Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsu021_u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Nhập Lăng-già (Saddharmalaṅkāvatārasūtra)

Kinh Nhập Lăng-già (Laṅkāvatārasūtra) là bộ kinh quan trọng của Phật giáo Đại thừa, đặc biệt có ảnh hưởng đến Thiền tông và Duy thức tông. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 3 / 8 (50.000 ký tự/trang)
ate bhāvānāmabhilāpaḥ kriyate / yaduta śaśaviṣāṇakūrmaromavandhyāputrādīnāṃ loke dṛṣṭo 'bhilāpaḥ / te ca mahāmate na bhāvā nābhāvāḥ, abhilapyante ca / tadyadavocastvaṃ mahāmate - abhilāpasadbhāvātsanti sarvabhāvā iti, sa hi vādaḥ prahīṇaḥ / na ca mahāmate sarvabuddhakṣetreṣu prasiddho 'bhilāpaḥ / abhilāpo mahāmate kṛtakaḥ / kvacinmahāmate buddhakṣetre 'nimiṣaprekṣayā dharmo deśyate, kvacidiṅgitaiḥ, kvacidbhūvikṣepeṇa, kvacinnetrasaṃcāreṇa, kvacidāsyena, kvacidvijṛmbhitena, kvacidutkāsanaśabdena, (Vaidya 44) kvacitkṣetrasmṛtyā, kvacitspanditena / yathā mahāmate animiṣāyāṃ gandhasugandhāyāṃ ca lokadhātau samantabhadrasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre animiṣairnetraiḥ prekṣamāṇāste bodhisattvā mahāsattvā anutpattikadharmakṣāntiṃ pratilabhante anyāṃśca samādhiviśeṣān, ata evāsmātkāraṇānmahāmate nābhilāpasadbhāvātsanti sarvabhāvāḥ / dṛṣṭaṃ caitanmahāmate / iha loke kṛmimakṣikaivamādyāḥ sattvaviśeṣā anabhilāpenaiva svakṛtyaṃ kurvanti //
tatredamucyate -
ākāśaṃ śaśaśṛṅgaṃ ca vandhyāyāḥ putra eva ca /
asanto hyabhilapyante tathā bhāveṣu kalpanā // Lank_2.164 //
hetupratyayasāmagryāṃ bālāḥ kalpanti saṃbhavam /
ajānānā nayamidaṃ bhramanti tribhavālaye // Lank_2.165 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat - nityaśabdaḥ punarbhagavan kvabhihitaḥ? bhagavānāha - bhrāntau mahāmate / yasmādiyaṃ bhrāntirāryāṇāmapi khyāyate viparyāsataḥ / tadyathā mahāmate mṛgatṛṣṇālātacakrakeśoṇḍukagandharvanagaramāyāsvapnapratibimbākṣapuruṣā loke 'vidvadbhirviparyasyante, na tu vidvadbhiḥ / na ca punarna khyāyante / sā punarbhrāntirmahāmate anekaprakārā khyāyāt / na bhrānteraśāśvatatāṃ kurute / tatkasya hetoḥ? yaduta bhāvābhāvavivarjitatvāt / kathaṃ punarmahāmate bhāvābhāvavivarjitā bhrāntiḥ? yaduta sarvabālavicitragocaratvātsamudrataraṃgagaṅgodakavatpretānāṃ darśanādarśanataḥ / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntibhāvo na bhavati / yasmācca tadudakamanyeṣāṃ khyāyate, ato hyabhāvo na bhavati / evaṃ bhrāntirāryāṇāṃ viparyāsāviparyāsavarjitā / ataśca mahāmate asmātkāraṇācchāśvatā bhrāntiryaduta nimittalakṣaṇābhedatvāt / na hi mahāmate bhrāntirvividhavicitranimittavikalpena vikalpyamānā bhedamupayāti / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntiḥ śāśvatā //
kathaṃ punarmahāmate bhrāntistattvaṃ bhavati? yena punaḥ kāraṇena mahāmate āryāṇāmasyāṃ bhrāntau viparyāsabuddhirna pravartate, nāviparyāsabuddhiḥ / nānyatra mahāmate āryā asyāṃ bhrāntau yakiṃcitsaṃjñino bhavanti nāryajñānavastusaṃjñinaḥ / yatkiṃciditi mahāmate bālapralāpa eṣa nāryapralāpaḥ / sā punarbhrāntirviparyāsāviparyāsena vikalpyamānā gotradvayāvahā bhavati yaduta āryagotrasya vā bālapṛthagjanagotrasya vā / āryagotraṃ punarmahāmate triprakāramupayāti yaduta śrāvakapratyekabuddhabuddhaprabhedataḥ / tatra kathaṃ punarmahāmate bālairbhrāntirvikalpyamānā śrāvakayānagotraṃ janayati? yaduta mahāmate svasāmānyalakṣaṇābhiniveśenābhiniviśyamānā śrāvakayānagotrāya saṃvartate / evaṃ mahāmate sā bhrāntiḥ śrāvakayānagotrāvahā bhavati / tatra kathaṃ punarmahāmate saiva bhrāntirvikalpyamānā pratyekabuddhayānagotrāvahā bhavati? yaduta tasyā eva mahāmate bhrānteḥ svasāmānyalakṣaṇābhiniveśāsaṃsargataḥ pratyekabuddhayānagotrāvahā bhavati / tatra kathaṃ (Vaidya 45) punarmahāmate paṇḍitaiḥ saiva bhrāntirvikalpyamānā buddhayānagotrāvahā bhavati? yaduta mahāmate svacittadṛśyamātrāvabodhādbāhyabhāvābhāvavikalpanatayā vikalpyamānā buddhayānagotrāavahā bhavati / ata eva mahāmate gotram / eṣa gotrārthaḥ / vicitravastubhāvanā punarmahāmate bālairbhrāntirvikalpyamānā saṃsārayānagotrāvahā bhavati, evamidaṃ nānyatheti / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntirvicitravastutvena kalpyate bālaiḥ / sā ca na vastu, nāvastu / saiva mahāmate bhrāntiravikalpyamānā āryāṇāṃ cittamanomanovijñānadauṣṭhulyavāsanāsvabhāvadharmaparāvṛttibhāvādbhrāntirāryāṇāṃ tathatetyucyate / ata etaduktaṃ bhavati mahāmate - tathatāpi cittavinirmukteti / asyaiva mahāmate padasyābhidyotanārthamidamuktaṃ mayā - kalpanaiśca vivarjitaṃ sarvakalpanāvirahitamiti yāvaduktaṃ bhavati //
mahāmatirāha - bhrāntirbhagavan vidyate neti? bhagavānāha - māyāvanmahāmate na lakṣaṇābhiniveśato bhrāntirvidyate / yadi punarmahāmate bhrāntirlakṣaṇābhiniveśena vidyate, avyāvṛtta eva mahāmate bhāvābhiniveśaḥ syāt / pratītyasamutpādavattīrthakarakāraṇotpādavadetatsyānmahāmate / mahāmatirāha - yadi bhagavan māyāprakhyā bhrāntiḥ, tenānyasyā bhrānteḥ kāraṇībhaviṣyati / bhagavānāha - na mahāmate māyā bhrāntikāraṇam / adauṣṭhulyadoṣāvahatvānna hi mahāmate māyā dauṣṭhulyadoṣamāvahati / avikalpyamānā māyā punarmahāmate parapuruṣavidyādhiṣṭhānātpravartate, na svavikalpadauṣṭhulyavāsanādhiṣṭhānataḥ / sā na doṣāvahā bhavati / cittadṛṣṭimohamātrametanmahāmate bālānāṃ yatkiṃcidabhiniveśato na tvāryāṇām //
tatredamucyate -
āryo na paśyati bhrāntiṃ nāpi tattvaṃ tadantare /
bhrāntireva bhavettattvaṃ yasmāttattvaṃ tadantare // Lank_2.166 //
bhrāntiṃ vidhūya sarvāṃ hi nimittaṃ jāyate yadi /
saiva tasya bhavedbhrāntiraśuddhaṃ timiraṃ yathā // Lank_2.167 //
punaraparaṃ mahāmate na māyā nāsti / sādharmyadarśanātsarvadharmāṇāṃ māyopamatvaṃ bhavati / mahāmatirāha - kiṃ punarbhagavan vicitramāyābhiniveśalakṣaṇena sarvadharmāṇāṃ māyopamatvaṃ bhavati, atha vitathābhiniveśalakṣaṇena? tadyadi bhagavan vicitramāyābhiniveśalakṣaṇena sarvadharmāṇāṃ māyopamatvaṃ bhavati, hanta bhagavan na bhāvā māyopamāḥ / tatkasya hetoḥ? yaduta rūpasya vicitralakṣaṇāhetudarśanāt / na hi bhagavan kaściddheturasti yena rūpaṃ vicitralakṣaṇākāraṃ khyāyate māyāvat / ata etasmātkāraṇādbhagavan na vicitramāyālakṣaṇābhiniveśasādharmyādbhāvā māyopamāḥ //
bhagavānāha - na mahāmate vicitramāyālakṣaṇābhiniveśasādharmyātsarvadharmā māyopamāḥ, kiṃ tarhi mahāmate vitathāśuvidyutsadṛśasādharmyeṇa sarvadharmā māyopamāḥ / tadyathā mahāmate (Vaidya 46) vidyullatā kṣaṇabhaṅgadṛṣṭanaṣṭadarśanaṃ punarbālānāṃ khyāyate, evameva mahāmate sarvabhāvāḥ svavikalpasāmānyalakṣaṇāḥ pravicayābhāvānna khyāyante rūpalakṣaṇābhiniveśataḥ //
tatredamucyate -
na māyā nāsti sādharmyādbhāvānāṃ kathyate 'stitā /
vitathāśuvidyutsadṛśāstena māyopamāḥ smṛtāḥ // Lank_2.168 //
punaraparaṃ mahāmatirāha - yatpunaretaduktaṃ bhagavatā - anutpannāḥ sarvabhāvā māyopamāśceti / nanu te bhagavan evaṃ bruvataḥ pūrvottaravacanavyāghātadoṣaḥ prasajyate, anutpādaṃ bhāvānāṃ māyopamatvenābhilapataḥ / bhagavānāha - na mahāmate mamānutpādaṃ bhāvānāṃ māyopamatvenābhilapataḥ pūrvottaravacanavyāghātadoṣo bhavati / tatkasya hetoḥ? yaduta utpādānutpādasvacittadṛśyamātrāvabodhātsadasatorbāhyabhāvābhāvānutpattidarśanānna mahāmate pūrvottaravacanavyāghātadoṣaḥ prasajyate / kiṃ tu mahāmate tīrthakarakāraṇakṣotpattivyudāsārthamidamucyate - māyāvadanutpannāḥ sarvabhāvāḥ / tīrthakaramohavargā hi mahāmate sadasatorbhāvānāmutpattimicchanti na svavikalpavicitrābhiniveśapratyayataḥ / mama tu mahāmate na saṃtrāsamutpadyate / ata etasmātkāraṇānmahāmate anutpādābhidhānamevābhidhīyate / bhāvopadeśaḥ punarmahāmate saṃsāraparigrahārthaṃ ca nāstītyucchedanivāraṇārthaṃ ca / macchiṣyāṇāṃ vicitrakarmopapattyāyatanaparigrahārthaṃ bhāvaśabdaparigraheṇa saṃsāraparigrahaḥ kriyate / māyābhāvasvabhāvalakṣaṇanirdeśena mahāmate bhāvasvabhāvalakṣaṇavyāvṛttyarthaṃ bālapṛthagjanānāṃ kṛdṛṣṭilakṣaṇapatitāśayānāṃ svacittadṛśyamātrānavadhāriṇāṃ hetupratyayakriyotpattilakṣaṇābhiniviṣṭhānāṃ nivāraṇārthaṃ māyāsvapnasvabhāvalakṣaṇān sarvadharmān deśayāmi / ete bālapṛthagjanāḥ kudṛṣṭilakṣaṇāśayābhiniviṣṭā ātmānaṃ paraṃ ca sarvadharmā yathābhūtāvasthānadarśanādvisaṃvādayiṣyanti / tatra yathābhūtāvasthānadarśanaṃ mahāmate sarvadharmāṇāṃ yaduta svacittadṛśyamātrāvatāraḥ //
tatredamucyate -
anutpāde kāraṇābhāvo bhāve saṃsārasaṃgrahaḥ /
māyādisadṛśaṃ paśyellakṣaṇaṃ na vikalpayet // Lank_2.169 //
punaraparaṃ mahāmate nāmapadavyañjanakāyānāṃ lakṣaṇamuddekṣyāmaḥ, yairnāmapadavyañjanakāyaiḥ sūpalakṣitairbodhisattvā mahāsattvā arthapadavyañjanānusāriṇaḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya tathaiva sarvasattvānavabodhayiṣyanti / tatra mahāmate kāyo nāma yaduta yadvastvāśritya nāma kriyate, sa kāyo vastu / kāyaḥ śarīramityanarthāntaram / eṣa mahāmate nāmakāyaḥ / padakāyaḥ punarmahāmate yaduta padārthakāyasadbhāvo niścayaḥ / niṣṭhā upalabdhirityanarthāntaram / eṣa mahāmate padakāyopadeśaḥ kṛto māyā / vyañjanakāyaḥ punarmahāmate yaduta yena nāmapadayorabhivyaktirbhavati / vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇamupalabdhiḥ prajñaptirityanarthāntaram //
(Vaidya 47)
punaraparaṃ mahāmate padakāyo yaduta padakāryaniṣṭhā / nāma punarmahāmate yaduta akṣarāṇāṃ ca nāmasvabhāvabhedo 'kārādyāvaddhakāraḥ / tatra vyañjanaṃ punarmahāmate yaduta hrasvadīrghaplutavyañjanāni / tatra padakāyāḥ punarmahāmate ye padavīthīgāmino hastyaśvanaramṛgapaśugomahiṣājaiḍakādyāḥ padakāyasaṃjñāṃ labhante / nāma ca vyañjanaṃ ca punarmahāmate catvāra arūpiṇaḥ skandhāḥ / nāmnābhilapyanta iti kṛtvā nāma, svalakṣaṇena vyajyate iti kṛtvā vyañjanam / etanmahāmate nāmapadavyañjanakāyānāṃ nāmapadābhidhānalakṣaṇam / atra te paricayaḥ karaṇīyaḥ //
tatredamucyate -
vyañjane padakāye ca nāmni cāpi viśeṣataḥ /
bālāḥ sajjanti durmedhā mahāpaṅke yathā gajāḥ // Lank_2.170 //
punaraparaṃ mahāmate yuktihetubuddhivaikalyātkutārkikā durvidagdhamatayo 'nāgate 'dhvani pṛṣṭā vidvadbhirekatvānyatvobhayānubhayadṛṣṭilakṣaṇavinirmuktamantadvayavidhiṃ pṛcchadbhirevaṃ vakṣyanti - apraśnamidaṃ nedaṃ yoniśa iti, yaduta rūpādibhyo 'nityatā anyā ananyeti / evaṃ nirvāṇaṃ saṃskārebhyo lakṣaṇāllakṣaṇaṃ guṇebhyo guṇī bhūtebhyo bhautikaṃ dṛśyāddarśanaṃ pāṃśubhyo 'ṇavo jñānādyoginaḥ, evamādyenottarottarakramalakṣaṇavidhinā avyākṛtāni pṛṣṭāḥ sthāpanīyaṃ bhagavatā avyākṛtamiti vakṣyanti / na tu te mohapuruṣā evaṃ jñāsyanti yathā śrotṝṇāṃ buddhivaikalyāt tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā utrāsapadavivarjanārthaṃ sattvānāṃ na vyākurvanti / avyākṛtānyapi ca mahāmate tīrthakaradṛṣṭivādavyudāsārthaṃ nopadiśyante tathāgataiḥ / tīrthakarā hi mahāmate evaṃvādinaḥ - yaduta sa jīvastaccharīram, anyo jīvo 'nyaccharīram, ityevamādye 'vyākṛtavādaḥ / tīrthakarāṇāṃ hi mahāmate kāraṇavisaṃmūḍhānāmavyākṛtaṃ na tu matpravacane / matpravacane tu mahāmate grāhyagrāhakavisaṃyukte vikalpo na pravartate / teṣāṃ kathaṃ sthāpyaṃ bhavet? ye tu mahāmate grāhyagrāhakābhiniviṣṭāḥ svacittadṛśyamātrānavadhāritamatayasteṣāṃ sthāpyaṃ bhavati / caturvidhapadapraśnavyākaraṇena mahāmate tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sattvebhyo dharmaṃ deśayanti / sthāpanīyamiti mahāmate kālāntaradeśanaiṣā mayā kṛtā aparipakvendriyāṇām / na tu paripakvendriyāṇāṃ sthāpyaṃ bhavati //
punaraparaṃ mahāmate kriyākārakarahitāḥ sarvadharmā notpadyante 'kārakatvāt / tenocyate 'nuptannāḥ sarvadharmāḥ / niḥsvabhāvāḥ punarmahāmate sarvabhāvāḥ kena kāraṇenaḥ? yasmānmahāmate svabuddhyā vicāryamāṇānāṃ svasāmānyalakṣaṇābhāvā nāvadhāryante, tenocyante niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatra anāyūhāniryūhāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yasmānmahāmate svasāmānyalakṣaṇamāyūhyamānaṃ nāyuhyate, niryūhyamānaṃ na niryūhyate / ata etasmātkāraṇānmahāmate sarvadharmā āyūhaniryūhavigatāḥ / aniruddhāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yaduta bhāvasvabhāvalakṣaṇāsattvātsarvadharmā nopalabhyante / tenocyante 'niruddhāḥ sarvadharmā iti / tatra (Vaidya 48) anityāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇenocyante? yaduta lakṣaṇotpattyanityabhāvāt / tenocyante anityāḥ sarvadharmā iti / tatra nityāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yaduta lakṣaṇotpannānutpannābhāvādanityatayā nityāḥ / tenocyante mahāmate nityāḥ sarvadharmā iti //
tatredamucyate -
caturvidhaṃ vyākaraṇamekāṃśaṃ paripṛcchanam /
vibhajyaṃ sthāpanīyaṃ ca tīrthavādanivāraṇam // Lank_2.171 //
sadasatorhyanutpādaḥ sāṃkhyavaiśeṣikaiḥ smṛtaḥ /
avyākṛtāni sarvāṇi taireva hi prakāśitā // Lank_2.172 //
buddhyā vivecyamānānāṃ svabhāvo nāvadhāryate /
tasmādanabhilāpyāste niḥsvabhāvāśca deśitāḥ // Lank_2.173 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat - deśayatu me bhagavān srotaāpannānāṃ srotaāpattigatiprabhedanayalakṣaṇam / yena srotaāpattigatiprabhedanayalakṣaṇena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvāḥ srotaāpannānāṃ srotaāpattigatiprabhedanayalakṣaṇakuśalā uttarottarasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvopāyalakṣaṇavidhijñāstathā sattvebhyo dharmaṃ deśayeyuḥ, yathā nairātmyalakṣaṇadvayamāvaraṇadvayaṃ ca prativiśodhya bhūmerbhūmilakṣaṇātikramagatiṃgatāstathāgatācintyagativiṣayagocaraṃ pratilabhya viśvarūpamaṇisadṛśāḥ sarvasattvopajīvyatāmadhigaccheyuḥ, sarvadharmaviṣayagatikāyopabhogyatopajīvyāḥ syuḥ //
bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - traya ime mahāmate srotaāpannānāṃ srotaāpattiphalaprabhedāḥ / katame trayaḥ? yaduta hīnamadhyaviśiṣṭāḥ tatra mahāmate hīnaḥ saptajanmabhavaparamaḥ / madhyaḥ punarmahāmate tripañcabhavaparinirvāyī bhavati / uttamaḥ punarmahāmate tajjanmaparinirvāyī bhavati / eṣāṃ tu mahāmate trayāṇāṃ trīṇi saṃyojanāni mṛdumadhyādhimātrāṇyeva bhavanti / tatra mahāmate katamāni trīṇi saṃyojanāni? yaduta satkāyadṛṣṭirvicikitsā śīlavrataparāmarśaśca / etāni mahāmate trīṇi saṃyojanāni viśeṣottarottareṇa arhatāmarhatphalībhavanti / tatra mahāmate satkāyadṛṣṭirdvividhā yaduta sahajā ca parikalpitā ca, paratantraparikalpitasvabhāvavat / tadyathā mahāmate paratantrasvabhāvāśrayādvicitraparikalpitasvabhāvābhiniveśaḥ pravartate / sa ca tatra na sannāsanna sadasan, abhūtaparikalpalakṣaṇatvāt / atha ca bālairvikalpyate vicitrasvabhāvalakṣaṇābhiniveśena mṛgatṛṣṇikeva mṛgaiḥ / iyaṃ mahāmate srotaāpannasya parikalpitā satkāyadṛṣṭirajñānāccirakālābhiniveśasaṃcitā / sā ca tasya pudgalanairātmyagrahābhāvataḥ prahīṇā / sahajā punarmahāmate srotaāpannasya satkāyadṛṣṭiḥ svaparakāyasamatayā catuḥskandharūpalakṣaṇatvādrūpasyotpattibhūtabhautikatvātparasparahetulakṣaṇatvādbhūtānāṃ (Vaidya 49) rūpasyāsamudaya iti kṛtvā srotaāpannasya sadasatpakṣadṛṣṭidarśanātsatkāyadṛṣṭiḥ prahīṇā bhavati / ata eva satkāyadṛṣṭiprahīṇasya rāgo na pravartate / etanmahāmate satkāyadṛṣṭilakṣaṇam //
vicikitsālakṣaṇaṃ punarmahāmate yaduta prāptidharmādhigamasudṛṣṭilakṣaṇatvātpūrvaṃ satkāyadṛṣṭidvayavikalpaprahīṇatvācca vicikitsā dharmeṣu na bhavati / na cāsya anyā śāstṛdṛṣṭirbhavati śuddhāśuddhitaḥ / etanmahāmate vicikitsālakṣaṇaṃ srotaāpannasya //
śīlaṃ punarmahāmate kathaṃ na parāmṛśati srotaāpannaḥ? yaduta duḥkhopapattyāyatanalakṣaṇasaṃdṛṣṭatvānna parāmṛśati / parāmṛṣṭiḥ punarmahāmate yaduta śīlavratataponiyamairbālapṛthagjanā bhogasukhābhilāṣiṇo bhavotpattiṃ prārthayante, na ca parāmṛśanti / evamanyatra svapratyātmādhigamaviśeṣagāmitāyāṃ pariṇāmayanti / nirvikalpānāsravadharmalakṣaṇākāreṇa prasajyante śīlāṅgaiḥ / etanmahāmate srotaāpannasya śīlavrataparāmarśalakṣaṇaṃ bhavati / na tu mahāmate srotaāpannasya trisaṃyojanaprahīṇasya rāgadveṣamohāḥ pravartante //
mahāmatirāha - rāgaḥ punarbhagavatā bahuprakāra upadiṣṭaḥ / tatkatamastasyātra rāgaḥ prahīṇo bhavati? bhagavānāha - viṣayakāmendriyaḥ strīsaṃyogarāgaḥ pratyutpannasukhaḥ āyatyāṃ duḥkhajanmahetukaḥ khaṭacapeṭaliṅgitacumbitapariṣvaktāghrātakaṭākṣekṣitaiḥ / tasya mahāmate rāgo na pravartate / tatkasya hetoḥ? yaduta samādhisukhavihāralābhitvāt / ata eṣa prahīṇo bhavati, na nirvāṇādhigamarāgaḥ //
sakṛdāgāmiphalalakṣaṇaṃ punarmahāmate katamat? yaduta sakṛdrūpalakṣaṇābhāsavikalpaḥ pravartate / nimittadṛṣṭilakṣyalakṣaṇābhāvāddhyānagatilakṣaṇasudṛṣṭatvātsakṛdetaṃ lokamāgamya duḥkhasyāntakriyāyai parinirvāsyati / tenocyate sakṛdāgāmīti / tatra anāgāmīti mahāmate kathaṃ bhavati? yaduta atītānāgatapratyutpannasya rūpalakṣaṇabhāvābhāvapravṛtterdṛṣṭidoṣānuśayavikalpasya anāgāmitvādanāgāmirūpaprahīṇatvācca saṃyojanānāmanāgāmītyucyate / arhan punarmahāmate dhyānadhyeyasamādhivimokṣabalābhijñākleśaduḥkhavikalpābhāvādarhannityucyate //
mahāmatirāha - trayaḥ punarbhagavatā arhanto 'bhihitāḥ / tatkatamasyāyaṃ bhagavannarhacchabdo nipātyate? kiṃ bhagavan śamaikāyanamārgapratilambhikasya, uta bodhipraṇidhānābhyastakuśalamūlasaṃmūḍhasya, uta nirmitanairmāṇikasya? bhagavānāha - śamaikāyanamārgapratilambhikasya mahāmate śrāvakasya, na tvanyeṣām / anye punarmahāmate bodhisattvacaryācaritāvino buddhanirmitanairmāṇikāśca upāyakuśalamūlapraṇidhānapūrvakatvātparṣanmaṇḍaleṣūpapattiṃ darśayanti buddhaparṣanmaṇḍalopaśobhanārtham / vikalpagatisaṃsthānāntaravicitropadeśo 'yaṃ mahāmate yaduta phalādhigamadhyānadhyātṛdhyeyaviviktatvātsvacittadṛśyopagamātphalaprāptilakṣaṇamupadiśyate / punaraparaṃ mahāmate yadi (Vaidya 50) srotaāpannasyaitadabhaviṣyat - imāni saṃyojanāni, ahamebhirna saṃyukta iti, taddvitvaprasaṅga ātmadṛṣṭipatitaḥ syādaprahīṇasaṃyojanaśca //
punaraparaṃ mahāmate dhyānāpramāṇārūpyadhātusamatikramāya svacittadṛśyalakṣaṇavyāvṛttiḥ karaṇīyā / saṃjñāveditanirodhasamāpattiśca mahāmate
svacittadṛśyagativyatikramastasya na yujyate cittamātratvāt //
tatredamucyate -
dhyānāni cāpramāṇāni ārūpyāśca samādhayaḥ /
saṃjñānirodho nikhilaścittamātre na vidyate // Lank_2.174 //
srotāpattiphalaṃ caiva sakṛdāgāminastathā /
anāgāmiphalaṃ caiva arhattvaṃ cittavibhramaḥ // Lank_2.175 //
dhyātā dhyānaṃ ca dhyeyaṃ ca prahāṇaṃ satyadarśanam /
kalpanāmātramevedaṃ yo budhyati sa mucyate // Lank_2.176 //
punaraparaṃ mahāmate dviprakārā buddhiḥ pravicayabuddhiśca vikalpalakṣaṇagrāhābhiniveśapratiṣṭhāpikā ca / tatra mahāmate pravicayabuddhirnāma yaduta yayā buddhyā bhāvasvabhāvalakṣaṇaṃ pravicīyamānaṃ catuṣkoṭikārahitaṃ nopalabhyate, sā pravicayabuddhiḥ / tatra mahāmate catuṣkoṭikā yaduta ekatvānyatvobhayanobhayāstināstinityānityarahitāṃ catuṣkoṭikāmiti vadāmi / etayā catuṣkoṭikayā mahāmate rahitāḥ sarvadharmā ityucyate / iyaṃ mahāmate catuṣkoṭikā sarvadharmaparīkṣāyāṃ prayoktavyā / tatra mahāmate vikalpalakṣaṇagrāhābhiniveśapratiṣṭhāpikā buddhiḥ katamā? yaduta yena mahāmate cittavikalpalakṣaṇagrāhābhiniveśena uṣṇadravacalakaṭhinānabhūtaparikalpalakṣaṇān mahābhūtān pratijñāhetulakṣaṇadṛṣṭāntābhiniveśādasadbhūtasamāropeṇa samāropayati, sā vikalpalakṣaṇagrāhābhiniveśapratiṣṭhāpikā buddhiḥ / etanmahāmate buddhidvayasya lakṣaṇaṃ yena buddhidvayalakṣaṇena samanvāgatā bodhisattvā dharmapudgalanairātmyalakṣaṇagatiṃgatā nirābhāsabuddhipravicayacaryābhūmikuśalāḥ prathamāṃ bhūmiṃ pratilabhante, samādhiśataṃ ca samāpadyante / buddhabodhisattvaśataṃ ca samādhiviśeṣapratilambhena paśyanti, kalpaśataṃ ca pūrvāntāparāntato 'nupraviśanti, kṣetraśataṃ cāvabhāsayanti / kṣetraśataṃ cāvabhāsya uttarottarabhūmilakṣaṇavidhijñāḥ praṇidhānavaiśeṣikatayā vikrīḍanto dharmameghābhiṣekābhiṣiktāstathāgatapratyātmabhūmimadhigamya daśaniṣṭhāpadasunibaddhadharmāṇaḥ sattvaparipākāya vicitrairnirmāṇakiraṇairvirājante pratyātmagatisukhasamāhitāḥ //
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvena mahāsattvena mahābhūtabhautikakuśalena bhavitavyam / kathaṃ ca mahāmate bodhisattvo mahābhūtabhautikakuśalo bhavati? tatra mahāmate bodhisattvo mahāsattva itaḥ pratisaṃśikṣate tatsatyaṃ yatra mahābhūtānāmasaṃbhavo 'saṃbhūtāni cemāni mahāmate bhūtānīti prativipaśyati / evaṃ prativipaśyan nāma vikalpamātraṃ svacittadṛśyamātrāvabodhādbāhyabhāvābhāvānnāma cittadṛśyavikalpamātramidaṃ yaduta traidhātukaṃ mahābhūtabhautikarahitaṃ prativipaśyati cātuṣkoṭikanayaviśuddhimātmātmīyarahitaṃ yathābhūtasvalakṣaṇāvasthānāvasthitamanutpādasvalakṣaṇasiddham / (Vaidya 51) tatra mahāmate mahābhūteṣu kathaṃ bhautikaṃ bhavati? yaduta snehavikalpamahābhūtaṃ mahāmate abdhātuṃ niṣpādayatyadhyātmabāhyam / utsāhavikalpamahābhūtaṃ mahāmate tejodhātuṃ niṣpādayatyadhyātmabāhyam / samudīraṇavikalpamahābhūtaṃ mahāmate vāyudhātuṃ niṣpādayatyadhyātmabāhyam / rūpaparicchedavikalpamahābhūtaṃ punarmahāmate pṛthivīdhātuṃ janayatyākāśasahitamadhyātmabāhyam / mithyāsatyābhiniveśātpañcaskandhakadambakaṃ mahābhūtabhautikaṃ pravartate / vijñānaṃ punarmahāmate vicitrapadaviṣayābhiniveśābhilāṣahetutvādvijñānaṃ pravartate 'nyagatisaṃdhau / pṛthivībhūtabhautikānāṃ mahāmate kāraṇamasti mahābhūtāni, na tu mahābhūtānām / tatkasya hetoḥ? yaduta bhāvaliṅgalakṣaṇagrahaṇasaṃsthānakriyāyogavatāṃ mahāmate kriyāsaṃyogotpattirbhavati nāliṅgavatām / tasmādetanmahāmate mahābhūtabhautikalakṣaṇaṃ tīrthakarairvikalpyate na tu mayā //
punaraparaṃ mahāmate skandhānāṃ skandhasvabhāvalakṣaṇaṃ nirdekṣyāmaḥ / tatra mahāmate pañca skandhāḥ / katame? yaduta rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāni / tatra mahāmate catvāraḥ skandhā arūpiṇo vedanā saṃjñā saṃskārāṃ vijñānaṃ ca / rūpaṃ mahāmate cāturmahābhautikam, bhūtāni ca parasparavilakṣaṇāni / na ca mahāmate arūpiṇāṃ catuṣkasaṃkhyā bhavatyākāśavat / tadyathā mahāmate ākāśaṃ saṃkhyālakṣaṇātītam, atha ca vikalpyate evamākāśamiti, evameva mahāmate skandhāḥ saṃkhyālakṣaṇagaṇanātītā bhāvābhāvavivarjitāścātuṣkoṭikarahitāḥ saṃkhyāgaṇanānirdeśena nirdiśyante bālairna tvāryaiḥ //
āryaiḥ punarmahāmate māyāvicitrarūpākṛtivadanyānanyavarjitāḥ prajñāpyante svapnabimbapuruṣavat / āśrayānanyatvādāryajñānagatisaṃmohānmahāmate skandhavikalpaḥ khyāyate / etanmahāmate skandhānāṃ skandhasvabhāvalakṣaṇam / sa ca vikalpastvayā vyāvartanīyaḥ, vyāvṛtya viviktadharmopadeśaḥ karaṇīyaḥ / sarvabuddhaparṣanmaṇḍaleṣu tīrthyadṛṣṭinivāraṇāya viviktadharmopadeśena mahāmate kriyamāṇena dharmanairātmyadarśanaṃ viśudhyate, dūraṃgamābhūmipraveśaśca bhavati / sa dūraṃgamāṃ mahābhūmimanupraviśya anekasamādhivaśavartī bhavati / manomayakāyapratilambhācca samādhiṃ māyopamaṃ pratilabhate / balābhijñāvaśitāgatiṃgataḥ sarvasattvopajīvyo bhavati pṛthivīvat / yathā mahāmate mahāpṛthivī sarvasattvopajīvyā bhavati, evameva mahāmate bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvopajīvyo bhavati //
punaraparaṃ mahāmate caturvidhaṃ nirvāṇam / katamaccaturvidham? yaduta bhāvasvabhāvābhāvanirvāṇaṃ lakṣaṇavicitrabhāvābhāvanirvāṇaṃ svalakṣaṇabhāvābhāvāvabodhanirvāṇaṃ skandhānāṃ svasāmānyalakṣaṇasaṃtatiprabandhavyucchedanirvāṇam / etanmahāmate caturvidhaṃ tīrthakarāṇāṃ nirvāṇaṃ na tu matpravacane / matpravacane punarmahāmate vikalpakasya manovijñānasya vyāvṛttirnirvāṇamityucyate //
mahāmatirāha - nanu bhagavatā aṣṭau vijñānāni vyavasthāpitāni? bhagavānāha - vyavasthāpitāni mahāmate / mahāmatirāha - tadyadi bhagavan vyavasthāpitāni, tatkathaṃ manovijñānasyaiva (Vaidya 52) vyāvṛttirbhavati na tu saptānāṃ vijñānānām? bhagavānāha - taddhetvālambanatvānmahāmate saptānāṃ vijñānānāṃ pravṛttirbhavati / manovijñānaṃ punarmahāmate viṣayaparicchedābhiniveśena pravartamānaṃ vāsanābhirālayavijñānaṃ prapuṣṇāti / manaḥ sahitamātmātmīyagrāhābhiniveśamanyanākāreṇānupravartate / abhinnaśarīralakṣaṇamālayavijñānahetvālambanaṃ svacittadṛśyaviṣayābhiniveśāccittakalāpaḥ pravartate 'nyonyahetukaḥ / udadhitaraṃgā iva mahāmate svacittadṛśyaviṣayapavaneritāḥ pravartante nivartante ca / atastena mahāmate manovijñānena vyāvṛttena saptānāṃ vijñānānāṃ vyāvṛttirbhavati //
tatredamucyate -
nāhaṃ nirvāmi bhāvena kriyayā lakṣaṇena ca /
vikalpahetuvijñāne nivṛtte nirvṛto hyaham // Lank_2.177 //
taddhetukaṃ tadālambya manogatisamāśrayam /
hetuṃ dadāti cittasya vijñānaṃ ca samāśritam // Lank_2.178 //
yathā kṣīṇe mahā)odhe taraṃgāṇāmasaṃbhavaḥ /
tathā vijñānavaicitryaṃ niruddhaṃ na pravartate // Lank_2.179 //
punaraparaṃ mahāmate parikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇamupadekṣyāmo yena parikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇena suprativibhāgaviddhena tvaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvā vikalpakalparahitāḥ pratyātmāryasvagatitīrthyanayagatisudṛṣṭabuddhayo grāhyagrāhakavikalpaprahīṇāḥ paratantravividhavicitralakṣaṇaṃ parikalpitasvabhāvākāraṃ na prativikalpayiṣyanti / tatra mahāmate katamatparikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇam? yaduta abhilāpavikalpo 'vidheyavikalpo lakṣaṇavikalpo 'rthavikalpaḥ svabhāvavikalpo hetuvikalpo dṛṣṭivikalpo yuktivikalpa utpādavikalpo 'nutpādavikalpaḥ saṃbandhavikalpo bandhābandhavikalpaḥ / etanmahāmate parikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇam //
tatra mahāmate abhilāpavikalpaḥ katamaḥ? yaduta vicitrasvaragītamādhuryābhiniveśaḥ / eṣa mahāmate abhilāpavikalpaḥ / tatra mahāmate abhidheyavikalpaḥ katamaḥ? yaduta asti tatkiṃcidabhidheyavastu svabhāvakamāryajñānagatigamyaṃ yadāśrityābhilāpaḥ pravartate iti vikalpayati / tatra lakṣaṇavikalpaḥ katamaḥ? yaduta tasminnevābhidheye mṛgatṛṣṇākhye lakṣaṇavaicitryābhiniveśenābhiniveśate yaduta uṣṇadravacalakaṭhinalakṣaṇātsarvabhāvān vikalpayati / tatra arthavikalpaḥ katamaḥ? yaduta suvarṇarūpyavividharatnārthaviṣayābhilāpaḥ / tatra svabhāvavikalpaḥ katamaḥ? yaduta bhāvasvabhāvāvadhāraṇamidamevamidaṃ nānyatheti tīrthyavikalpadṛṣṭyā vikalpayanti / tatra hetuvikalpaḥ katamaḥ? yaduta yadyena hetupratyayena sadasatorvibhajyate hetulakṣaṇotpattitaḥ sa hetuvikalpaḥ / tatra dṛṣṭivikalpaḥ katamaḥ? yaduta nāstyastitvaikatvānyatvobhayānubhayakudṛṣṭitīrthyavikalpābhiniveśaḥ / (Vaidya 53) tatra yuktivikalpaḥ katamaḥ? yaduta ātmātmīyalakṣaṇayuktivigrahopadeśaḥ / tatra utpādavikalpaḥ katamaḥ? yaduta pratyayaiḥ sadasatorbhāvasyotpādābhiniveśaḥ / tatra anutpādavikalpaḥ katamaḥ? yaduta anutpannapūrvāḥ sarvabhāvā abhūtvā pratyayairbhavantyahetuśarīrāḥ / tatra saṃbandhavikalpaḥ katamaḥ? yaduta saha saṃbadhyate suvarṇatantuvat / tatra bandhābandhavikalpaḥ katamaḥ? yaduta bandhahetubandhyābhiniveśavat / yathā puruṣaḥ pāśasaṃyogādrajjugranthiḥ kriyate mucyate ca / evaṃ mahāmate parikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇam, yasmin parikalpitasvabhāvaprabhedanayalakṣaṇe sarvabālapṛthagjanā abhiniviśante / sadasataḥ paratantrābhiniveśābhiniviṣṭā mahāmate parikalpitasvabhāvavaicitryamabhiniviśante / māyāśrayavaicitryadarśanavadanyamāyādarśanabuddhyā bālairvikalpyante / māyā ca mahāmate vaicitryānnānyā nānanyā / yadyanyā syāt, vaicitryaṃ māyāhetukaṃ na syāt / athānanyā syāt, vaicitryānmāyāvaicitryayorvibhāgo na syāt / sa ca dṛṣṭo vibhāgaḥ / tasmānnānyā nānanyā / ata etasmātkāraṇānmahāmate tvayā anyaiśca bodhisattvairmahāsattvairmāyā nāstyastitvena nābhiniveṣṭavyā //
tatredamucyate -
cittaṃ viṣayasaṃbandhaṃ jñānaṃ tarke pravartate /
nirābhāse viśeṣe ca prajñā vai saṃpravartate // Lank_2.180 //
parikalpitasvabhāvo 'ti paratantre na vidyate /
kalpitaṃ gṛhyate bhrāntyā paratantraṃ na kalpyate // Lank_2.181 //
vividhāṅgābhinirvṛttyā yathā māyā na sidhyati /
nimittaṃ hi tathā citraṃ kalpyamānaṃ na sidhyati // Lank_2.182 //
nimittaṃ dauṣṭhulyamayaṃ bandhanaṃ cittasaṃbhavam /
parikalpitaṃ hyajānānaṃ paratantrairvikalpyate // Lank_2.183 //
yadetatkalpitaṃ bhāvaṃ paratantraṃ tadeva hi /
kalpitaṃ hi vicitrābhaṃ paratantre vikalpyate // Lank_2.184 //
saṃvṛtiḥ paramārthaśca tṛtīyaṃ nāstihetukam /
kalpitaṃ saṃvṛtirhyuktā tacchedādāryagocaram // Lank_2.185 //
yathā hi yogināṃ vastu citramekaṃ virājate /
na hyasti citratā tatra tathā kalpitalakṣaṇam // Lank_2.186 //
yathā hi taimiraiścitraṃ kalpyate rūpadarśanam /
timiraṃ na rūpaṃ nārūpaṃ paratantraṃ tathābudhaiḥ // Lank_2.187 //
haimaṃ syāttu yathā śuddhaṃ jalaṃ kaluṣavarjitam /
gaganaṃ hi ghanābhāvāttathā śuddhaṃ vikalpitam // Lank_2.188 //
(Vaidya 54)
nāsti vai kalpito bhāvaḥ paratantraśca vidyate /
samāropāpavādaṃ hi vikalpanto vinaśyati // Lank_2.189 //
kalpitaṃ yadyabhāvaṃ syātparatantrasvabhāvataḥ /
vinā bhāvena vai bhāvo bhāvaścābhāvasaṃbhavaḥ // Lank_2.190 //
parikalpitaṃ samāśritya paratantropalabhyate /
nimittanāmasaṃbandhājjāyate parikalpitam // Lank_2.191 //
atyantaṃ cāpyaniṣpannaṃ kalpitaṃ na parodbhavam /
tadā prajñāyate śuddhaṃ svabhāvaṃ pāramārthikam // Lank_2.192 //
parikalpitaṃ daśavidhaṃ paratantraṃ ca ṣaḍvidham /
pratyātmatathatājñeyamato nāsti viśeṣaṇam // Lank_2.193 //
pañca dharmā bhavettattvaṃ svabhāvā hi trayastathā /
etadvibhāvayedyogī tathatāṃ nātivartate // Lank_2.194 //
nimittaṃ paratantraṃ hi yannāma tatprakalpitam /
parikalpitanimittaṃ tu pāratantryātpravartate // Lank_2.195 //
buddhyā vivecyamānaṃ tu na tantraṃ nāpi kalpitam /
niṣpanno nāsti vai bhāvaḥ kathaṃ buddhyā vikalpyate // Lank_2.196 //
niṣpanno vidyate bhāvo bhāvābhāvavivarjitaḥ /
bhāvābhāvavinirmukto dvau svabhāvau kathaṃ nu tau // Lank_2.197 //
parikalpitasvabhāve dvau svabhāvau dvau pratiṣṭhitau /
kalpitaṃ dṛśyate citraṃ viśuddhaṃ cāryagocaram // Lank_2.198 //
kalpitaṃ hi vicitrābhaṃ paratantrairvikalpyate /
anyathā kalpyamānaṃ hi tīrthyavādaṃ samāśrayet // Lank_2.199 //
kalpanā kalpitetyuktaṃ darśanāddhetusaṃbhavat /
vikalpadvayanirmuktaṃ niṣpannaṃ syāttadeva hi // Lank_2.200 //
punarapi mahāmatirāha - deśayatu me bhagavān pratyātmāryajñānagatilakṣaṇamekayānaṃ ca, yena bhagavan pratyātmaikayānagatilakṣaṇena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvāḥ pratyātmāryajñānaikayānakuśalā aparapraṇeyā bhaviṣyanti buddhadharmeṣu //
bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - pramāṇāptopadeśavikalpābhāvānmahāmate bodhisattvo mahāsattva ekākī rahogataḥ svapratyātmabuddhyā vicārayatyaparapraṇeyo dṛṣṭivikalpavivarjita uttarottaratathāgatabhūmipraveśanatayā vyāyamate / etanmahāmate svapratyātmāryajñānagatilakṣaṇam / tatra ekayānagatilakṣaṇaṃ katamat? (Vaidya 55) yaduta ekayānamārgādhigamāvabodhādekayānamiti vadāmi / ekayānamārgādhigamāvabodhaḥ katamaḥ? yaduta grāhyagrāhakavikalpayathābhūtāvasthānādapravṛttervikalpasya ekayānāvabodhaḥ kṛto bhavati / eṣa ekayānāvabodho mahāmate nānyatīrthyaśrāvakapratyekabuddhabrahmādibhiḥ prāptapūrvo 'nyatra mayā / ata etasmātkāraṇānmahāmate ekayānamityucyate //
mahāmatirāha - kiṃ kāraṇaṃ bhagavatā yānatrayamupadiṣṭam, ekayānaṃ nopadiśyate? bhagavānāha - svayamaparinirvāṇadharmatvānmahāmate sarvaśrāvakapratyekabuddhānāmekayānaṃ na vadāmi / yasmānmahāmate sarvaśrāvakapratyekabuddhāstathāgatavinayavivekayogopadeśena vimucyante na svayam //
punaraparaṃ mahāmate jñeyāvaraṇakarmavāsanāprahīṇatvātsarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ naikayānam / dharmanairātmyānavabodhācca acintyapariṇāmacyuteraprāptivācca yānatrayaṃ deśayāmi śrāvakāṇām / yadā teṣāṃ mahāmate sarvadoṣavāsanāḥ prahīṇā bhavanti dharmanairātmyāvabodhāt, tadā te vāsanādoṣasamādhimadābhāvādanāsravadhātau prativibudhyante / punarapi lokottarānāsravadhātuparyāpannān saṃbhārān paripūrya acintyadharmakāyavaśavartitāṃ pratilapsyante //
tatredamucyate -
devayānaṃ brahmayānaṃ śrāvakīyaṃ tathaiva ca /
tāthāgataṃ ca pratyekaṃ yānānetān vadāmyaham // Lank_2.201 //
yānānāṃ nāsti vai niṣṭhā yāvaccittaṃ pravartate /
citte tu vai parāvṛtte na yānaṃ na ca yāninaḥ // Lank_2.202 //
yānavyavasthānaṃ naivāsti yānabhedaṃ vadāmyaham /
parikarṣaṇārthaṃ bālānāṃ yānabhedaṃ vadāmyaham // Lank_2.203 //
vimuktayastathā tisro dharmanairātmyameva ca /
samatājñānakleśākhyā vimuktyā te vivarjitāḥ // Lank_2.204 //
yathā hi kāṣṭhamudadhau taraṃgairvipravāhyate /
tathā hi śrāvako mūḍho lakṣaṇena pravāhyate // Lank_2.205 //
vāsanākleśasaṃbaddhāḥ paryutthānairvisaṃyutāḥ /
samādhimadamattāste dhātau tiṣṭhantyanāsrave // Lank_2.206 //
niṣṭhāgatirna tasyāsti na ca bhūyo nivartate /
samādhikāyaṃ saṃprāpya ā kalpānna prabudhyate // Lank_2.207 //
yathā hi mattapuruṣo madyābhāvādvibudhyate /
tathā te buddhadharmākhyaṃ kāyaṃ prāpsyanti māmakam // Lank_2.208 //
iti laṅkāvatāre ṣaṭtriṃśatsāhasrasarvadharmasamuccayo nāma dvitīyaḥ parivartaḥ //
__________________________________________________________________
START Parivarta 3
(Vaidya 56)
Anityatāparivarto nāma tṛtīyaḥ /
atha khalu bhagavān punarapi mahāmatiṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - manomayakāyagatiprabhedanayalakṣaṇaṃ mahāmate upadekṣyāmi / tacchṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - triprakāro mahāmate kāyo manomayaḥ / katamastriprakāraḥ? yaduta samādhisukhasamāpattimanomayo dharmasvabhāvāvabodhamanomayo nikāyasahajasaṃskārakriyāmanomayaśca / prathamottarottarabhūmilakṣaṇaparijñānādadhigacchanti yoginaḥ / tatra katamo mahāmate samādhisukhasamāpattimanomayaḥ kāyaḥ? yaduta tricaturthapañcamyāṃ bhūmau svacittavividhavivekavihāreṇacittodadhipravṛttitaraṃgavijñānalakṣaṇasukhasamāpattimanaso 'pravṛttiḥ svacittadṛśyaviṣayābhāvābhāvaparijñānānmanaso manomayaḥ kāya ityucyate / tatra dharmasvabhāvāvabodhamanomayaḥ kāyaḥ katamaḥ? yaduta aṣṭamyāṃ bhūmau māyādidharmanirābhāsapravicayāvabodhena cittāśrayaparāvṛttasya māyopamasamādhipratilambhādanyeṣāṃ ca samādhimukhānāṃ pratilambhādanekalakṣaṇavaśitābhijñākusumitaṃ manojavasadṛśaṃ māyāsvapnabimbaprakhyamabhautikaṃ bhūtabhautikasadṛśaṃ sarvarūpaviciatrāṅgasamuditaṃ sarvabuddhakṣetraparṣanmaṇḍalānugataṃ kāyaṃ dharmasvabhāvagatiṃgatatvānmanomaya ityucyate / tatra nikāyasahajasaṃskārakriyāmanomayaḥ kāyaḥ katamaḥ? yaduta sarvabuddhadharmapratyātmādhigamasukhalakṣaṇāvabodhānnikāyasahajasaṃskārakriyāmanomaya ityucyate / atra te mahāmate kāyatrayalakṣaṇapravicayāvabodhe yogaḥ karaṇīyaḥ //
tatredamucyate -
na me yānaṃ mahāyānaṃ na ghoṣo na ca akṣarāḥ /
na satyā na vimokṣā vai na nirābhāsagocaram // Lank_3.1 //
kiṃ tu yānaṃ mahāyānaṃ samādhivaśavartitā /
kāyo manomayaścitro vaśitāpuṣpamaṇḍitaḥ // Lank_3.2 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat - pañcānantaryāṇi bhagavatā nirdiṣṭāni / katamāni tāni bhagavan pañcānantaryāṇi yānyadhyāpadya kulaputro vā kuladuhitā vā avīciko bhavati? bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavānetadavocat - tatra mahāmate pañcānantaryāṇi katamāni? yaduta mātṛpitrarhadvadhasaṃghabhedāstathāgatakāye duṣṭacittarudhirotpādaśca //
tatra mahāmate mātā katamā sattvānām? yaduta tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā mātṛtvenottiṣṭhate / avidyā pitṛtvenāyatanagrāmasyotpattaye / anayorubhayormātāpitroratyantamūlopacchedānmātṛpitṛvadho (Vaidya 57) bhavati / tatra anuśayānāmariprakhyāṇāṃ mūṣikāviṣavatprakopadharmiṇāmatyantasamuddhātādarhadvadho bhavati / tatra saṃdhabhedaḥ katamaḥ? yaduta bhinnānyonyalakṣaṇasya skandhasaṃghātasyātyantamūlopaghātātsaṃghabheda ityucyate / svasāmānyabāhyasvacittadṛśyamātrāvabodhakānāṃ mahāmate aṣṭānāṃ vijñānakāyānāṃ vimokṣatrayānāsravaduṣṭavikalpenātyantopaghātādvijñānabuddhasya duṣṭacittarudhirotpādanādānantaryakārītyucyate / etāni mahāmate ādhyātmikāni pañcānantaryāṇi yānyadhyāpadya kulaputro vā kuladuhitā vā ānantaryakārī bhavatyabhisamitadharmaḥ //
punaraparaṃ mahāmate bāhyāni te ānantaryāṇyupadekṣyāmi, yairupadiṣṭaistvaṃ ca anye ca bodhisattvā anāgate 'dhvani saṃmohaṃ na gamiṣyanti / tatra katamāni tāni? yaduta yāni deśanāpāṭhe 'nusaṃvarṇitānyānantaryāṇi, yānyadhyāpadya tisṝṇāṃ vimuktīnāmanyatarānyatarasyāṃ nābhisametā bhavanti anyatra nirmitādhiṣṭhānābhisamayāt / nirmitādhiṣṭhānaśrāvako hi mahāmate bodhisattvādhiṣṭhānena vā tathāgatādhiṣṭhānena vā / yasya kasyacidanyasyānantaryakāriṇaḥ kaukṛtyaṃ tasya kaukṛtyadṛṣṭivinivartanārthaṃ nikṣiptadhurasya kaukṛtyadṛṣṭyabhāvārtham / punarapi protsāhanāṃ kariṣyata iti kṛtvā nirmitādhiṣṭhānābhisamayaḥ pradarśyate mayā / nāstyekāntena mahāmate ānantaryakāriṇo 'bhisamayaḥ anyatra svacittadṛśyabhāvanāmātratāvabodhāddehabhogapratiṣṭhāgativikalpātmātmīyagrāhaviviktadarśanātkadā - citkarhicitkalyāṇamitramāsādya anyagatisaṃdhau svavikalpadoṣairvimucyate //
tatredamucyate -
tṛṣṇā hi mātā ityuktā avidyā ca pitā tathā /
viṣayāvabodhādvijñānaṃ buddha ityupadiśyate // Lank_3.3 //
arhanto hyanuśayāḥ pañca saṃghāḥ skandhakadambakaḥ /
nirantarāntaracchedātkarmasyānantaraṃ bhavet // Lank_3.4 //
punarapi mahāmatirāha - deśayatu me bhagavān buddhānāṃ bhagavatāṃ kathaṃ bhagavan buddhānāṃ buddhatā bhavati? bhagavānāha - dharmapudgalanairātmyāvabodhānmahāmate āvaraṇadvayaparijñānāvabodhācca cyutidvayādhigamātkleśadvayaprahāṇācca mahāmate buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhatā bhavati / eteṣāmeva mahāmate dharmāṇāmadhigamācchrāvakapratyekabuddhasaṃbuddhatā bhavati / ata etasmānmahāmate ekayānaṃ deśayāmi //
tatredamucyate -
nairātmyasya dvayaṃ kleśāstathaivāvaraṇadvayam /
acintyapariṇāminyāścyuterlābhāttathāgataḥ // Lank_3.5 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat - kiṃ saṃdhāya bhagavatā parṣanmadhyagatena vāgbhāṣitā - ahameva sarvabuddhā ye 'tītā jātakopapattivaicitryaṃ ca / ahameva ca tena kālena tena samayena rājā māṃdhātā / gajaḥ śuka indro vyāsaḥ sunetraḥ, (Vaidya 58) ityevamādyāni bhagavatā jātakaśatasahasrāṇyupadiṣṭāni? bhagavānāha - caturvidhāṃ samatāṃ saṃghāya mahāmate tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ parṣanmadhyagatā vācaṃ niścārayanti yaduta ahameva tena kālena tena samayena krakucchandaḥ kanakamuniḥ kāśyapaścābhavam / katamāṃ caturvidhasamatāṃ saṃdhāya? yaduta akṣarasamatāṃ vāksamatāṃ dharmasamatāṃ kāyasamatāṃ ca / imāṃ mahāmate caturvidhāṃ samatāṃ saṃghāya tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ parṣanmadhyagatā vācaṃ niścārayanti / tatra mahāmate katamā akṣarasamatā? yaduta yairakṣarairmama nāma buddha iti, tairevākṣaraisteṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tānyakṣarāṇi mahāmate nirviśiṣṭānyakṣarāṇyakṣarasvabhāvatvena / iyaṃ mahāmate akṣarasamatā / tatra mahāmate katamā vāksamatā tathāgatānāmarhatā samyaksaṃbuddhānām? yaduta mamāpi catuṣṣaṣṭyākāro brahmasvararutaghoṣavāgvikalpaḥ pravartate, teṣāmapi mahāmate tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmevameva catuṣṣaṣṭyākāro brahmasvararutaghoṣo vāgvikalpaḥ pravartate 'nūnānadhikā nirviśiṣṭāḥ kalaviṅkabrahmasvararutaghoṣasvabhāvena / tatra katamā kāyasamatā? yaduta ahaṃ ca te ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā dharmakāyena ca rūpalakṣaṇānuvyañjanakāyena ca samā nirviśiṣṭā anyatra vaineyavaśamupādāya / tatra tatra sattvagativiśeṣeṇa tathāgatā rūpavaicitryamādarśayanti / tatra dharmasamatā mahāmate katamā? yaduta te ca ahaṃ ca saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāmadhigantāraḥ / imāṃ mahāmate caturvidhāṃ samatāṃ saṃdhāya tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ parṣanmadhyagatā vācaṃ niścārayanti //
tatredamucyate -
kāśyapaḥ krakuchandaśca konākamunirapyaham /
bhāṣāmi jinaputrāṇāṃ samatāyāṃ samudgataḥ // Lank_3.6 //
punarapi mahāmatirāha - yadidamuktaṃ bhagavatā - yāṃ ca rātriṃ tathāgato 'bhisaṃbuddho yāṃ ca rātriṃ parinirvāsyati, atrāntare ekamapyakṣaraṃ tathāgatena nodāhṛtam, na pravyāhariṣyati, avacanaṃ buddhavacanamiti, tatkimidaṃ saṃdhāyoktaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena avacanaṃ buddhavacanamiti? bhagavānāha - dharmadvayaṃ mahāmate saṃdhāya mayaitaduktam / katamaddharmadvayam? yaduta pratyātmadharmatāṃ ca saṃdhāya paurāṇasthitidharmatāṃ ca / idaṃ mahāmate dharmadvayaṃ saṃdhāyedamuktaṃ mayā / tatra svapratyātmadharmatānusaṃdhiḥ katamaḥ? yattaistathāgatairadhigataṃ tanmayāpyadhigatamanūnamanadhikaṃ svapratyātmagatigocaraṃ vāgvikalparahitamakṣaragatidvayavinirmuktam / tatra paurāṇasthitidharmatā katamā? yaduta paurāṇamidaṃ mahāmate dharmatāvanme hiraṇyarajatamuktākaravanmahāmate dharmadhātusthititā - utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā / paurāṇanagarapathavanmahāmate / tadyathā mahāmate kaścideva puruṣo 'ṭavyāṃ paryaṭan paurāṇaṃ nagaramanupaśyedavikalapathapraveśam / sa taṃ nagaramanupraviśet / tatra praviśya pratiniviśya (Vaidya 59) nagaraṃ nagarakriyāsukhamanubhavet / tatkiṃ manyase mahāmate api nu tena puruṣeṇa sa panthā utpādito yena pathā taṃ nagaramanupraviṣṭo nagaravaicitryaṃ ca (anubhūtam)? āha - no bhagavan / bhagavānāha - evameva mahāmate yanmayā taiśca tathāgatairadhigatam - sthitaivaiṣā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatā bhūtatā satyatā / ata etasmātkāraṇānmahāmate mayedamuktam - yāṃ ca rātriṃ tathāgato 'bhisaṃbuddho yāṃ ca rātriṃ parinirvāsyati, atrāntare ekamapyakṣaraṃ tathāgatena nodāhṛtaṃ nodāhariṣyati //
tatredamucyate -
yasyāṃ ca rātryāṃ dhigamo yasyāṃ ca parinirvṛtaḥ /
etasminnantare nāsti mayā kiṃcitprakāśitam // Lank_3.7 //
pratyātmadharmasthititāṃ saṃdhāya kathitaṃ mayā /
taiśca buddhairmayā caiva na ca kiṃcidviśeṣitam // Lank_3.8 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantamadhyeṣate sma - deśayatu me bhagavānnāstyastitvalakṣaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ yathā ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvā nāstyastitvavarjitāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeran / bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavānetadavocat - dvayaniśrito 'yaṃ mahāmate loko yaduta astitvaniśritaśca nāstitvaniśritaśca / bhāvābhāvacchandadṛṣṭipatitaśca aniḥśaraṇe niḥśaraṇabuddhiḥ / tatra mahāmate kathamastitvaniśrito lokaḥ? yaduta vidyamānairhetupratyayairloka utpadyate nāvidyamānaiḥ, vidyamānaṃ cotpadyamānamutpadyate nāvidyamānam / sa caivaṃ bruvan mahāmate bhāvānāmastitvahetupratyayānāṃ lokasya ca hetvastivādī bhavati / tatra mahāmate kathaṃ nāstitvaniśrito bhavati? yaduta rāgadveṣamohābhyupagamaṃ kṛtvā punarapi rāgadveṣamohabhāvābhāvaṃ vikalpayati / yaśca mahāmate bhāvānāmastitvaṃ nābhyupaiti bhāvalakṣaṇaviviktatvāt, yaśca buddhaśrāvakapratyekabuddhānāṃ rāgadveṣamohānnābhyupaiti bhāvalakṣaṇavinirmuktatvādvidyante neti / katamo 'tra mahāmate vaināśiko bhavati? mahāmatirāha - ya eṣa bhagavan abhyupagamya rāgadveṣamohān na punarabhyupaiti / bhagavānāha - sādhu sādhu mahāmate, sādhu khalu punastvaṃ mahāmate, yastvamevaṃ prabhāṣitaḥ / kevalaṃ mahāmate na rāgadveṣamohabhāvābhāvādvaināśiko bhavati / buddhaśrāvakapratyekabuddhavaināśiko 'pi bhavati / tatkasya hetoḥ? yaduta adhyātmabahirdhānupalabdhitvācca kleśānām / na hi mahāmate rāgadveṣamohā adhyātmabahirdhopalabhyante 'śarīratvāt / anabhyupagamatvācca mahāmate rāgadveṣamohābhāvānāṃ buddhaśrāvakapratyekabuddhavaināśiko bhavati / prakṛtivimuktāste buddhaśrāvakapratyekabuddhā bandhyabandhahetvabhāvāt / bandhye sati mahāmate bandho bhavati bandhahetuśca / evamapi bruvan mahāmate vaināśiko bhavati / idaṃ mahāmate nāstyastitvasya lakṣaṇam / idaṃ ca mahāmate saṃdhāyoktaṃ mayā - varaṃ khalu sumerumātrā
pudgaladṛṣṭirna tveva nāstyastitvābhimānikasya śūnyatādṛṣṭiḥ / nāstyastitvābhimāniko hi mahāmate vaināśiko (Vaidya 60) bhavati / svasāmānyalakṣaṇadṛṣṭipatitāśayaḥ svacittadṛśyamātrābhāvānna pratijānan, apratijñānādbāhyabhāvānnityadarśanātkṣaṇaparaṃparābhedabhinnāni skandhadhātvāyatanāni saṃtatiprabandhena vinivṛtya vinivartanta iti kalpākṣararahitāni prativikalpayan punarapi vaināśiko bhavati //
tatredamucyate -
astināstītyubhāvantau yāvaccittasya gocaraḥ /
gocareṇa niruddhena samyakcittaṃ nirudhyate // Lank_3.9 //
viṣaye grahaṇābhāvānnirodho na ca nāsti ca /
vidyate tathatāvastu āryāṇāṃ gocaro yathā // Lank_3.10 //
abhūtvā yasya utpādo bhūtvā vāpi vinaśyati /
pratyayaiḥ sadasaccāpi na te me śāsane sthitāḥ // Lank_3.11 //
na tīrthakairna buddhaiśca na mayā na ca kenacit /
pratyayaiḥ sādhyate 'stitvaṃ kathaṃ nāsti bhaviṣyati // Lank_3.12 //
kena prasādhitāstitvaṃ pratyayairyasya nāstitā /
utpādavādadurdṛṣṭyā nāstyastīti vikalpyate // Lank_3.13 //
yasya notpadyate kiṃcinna ca kiṃcinnirudhyate /
tasyāstināsti nopaiti viviktaṃ paśyato jagat // Lank_3.14 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantamadhyeṣate - deśayatu me bhagavān, deśayatu me sugataḥ, deśayatu me tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vadatāṃ variṣṭhaḥ siddhāntanayalakṣaṇam, yena siddhāntanayalakṣaṇena suprativibhāgaviddhena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvāḥ siddhāntanayalakṣaṇagatiṃgatāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyante, aparapraṇeyāśca bhaviṣyanti sarvatārkikatīrthakarāṇām / bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - dvividhaṃ mahāmate siddhāntanayalakṣaṇaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṃ yaduta siddhāntanayaśca deśanānayaśca / tatra siddhāntanayo mahāmate yaduta pratyātmādhigamaviśeṣalakṣaṇaṃ vāgvikalpākṣararahitamanāsravadhātugatiprāpakaṃ pratyātmagatibhūmigatisvalakṣaṇaṃ sarvatarkatīrthyamāravarjitam / vinihatya ca tāṃstīrthyamārān pratyātmagatirvirājate / etanmahāmate siddhāntanayalakṣaṇam / tatra deśanānayaḥ katamaḥ? yaduta navāṅgaśāsanavicitropadeśo 'nyānanyasadasatpakṣavarjitaḥ upāyakuśalavidhipūrvakaḥ sattveṣu darśanāvatāraḥ / yadyenādhimucyate tattasya deśayet / etanmahāmate deśanānayalakṣaṇam / atra mahāmate tvayā anyaiśca bodhisattvairmahāsattvairyogaḥ karaṇīyaḥ //
tatredamucyate -
siddhāntaśca nayaścāpi pratyātmaśāsanaṃ ca vai /
ye paśyanti vibhāgajñā na te tarkavaśaṃ gatāḥ // Lank_3.15 //
(Vaidya 61)
na bhāvo vidyate satyaṃ yathā bālairvikalpyate /
abhāvena tu vai mokṣaṃ kathaṃ necchanti tārkikāḥ // Lank_3.16 //
utpādabhaṅgasaṃbaddhaṃ saṃskṛtaṃ pratipaśyataḥ /
dṛṣṭidvayaṃ prapuṣṇanti na paśyanti viparyayāt // Lank_3.17 //
ekameva bhavetsatyaṃ nirvāṇaṃ manavarjitam /
kadalīskandhamāyābhaṃ lokaṃ paśyedvikalpitam // Lank_3.18 //
rāgo na vidyate dveṣo mohaścāpi na pudgalaḥ /
tṛṣṇāyā hyuditāḥ skandhā vidyante svapnasādṛśāḥ // Lank_3.19 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantamadhyeṣate sma - deśayatu me bhagavān, deśayatu me sugataḥ abhūtaparikalpasya lakṣaṇam / kathaṃ kiṃ kena kasya bhagavan abhūtaparikalpaḥ pravartamānaḥ pravartate? abhūtaparikalpo 'bhūtaparikalpa iti bhagavannucyate / katamasyaitadbhagavan dharmasyādhivacanaṃ yaduta abhūtaparikalpa iti? kiṃ vā prativikalpayan abhūtaparikalpo bhavati? bhagavānāha - sādhu sādhu mahāmate / sādhu khalu punastvaṃ mahāmate, yattvametamarthamadhyeṣitavyaṃ manyase / bahujanahitāya tvaṃ mahāmate pratipanno bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - arthavividhavaicitryābhūtaparikalpābhiniveśānmahāmate vikalpaḥ pravartamānaḥ pravartate / nṛṇāṃ grāhyagrāhakābhiniveśābhiniviṣṭānāṃ ca mahāmate svacittadṛśyamātrānavadhāritamatīnāṃ ca sadasaddṛṣṭipakṣapatitānāṃ ca mahāmate tīrthakaradṛṣṭiprativikalpavāsanāpratipuṣṭānāṃ bāhyavicitrārthopalambhābhiniveśāccittacaittakalāpo vikalpasaṃśabditaḥ pravartamānaḥ pravartate ātmātmīyābhiniveśāt / mahāmatirāhatadyadi bhagavannarthavividhavaicitryābhūtaparikalpābhiniveśānnṛṇāṃ vikalpaḥ pravartamānaḥ pravartate sadasaddṛṣṭipakṣapatitānāṃ grāhyagrāhakatīrthakaradṛṣṭiprativikalpapuṣṭānāṃ bāhyavicitrārthopalambhābhiniveśāccittacaittakalāpo vikalpasaṃśabditaḥ svacittadṛśyamātrānavabodhātsantāsantavicitrabhāvābhiniveśātpravartamānaḥ pravartate / tadyathaiva bhagavan bāhyārthavicitralakṣaṇaḥ sadasatpakṣapatitalakṣaṇo bhāvābhāvavivikto dṛṣṭilakṣaṇavinivṛttaḥ, tathaiva bhagavan paramārthapramāṇendriyāvayavadṛṣṭāntahetulakṣaṇavinivṛttaḥ / tatkathaṃ bhagavannekatra vicitravikalpo 'bhūtārthavicitrabhāvābhiniveśaṃ prativikalpayan pravartate, na punaḥ paramārthalakṣaṇābhiniveśaṃ prativikalpayan pravartate vikalpaḥ? nanu bhagavan viṣamahetuvādastava
prasajyate ekatra pravartate ekatra neti bruvataḥ, sadasatpakṣāśrayābhiniveśaśca abhūtaprativikalpadṛṣṭipravṛttiṃ bruvato vividhamāyāṅgapuruṣavaicitryānniṣpannaikarūpavatprativikalpayan vikalpena lakṣaṇavaicitryabhāvābhāvaṃ ca vikalpasya vinivṛtterlokāyatikadṛṣṭyāśayapatitaśca / (Vaidya 62) bhagavānāha - na hi mahāmate vikalpaḥ pravartate nivartate vā / tatkasya hetoḥ? yaduta sadasato vikalpasyāpravṛttitvādbāhyadṛśyabhāvābhāvātsvacittadṛśyamātrāvabodhānmahāmate vikalpo na pravartate na nivartate / anyatra mahāmate bālānāṃ svacittavaicitryavikalpakalpitatvāt / kriyāpravṛttipūrvako vikalpo vaicitryabhāvalakṣaṇābhiniveśātpravartata iti vadāmi / kathaṃ khalu mahāmate bālapṛthagjanāḥ svavikalpacittamātrāvabodhādātmātmīyābhivinivṛttadṛṣṭayaḥ kāryakāraṇapratyayavinivṛttadoṣāḥ svacittamātrāvabodhātparāvṛttacittāśrayāḥ sarvāsu bhūmiṣu kṛtavidyāstathāgatasvapratyātmagatigocaraṃ pañcadharmasvabhāvavastudṛṣṭivikalpavinivṛttiṃ pratilabheran? ata etasmātkāraṇānmahāmate idamucyate mayā - vikalpo 'bhūtārthavaicitryādabhiniveśātpravartate, svavikalpavaicitryārthayathābhūtārthaparijñānādvimucyata iti //
tatredamucyate -
kāraṇaiḥ pratyayaiścāpi yeṣāṃ lokaḥ pravartate /
cātuṣkoṭikayā yuktā na te mannayakovidāḥ // Lank_3.20 //
asanna jāyate loko na sanna sadasan kvacit /
pratyayaiḥ kāraṇaiścāpi yathā bālairvikalpyate // Lank_3.21 //
na sannāsanna sadasadyadā lokaṃ prapaśyati /
tadā vyāvartate cittaṃ nairātmyaṃ cādhigacchati // Lank_3.22 //
anutpannāḥ sarvabhāvā yasmātpratyayasaṃbhavāḥ /
kāryaṃ hi pratyayāḥ sarve na kāryājjāyate bhavaḥ // Lank_3.23 //
kāryānna jāyate kāryaṃ dvitvaṃ kārye prasajyate /
na ca dvitvaprasaṅgena kāryādbhāvopalabhyate // Lank_3.24 //
ālambālambyavigataṃ yadā paśyati saṃskṛtam /
niścitaṃ cittamātraṃ hi cittamātraṃ vadāmyaham // Lank_3.25 //
mātrā svabhāvasaṃsthānaṃ pratyayairbhāvavarjitam /
niṣṭhābhāvaḥ paraṃ brahma etāṃ mātrāṃ vadāmyaham // Lank_3.26 //
prajñaptisatyato hyātmā dravyasanna hi vidyate /
skandhānāṃ skandhatā tadvatprajñaptyā na tu dravyataḥ // Lank_3.27 //
caturvidhā vai samatā lakṣaṇaṃ hetubhāvajam /
nairātmyasamatā caiva caturthaṃ yogayoginām // Lank_3.28 //
vyāvṛttiḥ sarvadṛṣṭīnāṃ kalpyakalpanavarjitā /
anupalambho hyajātiśca cittamātraṃ vadāmyaham // Lank_3.29 //
(Vaidya 63)
na bhāvaṃ nāpi cābhāvaṃ bhāvābhāvavivarjitam /
tathatā cittavinirmuktaṃ cittamātraṃ vadāmyaham // Lank_3.30 //
tathatāśūnyatākoṭi nirvāṇaṃ dharmadhātukam /
kāyaṃ manomayaṃ citraṃ cittamātraṃ vadāmyaham // Lank_3.31 //
vikalpavāsanābaddhaṃ vicitraṃ cittasaṃbhavam /
bahirākhyāyate nṛṇāṃ cittamātraṃ hi laukikam // Lank_3.32 //
dṛśyaṃ na vidyate bāhyaṃ cittaṃ citraṃ hi dṛśyate /
dehabhogapratiṣṭhānaṃ cittamātraṃ vadāmyaham // Lank_3.33 //
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat - yatpunaretaduktaṃ bhagavatā - yathārutārthagrahaṇaṃ na kartavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena anyaiśceti / kathaṃ na bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yathārutārthagrāhī na bhavati? kiṃ ca rutam? ko 'rthaḥ? bhagavānāha - tena hi mahāmate śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu na ca manasi kuru / bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavāṃstasyaitadavocat - tatra rutaṃ mahāmate katamat? yaduta vāgakṣarasaṃyogavikalpo dantahanutālujihvauṣṭhapuṭaviniḥsṛtaparasparajalpo vikalpavāsanāhetuko rutamityucyate / tatra arthaḥ punarmahāmate katamaḥ? yaduta śrutacintābhāvanāmayyā prajñayā eko rahogato nirvāṇapuragāmimārgaḥ svabuddhyā vāsanāśrayaparāvṛttipūrvakaḥ svapratyātmagatigocarabhūmisthānāntaraviśeṣārthalakṣaṇagatiṃ pravicārayan bodhisattvo mahāsattvo 'rthakuśalo bhavati //
punaraparaṃ mahāmate rūtārthakuśalo bodhisattvo mahāsattvo rutamarthādanyannānyaditi samanupaśyati, arthaṃ ca rutāt / yadi ca punarmahāmate artho rutādanyaḥ syāt, arutārthābhivyaktihetukaḥ syāt / sa cārtho rutenānupraviśyate pradīpeneva dhanam / tadyathā mahāmate kaścideva puruṣaḥ pradīpaṃ gṛhītvā dhanamavalokayet - idaṃ me dhanamevaṃvidhamasmin pradeśe iti / evameva mahāmate vāgvikalparutapradīpena bodhisattvā mahāsattvā vāgvikalparahitāḥ svapratyātmāryagatimanupraviśanti //
punaraparaṃ mahāmate aniruddhā anutpannāḥ prakṛtiparinirvṛtāstriyānamekayānaṃ ca pañcacittasvabhāvādiṣu yathārutārthābhiniveśaṃ pratītya abhiniveśataḥ samāropāpavādadṛṣṭipatito bhavati / anyathā vyavasthitānanyathā prativik