ maggānaṁ pubbabhāge vipassanā—
ime vuccanti bodhiyā anudhammāti—
sambodhikāmassa yathānudhammaṁ. 
<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan</b>ti. 
<b>Tan</b>ti bodhiyā anudhammaṁ. 
<b>Pavakkhāmī</b>ti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmi. 
<b>Yathā pajānan</b>ti yathā pajānaṁ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—
taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu, 
(sāriputtāti bhagavā) 
Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve; 
Sambodhikāmassa yathānudhammaṁ, 
Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan”ti. 
<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye,</b> 
<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī;</b> 
<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ,</b> 
<b>Manussaphassānaṁ catuppadānaṁ.</b> 
<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye</b>ti. 
<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
Dhīro pañcannaṁ bhayānaṁ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—
pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye. 
<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī</b>ti. 
<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, 
vedanāsu …pe… 
citte … 
dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato—
so vuccati sato. 
<b>Sapariyantacārī</b>ti cattāro pariyantā—
sīlasaṁvarapariyanto, indriyasaṁvarapariyanto, bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto. 
Katamo sīlasaṁvarapariyanto? 
Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. 
Antopūtibhāvaṁ paccavekkhamāno anto sīlasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—
ayaṁ sīlasaṁvarapariyanto. 
Katamo indriyasaṁvarapariyanto? 
Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. 
Yatvādhikaraṇamenaṁ …pe… 
cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati. 
Sotena saddaṁ sutvā … ghānena gandhaṁ ghāyitvā … jivhāya rasaṁ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. 
Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ susaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati. 
Ādittapariyāyaṁ paccavekkhamāno anto indriyasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—
ayaṁ indriyasaṁvarapariyanto. 
Katamo bhojane mattaññutāpariyanto? 
Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. 
Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. 
Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṁsūpamaṁ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—
ayaṁ bhojane mattaññutāpariyanto. 
Katamo jāgariyānuyogapariyanto? 
Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti. 
Bhaddekarattavihāraṁ paccavekkhamāno anto jāgariyānuyogapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—
ayaṁ jāgariyānuyogapariyantoti—
bhikkhu sato sapariyantacārī. 
<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānan</b>ti. 
<b>Ḍaṁsā</b> vuccanti piṅgalamakkhikāyo. 
<b>Adhipātakā</b> vuccanti sabbāpi makkhikāyo. 
Kiṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo? 
Tā uppatitvā uppatitvā khādanti; 
taṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. 
<b>Sarīsapā</b> vuccanti ahīti—
ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ. 
<b>Manussaphassānaṁ catuppadānan</b>ti. 
Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. 
Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ. 
Yo koci manussato upaghāto—
manussaphasso. 
<b>Catuppadānan</b>ti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī. 
Te bhikkhuṁ maddeyyuṁ khādeyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ. 
Catuppadato upaghāto yaṁ kiñci catuppadabhayanti—
manussaphassānaṁ catuppadānaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye, 
Bhikkhu sato sapariyantacārī; 
Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ, 
Manussaphassānaṁ catuppadānan”ti. 
<b>Paradhammikānampi na santaseyya,</b> 
<b>Disvāpi tesaṁ bahubheravāni;</b> 
<b>Athāparāni abhisambhaveyya,</b> 
<b>Parissayāni kusalānuesī.</b> 
<b>Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṁ bahubheravānī</b>ti. 
Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā. 
Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ. 
Tesaṁ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—
paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṁ bahubheravāni. 
<b>Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī</b>ti. 
Athāparānipi atthi abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni madditabbāni. 
<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—
pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe… 
evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
<b>Kusalānuesī</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ …pe… 
ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti—
athāparāni abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī. 
Tenāha bhagavā—
“Paradhammikānampi na santaseyya, 
Disvāpi tesaṁ bahubheravāni; 
Athāparāni abhisambhaveyya, 
Parissayāni kusalānuesī”ti. 
<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,</b> 
<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya;</b> 
<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,</b> 
<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyya.</b> 
<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho</b>ti. 
Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso. 
Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; 
cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, 
sotarogena, 
ghānarogena, 
jivhārogena, 
kāyarogena …pe… 
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa. 
Khudā vuccati chātako. 
Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—
ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho. 
<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyyā</b>ti. 
<b>Sītan</b>ti dvīhi kāraṇehi sītaṁ hoti—
abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṁ hoti. 
<b>Uṇhan</b>ti dvīhi kāraṇehi uṇhaṁ hoti—
abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṁ hotīti—
sītaṁ athuṇhaṁ. 
<b>Adhivāsayeyyā</b>ti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ uppannānaṁ sārīrikānaṁ vedanānaṁ dukkhānaṁ tibbānaṁ kharānaṁ kaṭukānaṁ asātānaṁ amanāpānaṁ pāṇaharānaṁ adhivāsakajātiko assāti—
sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya. 
<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko</b>ti. 
<b>So tehī</b>ti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—
so tehi phuṭṭho. 
<b>Bahudhā</b>ti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—
so tehi phuṭṭho bahudhā. 
<b>Anoko</b>ti abhisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṁ na karotītipi—
anoko. 
Atha vā kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṁ na karotītipi—
anokoti—
so tehi phuṭṭho bahudhā anoko. 
<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti. 
Vīriyaparakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo. 
<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti. 
Vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya thiraṁ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthitasamādānoti—
vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya. 
Tenāha bhagavā—
“Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho, 
Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya; 
So tehi phuṭṭho bahudhā anoko, 
Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā”ti. 
<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya,</b> 
<b>Mettāya phasse tasathāvarāni;</b> 
<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā,</b> 
<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.</b> 
<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyyā</b>ti. 
<b>Theyyaṁ na kāre</b>ti idha bhikkhu adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti—
theyyaṁ na kāre. 
<b>Na musā bhaṇeyyā</b>ti idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassāti—
theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya. 
<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti. 
<b>Mettā</b>ti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṁ anudā anudāyanā anudāyitattaṁ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṁ. 
<b>Tasā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. 
Kiṅkāraṇā vuccanti tasā? 
Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṁ āpajjanti; 
taṅkāraṇā vuccanti tasā. 
<b>Thāvarā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. 
Kiṅkāraṇā vuccanti thāvarā? 
Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṁ na āpajjanti; 
taṅkāraṇā vuccanti thāvarā. 
<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti. 
Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti—
mettāya phasse tasathāvarāni. 
<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā</b>ti. 
<b>Yadā</b>ti yadā. 
<b>Manaso</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. 
Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ. 
Vacīduccaritena …pe… 
manoduccaritena … 
rāgena … 
dosena … 
mohena … 
kodhena … 
upanāhena … 
makkhena … 
paḷāsena … 
issāya … 
macchariyena … 
māyāya … 
sāṭheyyena … 
thambhena … 
sārambhena … 
mānena … 
atimānena … 
madena … 
pamādena … 
sabbakilesehi … 
sabbaduccaritehi … 
sabbadarathehi … 
sabbapariḷāhehi … 
sabbasantāpehi … 
sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ. 
Yadāvilattaṁ manaso vijaññāti. 
Cittassa āvilabhāvaṁ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—
yadāvilattaṁ manaso vijaññā. 
<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā</b>ti. 
<b>Kaṇho</b>ti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu. 
Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṁ mārāmisaṁ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti. 
Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. 
Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko nirayasaṁvattaniko tiracchānayonisaṁvattaniko pettivisayasaṁvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti. 
Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. 
Tenāha bhagavā—
“Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya, 
Mettāya phasse tasathāvarāni; 
Yadāvilattaṁ manaso vijaññā, 
Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā”ti. 
<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche,</b> 
<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe;</b> 
<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā,</b> 
<b>Addhā bhavanto abhisambhaveyya.</b> 
<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti. 
<b>Kodho</b>ti yo cittassa āghāto paṭighāto …pe… 
caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa. 
<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā. 
<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti. 
Kodhassa ca atimānassa ca vasaṁ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
kodhātimānassa vasaṁ na gacche. 
<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti. 
Katamaṁ kodhassa mūlaṁ? 
Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—
idaṁ kodhassa mūlaṁ. 
Katamaṁ atimānassa mūlaṁ? 
Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—
idaṁ atimānassa mūlaṁ. 
<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti. 
Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṁ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti—
mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe. 
<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti. 
<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—
athāti. 
<b>Piyā</b>ti dve piyā—
sattā vā saṅkhārā vā. 
Katame sattā piyā? 
Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—
ime sattā piyā. 
Katame saṅkhārā piyā? 
Manāpikā rūpā manāpikā saddā … 
gandhā … 
rasā … 
phoṭṭhabbā—
ime saṅkhārā piyā. 
<b>Appiyā</b>ti dve appiyā—
sattā vā saṅkhārā vā. 
Katame sattā appiyā? 
Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā—
ime sattā appiyā. 
Katame saṅkhārā appiyā? 
Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā … 
rasā … 
phoṭṭhabbā—
ime saṅkhārā appiyā. 
<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhavacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyyānikavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—
addhāti. 
<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti. 
Piyāppiyaṁ sātāsātaṁ sukhadukkhaṁ somanassadomanassaṁ iṭṭhāniṭṭhaṁ abhisambhavanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisambhaveyyāti—
athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya. 
Tenāha bhagavā—
“Kodhātimānassa vasaṁ na gacche, 
Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe; 
Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, 
Addhā bhavanto abhisambhaveyyā”ti. 
<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti,</b> 
<b>Vikkhambhaye tāni parissayāni;</b> 
<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante,</b> 
<b>Caturo sahetha paridevadhamme.</b> 
<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapītī</b>ti. 
<b>Paññā</b>ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo …pe… 
amoho sammādiṭṭhi. 
<b>Paññaṁ purakkhatvā</b>ti idhekacco paññaṁ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo sampekkhāyanabahulo vibhūtavihārī taccariko tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti. 
Evampi paññaṁ purakkhatvā. 
Atha vā gacchanto vā “gacchāmī”ti pajānāti, ṭhito vā “ṭhitomhī”ti pajānāti, nisinno vā “nisinnomhī”ti pajānāti, sayāno vā “sayānomhī”ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānātīti. 
Evampi paññaṁ purakkhatvā. 
Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti. 
Evampi paññaṁ purakkhatvā. 
<b>Kalyāṇapītī</b>ti buddhānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—
kalyāṇapītīti. 
Dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsativasena upasamānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—
kalyāṇapītīti—
paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti. 
<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti. 
<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—
pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe… 
ime vuccanti pākaṭaparissayā …pe… 
ime vuccanti paṭicchannaparissayā …pe… 
evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti. 
Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—
vikkhambhaye tāni parissayāni. 
<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante</b>ti. 
<b>Aratī</b>ti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā. 
<b>Sayanamhi pante</b>ti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu aratiṁ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—
aratiṁ sahetha sayanamhi pante. 
<b>Caturo sahetha paridevadhamme</b>ti. 
Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—
caturo sahetha paridevadhamme. 
Tenāha bhagavā—
“Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti, 
Vikkhambhaye tāni parissayāni; 
Aratiṁ sahetha sayanamhi pante, 
Caturo sahetha paridevadhamme”ti. 
<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ,</b> 
<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ;</b> 
<b>Ete vitakke paridevaneyye,</b> 
<b>Vinayetha sekho aniketacārī.</b> 
<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissan</b>ti. 
<b>Kiṁsū asissāmī</b>ti kiṁ bhuñjissāmi odanaṁ vā kummāsaṁ vā sattuṁ vā macchaṁ vā maṁsaṁ vāti—
kiṁsū asissaṁ. 
<b>Kuva vā asissan</b>ti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti—
kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ. 
<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessan</b>ti imaṁ rattiṁ dukkhaṁ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā. 
Āgāmirattiṁ kattha sukhaṁ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti—
dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ. 
<b>Ete vitakke paridevaneyye</b>ti. 
<b>Ete vitakke</b>ti dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve senāsanapaṭisaññutte vitakke. 
<b>Paridevaneyye</b>ti ādevaneyye paridevaneyyeti—
ete vitakke paridevaneyye. 
<b>Vinayetha sekho aniketacārī</b>ti. 
<b>Sekho</b>ti kiṅkāraṇā vuccati sekho? 
Sikkhatīti—
sekho. 
Kiñca sikkhati? 
Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. 
Katamā adhisīlasikkhā …pe… 
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṁ paggaṇhanto, satiṁ upaṭṭhapento, cittaṁ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṁ parijānanto, pahātabbaṁ pajahanto, bhāvetabbaṁ bhāvento, sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati. 
Taṅkāraṇā vuccati—
sekho. 
Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. 
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto …pe… 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—
vinayetha sekho. 
<b>Aniketacārī</b>ti. 
Kathaṁ niketacārī hoti? 
Idhekacco kulapalibodhena samannāgato hoti, gaṇapalibodhena … āvāsapalibodhena … cīvarapalibodhena … piṇḍapātapalibodhena … senāsanapalibodhena … gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. 
Evaṁ niketacārī hoti. 
Kathaṁ aniketacārī hoti? 
Idha bhikkhu na kulapalibodhena samannāgato hoti, na gaṇapalibodhena … na āvāsapalibodhena … na cīvarapalibodhena … na piṇḍapātapalibodhena … na senāsanapalibodhena … na gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. 
Evaṁ aniketacārī hoti. 
“Magadhaṁ gatā kosalaṁ gatā, 
Ekacciyā pana vajjibhūmiyā; 
Migā viya asaṅghacārino, 
Aniketā viharanti bhikkhavo. 
Sādhu caritakaṁ sādhu sucaritaṁ, 
Sādhu sadā aniketavihāro; 
Atthapucchanaṁ padakkhiṇaṁ kammaṁ, 
Etaṁ sāmaññaṁ akiñcanassā”ti. 
Vinayetha sekho aniketacārī. 
Tenāha bhagavā—
“Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ, 
Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ; 
Ete vitakke paridevaneyye, 
Vinayetha sekho aniketacārī”ti. 
<b>Annañca laddhā vasanañca kāle,</b> 
<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ;</b> 
<b>So tesu gutto yatacāri gāme,</b> 
<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā.</b> 
<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti. 
<b>Annan</b>ti odano kummāso sattu maccho maṁsaṁ. 
<b>Vasanan</b>ti cha cīvarāni—
khomaṁ, kappāsikaṁ, koseyyaṁ, kambalaṁ, sāṇaṁ, bhaṅgaṁ. 
<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti. 
Cīvaraṁ labhitvā piṇḍapātaṁ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—
annañca laddhā vasanañca kāle. 
<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthan</b>ti. 
<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya—
paṭiggahaṇato vā paribhogato vā. 
Kathaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti? 
Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāyaparihārikaṁ cīvaraṁ paṭiggaṇhāti kucchiparihārikaṁ piṇḍapātaṁ paṭiggaṇhāti. 
Evaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti. 
Kathaṁ paribhogato mattaṁ jānāti? 
Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṁ. 
Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṁ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. 
Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca. 
Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṁ. 
Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭisevati yāvadeva uppannānaṁ veyyābādhikānaṁ vedanānaṁ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya. 
Evaṁ paribhogato mattaṁ jānāti. 
<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti. 
Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—
mattaṁ sa jaññā. 
<b>Idha tosanatthan</b>ti. 
Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati; 
aladdhā ca cīvaraṁ na paritassati, laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; 
tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti. 
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—
ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito. 
Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṁ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; 
tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti. 
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—
ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito. 
Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṁ na paritassati, laddhā ca senāsanaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; 
tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti. 
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—
ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito. 
Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; 
tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti. 
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—
ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhitoti—
mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ. 
<b>So tesu gutto yatacāri gāme</b>ti. 
<b>So tesu gutto</b>ti cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṁvutoti. 
Evampi so tesu gutto. 
Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṁvutoti. 
Evampi so tesu gutto. 
<b>Yatacāri gāme</b>ti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṁvutoti—
so tesu gutto yatacāri gāme. 
<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā</b>ti. 
Dūsito khuṁsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṁ na paccakkoseyya, rosantaṁ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṁ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṁ kareyya, na bhaṇḍanaṁ kareyya, na viggahaṁ kareyya, na vivādaṁ kareyya, na medhagaṁ kareyya, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā. 
Tenāha bhagavā—
“Annañca laddhā vasanañca kāle, 
Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ; 
So tesu gutto yatacāri gāme, 
Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā”ti. 
<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo,</b> 
<b>Jhānānuyutto bahujāgarassa;</b> 
<b>Upekkhamārabbha samāhitatto,</b> 
<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde.</b> 
<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo</b>ti. 
Kathaṁ khittacakkhu hoti? 
Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto ca hoti rūpadassanāya. 
Evampi khittacakkhu hoti. 
Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati. 
Evampi khittacakkhu hoti. 
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. 
Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati. 
Evampi khittacakkhu hoti. 
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—
naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā. 
Evampi khittacakkhu hoti. 
Kathaṁ na khittacakkhu hoti? 
Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti na ārāmena ārāmaṁ na uyyānena uyyānaṁ na gāmena gāmaṁ na nigamena nigamaṁ na nagarena nagaraṁ na raṭṭhena raṭṭhaṁ na janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya. 
Evampi na khittacakkhu hoti. 
Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati na hatthiṁ olokento …pe… na disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati. 
Evampi na khittacakkhu hoti. 
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti …pe… cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati. 
Evampi na khittacakkhu hoti. 
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā …pe… anīkadassanaṁ iti vā. 
Evarūpā visūkadassanānuyogā paṭivirato hoti. 
Evampi na khittacakkhu hotīti—
okkhittacakkhu. 
<b>Na ca pādalolo</b>ti. 
Kathaṁ pādalolo hoti? 
Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṁ …pe… dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti rūpadassanāya. 
Evampi pādalolo hoti. 
Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati. 
Vihārato …pe… 
iti bhavābhavakathaṁ katheti. 
Evampi pādalolo hoti. 
<b>Na ca pādalolo</b>ti. 
Pādaloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti—
okkhittacakkhu na ca pādalolo. 
<b>Jhānānuyutto bahujāgarassā</b>ti. 
<b>Jhānānuyutto</b>ti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto—
anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, 
anuppannassa vā dutiyassa jhānassa … 
tatiyassa jhānassa … 
catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti. 
Evampi jhānānuyutto. 
Atha vā uppannaṁ vā paṭhamaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, 
uppannaṁ vā dutiyaṁ jhānaṁ … 
tatiyaṁ jhānaṁ … 
catutthaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkarotīti. 
Evampi jhānānuyutto. 
<b>Bahujāgarassā</b>ti idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi katvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodhetīti—
jhānānuyutto bahujāgarassa. 
<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti. 
<b>Upekkhā</b>ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. 
<b>Samāhitatto</b>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi. 
<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti. 
Catutthe jhāne upekkhaṁ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti—
upekkhamārabbha samāhitatto. 
<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti. 
<b>Takkā</b>ti nava vitakkā—
kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatāpaṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko—
ime vuccanti nava vitakkā. 
Kāmavitakkānaṁ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṁ byāpādasaññāsayo, vihiṁsāvitakkānaṁ vihiṁsāsaññāsayo. 
Atha vā takkānaṁ vitakkānaṁ saṅkappānaṁ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṁ āsayo, uddhaccaṁ āsayo. 
<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ pādakukkuccampi kukkuccaṁ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. 
Yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—
idaṁ vuccati kukkuccaṁ. 
Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—
katattā ca akatattā ca. 
Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho? 
“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
“Kataṁ me vacīduccaritaṁ … 
kataṁ me manoduccaritaṁ … 
kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
“Kataṁ me adinnādānaṁ … 
kato me kāmesumicchācāro … 
kato me musāvādo … 
katā me pisuṇā vācā … 
katā me pharusā vācā … 
kato me samphappalāpo … 
katā me abhijjhā … 
kato me byāpādo … 
katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho; 
“indriyesumhi aguttadvāro”ti … 
“bhojane amattaññūmhī”ti … 
“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti … 
“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti … 
“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti … 
“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti … 
“abhāvitāni me pañca balānī”ti … 
“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti … 
“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti … 
“dukkhaṁ me apariññātan”ti … 
“dukkhasamudayo me appahīno”ti … 
“maggo me abhāvito”ti … 
“nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti. 
Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde. 
Tenāha bhagavā—
“Okkhittacakkhu na ca pādalolo, 
Jhānānuyutto bahujāgarassa; 
Upekkhamārabbha samāhitatto, 
Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde”ti. 
<b>Cudito vacībhi satimābhinande,</b> 
<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde;</b> 
<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,</b> 
<b>Janavādadhammāya na cetayeyya.</b> 
<b>Cudito vacībhi satimābhinande</b>ti. 
<b>Cudito</b>ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti—
“idaṁ te, āvuso, ayuttaṁ, idaṁ te appattaṁ, idaṁ te asāruppaṁ, idaṁ te asīlaṭṭhan”ti. 
Satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya. 
Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṁnhāto uppalamālaṁ vā vassikamālaṁ vā adhimuttakamālaṁ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṁ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya; 
evamevaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya. 
“Nidhīnaṁva pavattāraṁ, 
yaṁ passe vajjadassinaṁ; 
Niggayhavādiṁ medhāviṁ, 
tādisaṁ paṇḍitaṁ bhaje. 
Tādisaṁ bhajamānassa, 
seyyo hoti na pāpiyo; 
Ovadeyyānusāseyya, 
asabbhā ca nivāraye; 
Satañhi so piyo hoti, 
asataṁ hoti appiyo”ti. 
<b>Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti. 
<b>Sabrahmacārī</b>ti ekakammaṁ ekuddeso samasikkhatā. 
<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti. 
Sabrahmacārīsu āhatacittataṁ khilajātataṁ pabhindeyya, pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṁ dosakhilaṁ mohakhilaṁ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti—
sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde. 
<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelan</b>ti. 
Ñāṇasamuṭṭhitaṁ vācaṁ muñceyya, atthūpasaṁhitaṁ dhammūpasaṁhitaṁ kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ vācaṁ muñceyya pamuñceyyāti—
vācaṁ pamuñce kusalaṁ. 
<b>Nātivelan</b>ti. 
<b>Velā</b>ti dve velā—
kālavelā ca sīlavelā ca. 
Katamā kālavelā? 
Kālātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, velātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, velaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya. 
“Yo ve kāle asampatte, 
ativelañca bhāsati; 
Evaṁ so nihato seti, 
kokilāyeva atrajo”ti. 
Ayaṁ kālavelā. 
Katamā sīlavelā? 
Ratto vācaṁ na bhāseyya, duṭṭho vācaṁ na bhāseyya, mūḷho vācaṁ na bhāseyya, musāvādaṁ na bhāseyya, pisuṇavācaṁ na bhāseyya, pharusavācaṁ na bhāseyya, samphappalāpaṁ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya. 
Ayaṁ sīlavelāti—
vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ. 
<b>Janavādadhammāya na cetayeyyā</b>ti. 
<b>Janā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. 
Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṁ na uppādeyya cittaṁ na uppādeyya saṅkappaṁ na uppādeyya manasikāraṁ na uppādeyyāti—
janavādadhammāya na cetayeyya. 
Tenāha bhagavā—
“Cudito vacībhi satimābhinande, 
Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde; 
Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ, 
Janavādadhammāya na cetayeyyā”ti. 
<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke,</b> 
<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe;</b> 
<b>Rūpesu saddesu atho rasesu,</b> 
<b>Gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ.</b> 
<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke</b>ti. 
<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—
athāti. 
<b>Pañca rajānī</b>ti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo. 
“Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, 
Rāgassetaṁ adhivacanaṁ rajoti; 
Etaṁ rajaṁ vippajahitvā paṇḍitā, 
Viharanti te vigatarajassa sāsane. 
Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, 
…pe… 
Viharanti te vigatarajassa sāsane. 
Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, 
…pe… 
Viharanti te vigatarajassa sāsane”. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—
athāparaṁ pañca rajāni loke. 
<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti. 
<b>Yesan</b>ti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa. 
<b>Satīmā</b>ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—
ayaṁ vuccati sati. 
Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. 
So vuccati satimā. 
<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—
adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. 
Katamā adhisīlasikkhā …pe… 
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti. 
Satimā puggalo yesaṁ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya …pe… 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—
yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe. 
<b>Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgan</b>ti. 
Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṁ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—
rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Athāparaṁ pañca rajāni loke, 
Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe; 
Rūpesu saddesu atho rasesu, 
Gandhesu phassesu sahetha rāgan”ti. 
<b>Etesu dhammesu vineyya chandaṁ,</b> 
<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto;</b> 
<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,</b> 
<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so.</b> 
(Iti bhagavā.) 
<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti. 
<b>Etesū</b>ti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu. 
<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ …pe… 
kāmacchandanīvaraṇaṁ. 
<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti. 
Etesu dhammesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
etesu dhammesu vineyya chandaṁ. 
<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti. 
<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu. 
<b>Satimā</b>ti yā sati anussati …pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—
ayaṁ vuccati sati. 
Imāya satiyā upeto samupeto …pe… 
so vuccati satimā. 
<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti. 
Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā ca cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ; 
ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ … 
ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ … 
nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ; 
sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, 
arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttanti—
bhikkhu satimā suvimuttacitto. 
<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti. 
<b>Kālenā</b>ti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo. 
“Kāle paggaṇhati cittaṁ, 
niggaṇhati punāpare; 
Sampahaṁsati kālena, 
kāle cittaṁ samādahe. 
Ajjhupekkhati kālena, 
so yogī kālakovido; 
Kimhi kālamhi paggāho, 
kimhi kāle viniggaho. 
Kimhi pahaṁsanākālo, 
samathakālo ca kīdiso; 
Upekkhākālaṁ cittassa, 
kathaṁ dasseti yogino. 
Līne cittamhi paggāho, 
uddhatasmiṁ viniggaho; 
Nirassādagataṁ cittaṁ, 
sampahaṁseyya tāvade. 
Sampahaṭṭhaṁ yadā cittaṁ, 
alīnaṁ bhavatinuddhataṁ; 
Samathassa ca so kālo, 
ajjhattaṁ ramaye mano. 
Etena mevupāyena, 
yadā hoti samāhitaṁ; 
Samāhitacittamaññāya, 
ajjhupekkheyya tāvade. 
Evaṁ kālavidū dhīro, 
kālaññū kālakovido; 
Kālena kālaṁ cittassa, 
nimittamupalakkhaye”ti. 
<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno, 
“sabbe dhammā anattā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti—
sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno. 
<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so, iti bhagavā</b>ti. 
<b>Ekodī</b>ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhīti—
ekodibhūto. 
<b>Vihane tamaṁ so</b>ti rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ diṭṭhitamaṁ mānatamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ. 
Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṁ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ; 
vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—
ekodibhūto vihane tamaṁ so iti bhagavā. 
Tenāha bhagavā—
“Etesu dhammesu vineyya chandaṁ, 
Bhikkhu satimā suvimuttacitto; 
Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno, 
Ekodibhūto vihane tamaṁ so”. 
(Iti bhagavāti.) 
Sāriputtasuttaniddeso soḷasamo. 
Aṭṭhakavaggamhi soḷasa suttaniddesā samattā. 
Mahāniddesapāḷi niṭṭhitā. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
1. Kāmasuttaniddesa 
Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa. 
<b>Kāmaṁ kāmayamānassa,</b> 
<b>Tassa ce taṁ samijjhati;</b> 
<b>Addhā pītimano hoti,</b> 
<b>Laddhā macco yadicchati.</b> 
<b>Kāmaṁ kāmayamānassā</b>ti <b>kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca. 
Katame <b>vatthukāmā?</b> 
Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā; 
attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—
vatthukāmā. 
Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā; 
ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā; 
hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā; 
āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā; 
paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā; 
pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā; 
sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā—
ime vuccanti vatthukāmā. 
Katame <b>kilesakāmā?</b> 
Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo; 
saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo; 
yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ. 
“Addasaṁ kāma te mūlaṁ, 
Saṅkappā kāma jāyasi; 
Na taṁ saṅkappayissāmi, 
Evaṁ kāma na hehisī”ti.—
Ime vuccanti kilesakāmā. 
<b>Kāmayamānassā</b>ti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti—
kāmaṁ kāmayamānassa. 
<b>Tassa ce taṁ samijjhatī</b>ti. 
<b>Tassa ce</b>ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. 
<b>Tan</b>ti