Phạn tạng (Sanskrit Canon)adsp55-u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Mười tám ngàn bài tụng, Phẩm 55-70 (Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, Parivarta 55-70)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 2 / 6 (50.000 ký tự/trang)
matā yatra samatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. āha: kiṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ, yad rūpasya virāgāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yad rūpasya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yad rūpasya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad bodheḥ kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ yāvad bodher virāgāya nirodhāya anutpādāya [f. 225a] śikṣate śikṣate sarvākārajñātāyāṃ. bhagavān āha: yat subhūtiḥ sthavira evam āha: yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad rūpasya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya (AdSPG I 40) anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ, yāvad yad bodheḥ kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ yad bodher virāgāya nirodhāya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. vistareṇa kartavyaṃ. tat kiṃ manyase subhūte yā rūpasya tathatā yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya tathatā, yāvad yā bodhes tathatā yāvad yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgataḥ prajñapyate. api nu sā tathatā kṣīyate vā nirudhyate vā prahīyate vā? āha: no hīdaṃ bhagavaṃ no hīdaṃ sugata. bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. na tathatā kṣīyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣate. yāvāc caturṣu smṛtyupasthāneṣu, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāpāramitām anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyate mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhir dharṣayitum. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva kṣipram eva avaivartyabhūmim anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake paitṛke tathāgatagocare (AdSPG I 41) carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāthakaraṇeṣu dharmeṣu śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāmaitryāṃ śikṣate. mahākaruṇāyāṃ śikṣate. buddhakṣetrapariśodhanāya śikṣate. sattvaparipākāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartanāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmi iti śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasya anupacchedāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ amṛtasya dvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate, asaṃskṛtadhātuṃ sandarśayiṣyāmīti śikṣate. na subhūte śakyaṃ hīnasattvair ihodāraśikṣāyāṃ śikṣituṃ. sarvasattvān saṃsārād uddhartukāmaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ ya iha śikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na narakeṣu upapadyate. na tiryagyonau na yamaloke na pratyaṃtimeṣu janapadeṣu upapadyate na pukkasacaṇḍālakuleṣu upapadyate. na kāṇo bhavati. na kubjo bhavati. na laṃgo bhavati. nonāṇgo bhavati. na badhiro bhavati. na paṅkapatito bhavati. na vikalendriyo bhavati. paripūrṇendriyo bhavati, na aparipūrṇendriyaḥ. na prāṇātipātiko bhavati. nādattādāyī [f. 225b] na kāmamithyācāriko (AdSPG I 42) na mṛṣāvādī na paiśuniko na pāruṣikaḥ na saṃbhinnapralāpī na abhidhyālur na vyāpannacitto na mithyādṛṣṭiko bhavati, na mithyājīvikayā jīvitāṃ saṃkalpayati. na abhūta parigrāhako bhavati na duḥśīlaparigrāhako bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣu upapadyate. tat kasya hetor? asty asyopāyakauśalaṃ yenopāyakauśalasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣu upapadyate. tat punaḥ katamad? yaduta ihaiva prajñāpāramitāyām upāyakauśalam upadiṣṭaṃ. yena upāyakauśalena samanvāgato dhyānāni samāpadyate. apramāṇāni samāpadyate. ārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na dhyānānām apramāṇānām ārūpyāsamāpattīnāṃ ca vaśena upapadyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvabuddhadharmabalapariśuddhim adhigacchati. yaduta śrāvakapratyekābuddhabhūmipariśuddhitaḥ. āha: yad bhagavaṃ sarvadharmāḥ prakṛtipariśuddhās, tat katamasya dharmasya bodhisattvo mahāsattvaḥ pariśuddhim adhigacchati? bhagavān āha: evam etat subhāte evam etat tathā yathā vadasi. sarvadharmāḥ subhūte prakṛtipariśuddhāḥ, evaṃ pariśuddheṣu subhūte sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yā cittasya asaṃsīdanatā, anavalīnatā, iyaṃ subhūte prajñāpāramitā. tat sarvabālapṛthagjanā etāṃ dharmatāṃ na jānanti na paśyanti, teṣāṃ (AdSPG I 43) sattvānāṃ kṛte bodhisattvā mahāsattvā dānapāramitāyāṃ caranti yāvat prajñāpāramitāyāṃ caranti yāvat sarvākārajñatāyāṃ caranti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvāḥ sarvadharmabalavaiśāradyatāṃ pratilabhate na ca śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvacittacaritavispanditānāṃ pāraṃ gacchati. tadyathāpi nāma subhūte alpakās te mahāpṛthivīpradeśā yatra jāṃbūnadaṃ survarṇaṃ jātarūpam utpadyate. evam eva subhūte alpakās te sattvā ya iha śikṣāyāṃ śikṣante, yaduta prajñāpāramitāśikṣāyāṃ. ato bahutarāḥ te sattvāḥ ye śrāvakabhūmaye vā pratyekabuddhabhūmaye vā saṃpratiṣṭhante. tadyathāpi nāma subhūte alpakās te sattvā ye cakravartirājasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante. ato bahutarās te sattvāḥ ye koṭṭarājasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante. evam eva subhūte alpakās te sattvā ye imaṃ sarvajñatāmārgaṃ samārohanti. ato bahutarāḥ sattvāḥ ye śrāvākapratyekabuddhamārgaṃ samārohanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitāḥ, ato 'lpatarakās te bodhisattvā mahāsattvā ye tathātvāya pratipadyante, ato bahutarā ye śrāvakatvāya vā pratyekabuddhatvāya vā tiṣṭhanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ prajñāpāramitāyāṃ viharantaḥ niḥsaṃśayena (AdSPG I 44) avaivartikabhūmim ākrāmanti. ataḥ prabhūtatarā ye na avaivartikabhūmim avakrāmanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena [f. 226a] avaivartikabhūmim aimprāptukāmena avaivartikabhūmau gaṇanāṃ dāntukāmenehaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata na mātsaryasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittam utpadyate, na kṣobhasahagataṃ cittam utpadyate. na kausīdyasahagataṃ cittam utpadyate. na vikṣepasahagataṃ cittam utpadyate. na dauṣprajñasahagataṃ cittam utpadyate. na rāgasahagataṃ cittam utpadyate. na dveṣasahagataṃ cittam utpadyate. na mohasahagataṃ cittam utpadyate. na khilasahagataṃ cittam utpadyate. na rūpasahagataṃ cittam utpadyate, na vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasahagataṃ cittam utpadyate. yāvan na bodhisahagataṃ cittam utpadyate. tat kasya hetos? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcid dharmam upalabhate. anupalabhamāno na kvacid dharme cittam utpādayati. evaṃ khalu subhūte iha gaṃbhīrāyaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvaṣaṭpāramitāḥ parigṛhītā bhavanti sarvaṣaṭpāramitāḥ samudānitā bhavanti sarvaṣaṭpāramitāḥ anugatā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām 6arvapāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭau dvāṣaṣṭidṛṣṭigatāny antargatāni bhavanti. (AdSPG I 45) evam eva subhūte iha gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvapāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya kālagatasya jīvitendriye niruddhe sarvendriyāṇi niruddhāni bhavanti. evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaiha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvapāramitā antargatā bhavanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvapāramitānāṃ pāraṃgantukāmena iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. iha punaḥ subhūte gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām agryatāyāṃ śikṣate. tat kiṃ manyase subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ api nu te bahavaḥ? āha: bahavo bhagavaṃ bahavaḥ sugata. jāmbūdvīpakā eva tāvad bhagavaṃ sattvā bahavaḥ kaḥ punar vādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ. bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve anupūrvacaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeraṃs. teṣāṃ sarveṣām ekaikaṃ bodhisattvo mahāsattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhan taṃ cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upattiṣṭhet, tat kiṃ manyase subhūte api nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasucīta? āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān [f. 226b] āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati (AdSPG I 46) ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tathātvāya ca pratipatsyate. tat kasya hetoḥ? evaṃ mahārthikā hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā. anuttarasyāḥ samyaksaṃbodher āhartrī. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām anuttareṇa. bhavitukāmena sarvasattvānām anāthānāṃ nāthena bhavitukāmena. aśaraṇānāṃ śaraṇena bhavitukāmena. aparāyaṇānāṃ parāyaṇena bhavitukāmena. andhānāṃ cakṣuṣā bhavitukāmena avidyāndhakāraprakṣiptānāṃ dīpena bhavitukāmena. buddhatvam anuprāptukāmena buddhaviṣayam anugantukāmena buddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena. buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhabherīṃ parāhantukāmena buddhaśaṃkhaṃ pravātukāmena buddhasāṃkathyaṃ kartukāmena ihaiva gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. tat kasya hetor? prajñāpāramitāyāṃ subhūte śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na sā kācit saṃpattir yāṃ na pratilabhate. yā anena na pratilabdhavyā. subhūtir āha: śrāvakasaṃpattir api bhagavann anena pratilabhdavyāḥ, pratyekabuddhasaṃpattir apy anena pratilabdhavyāḥ? bhagavān āha: śrāvakasaṃpattir apy anena subhūte pratilabdhavyā, pratyekabuddhasaṃpattir apy anena pratilabdhavyāḥ, tatra ca na sthātavyaṃ na pratiṣṭhātavyaṃ. jñānena ca darśanena ca tāṃ dṛṣṭvā atikramitavyā. bodhisattvanyāmo 'vakramitavyaḥ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā (AdSPG I 47) abhyāśī bhavaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahasattvaḥ sadevamānuṣāsure loke dakṣiṇīyatāṃ gacchati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo ye tadanye dakṣiṇīyāḥ. śrāvakapratyekabuddhās tān sarvān abhibhūya gacchati. sarvākārajñatāyāś ca abhyāśī bhavaty. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati prajñāpāramitāṃ carati ca prajñāpāramitāyām avirahitaś ca prajñāpāramitāyā. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām aparihāṇadharma veditavyaḥ sarvākārajñatāyā, dūrīkaroti śrāvakapratyekabuddhabhūmī abhyāśī bhavaty anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. sacet punar asyaivaṃ bhavati. iyaṃ prajñāpāramitā, iha prajñāpāramitā, anayā prajñāpāramitayā sarvākārajñātām āhariṣyāmi iti, saced evaṃ jānāti na carati prajñāpāramitāyāṃ. atha tāṃ prajñāpāramitāṃ na jānāti. iyaṃ prajñāpāramitā iha prajñāpāramitā, tam api na jānāti na paśyati. yasya prajñāpāramitā yena vā prajñāpāramitā yo vā prajñāpāramitayā [f. 227a] niryāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. sacet punar asyaivaṃ bhavati: neyaṃ prajñāpāramitā neha prajñāpāramitā, na anayā prajñāpāramitayā kaścid dharmo niryāti sthitatvād dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭeḥ. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāḥ. ((57)) (AdSPG I 48) parivarta 58. atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhūc: carann api iha bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāyāṃ śilapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu sarvasattvān abhibhavati. kaḥ punar vādo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya. sulabdhāḥ taiḥ sattvail lābhāḥ sujīvitāṃ ca teṣāṃ sattvānāṃ jīvitaṃ yeṣāṃ sarvākārajñatāyāṃ cittaṃ krāmati. kaḥ punar vādo ye 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayanti. spṛhaṇīyās te sattvā yair anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpāditam utpādayiṣyanti imāṃ ca prajnāpāramitāṃ śṛṇvantaḥ. atha śakro devānām indro māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrānta upasaṃkramya tair māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. avakīrya abhyavakīrya abhiprakīryaivaṃ vacam abhāṣata: ye bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim adhyālambante, teṣām anena kuśalamūlena buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu sarvākārajñatādharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. esām eva svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, eṣām eva anāsravadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. na hi me bhagavann ekacittotpādo 'py utpadyate. yad bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nuttarasyai (AdSPG I 49) samyaksaṃbodhaye saṃprasthito vivarteta. na me bhagavann ekacittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvo mahāsattvo vivartya śrāvakatve vā pratyekabodhau vā patet. api tu khalu janayec chandam anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. bhūyasyā mātrayā praṇidhiṃ kuryād anuttarasyai samyaksaṃbodhaye. imāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni dṛṣṭvā arthakāmo hitakāmaḥ sukhakāmo yogakṣemakāmaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasyaibhiś cittotpādaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattva evaṃ vicunuyāt. kim iti vayaṃ tīrṇā atīrṇān sattvāṃs tārayema, kim iti vayaṃ muktā amuktān sattvān mocayema. kim iti vayam āśvāstā anāśvāstān sattvān āśvāsayema, [f. 227b] kim iti vayaṃ parinirvṛtā aparinirvṛtān sattvān parinirvāpayema. kiyat sa bhagavaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā puṇyaṃ prasaved. yaḥ prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta. ciracaritānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta avaivartikānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta ekajātipratibaddhānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? evam ukte bhagavāṃc chakraṃ devānām indram etad avocat: syāt kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau palāgrapramāṇena parimāṇāṃ, na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃś cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. syāt kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau palāgrapramāṇena parimāṇāṃ. na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ (AdSPG I 50) cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. syāt punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahāsamudreṣu yaḥ apskandhas tasya apskandhasya śatadhābhinnayā bālāgrakoṭyā udakabindūnām utkṣipyamāṇānāṃ pramāṇaṃ. na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: mārādhiṣṭhitā bhagavaṃs te sattvā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante, mārapakṣikā bhagavaṃs te sattvā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante, mārabhavanād bhagavaṃs te sattvāś cyutā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante. tat kasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarā hi bhagavaṃs te sattvā ya imāṃś cittotpādān abhinirhṛtya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. anumoditavyās te cittotpādā ye 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittotpādā utpāditā. yeṣām aparityakto buddhaḥ aparityakto dharmaḥ aparityaktaḥ saṃghas, tair ime cittotpādā anumoditavyāḥ, anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāḥ. yathā na dvayasaṃjñā na advayasaṃjñā. bhagavān āha: evam etat kauśika evam etat. tathā yathā vadasi. ya imān kauśika cittotpādān anumodiṣyante, te kṣipram eva tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyanti, ārāgya na virāgayiṣyanti. evaṃ te ebhir anumodanāsahagataiś cittotpādakuśalamūlaiḥ samanvāgatā yatra yatropapatsyante tatra tatra satkṛtā bhaviṣyanti, gurukṛtā mānitāḥ pūjitā bhaviṣyanti, na ca te jātv amanaāpaṃ rūpaṃ drakṣyanti. na amanaāpāñc chabdāṃc chroṣyanti. (AdSPG I 51) na amanaāpān gandhān ghrāsyanti na amanaāpān rasān āsvādayiṣyanti na amanaāpān sparśān sprakṣyanti. na amanaāpān dharmān vijñāsyanti, na ca te jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti. buddhakṣetrād [f. 228a] buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti. tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyante, kuśalamūlān ca avaropayiṣyanti. tat kasya hetos? tathā hi kauśika taiḥ kulaputraiś ca kuladuhitṛbhiś ca asaṃkhyeyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prathamayānasaṃprasthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāni dvitīyabhūmisthitānāṃ tṛtīyabhūmisthitānāṃ yāvad daśamībhūmīsthitānāṃ yāvad ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumoditāni. taiś ca kuśalamūlair vivardhamānair anuttarasyāḥ samyaksaṃbodher abhyāśībhavanti. te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyanti. tad anena api kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānām mahāsattvānāṃ kuśalamūlāny anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ na anyatra cittena. cārikāṃ caratām avaivartikānām ekajātipratibaddhānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ na anyatra cittena. athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad (AdSPG I 52) avocat: kathaṃ bhagavaṃ māyopamaṃ cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ tan māyopamaṃ cittaṃ? āha: no hīdaṃ bhagavan na ahaṃ bhagavan māyāṃ na māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyāmi. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte. yatra na māyā na māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyasi tvaṃ tac cittaṃ yac cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? āha: no hīdaṃ bhagavaṃ. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte anyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi. yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? āha: no hīdāṃ bhagavaṃ na ahaṃ bhagavann anyatra māyāyā nānyatra māyopamāc cittāt tad dharmaṃ samanupaśyāmi. yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. so 'haṃ bhagavann anyan dharmam asamanupaśyan, kataman dharmam upadekṣyāmy astitā vā nāstitā vā veti? yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'stitāṃ vā nāstitāṃ vopaiti. yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na ca asaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃ sarvadharmā na saṃvidyante. ye saṃkliśyeran vā vyavadāyeran vā. tat kasya hetos? tathā hi bhagavaṃ prajñāpāramitā atyantatayā viviktā dhyānapāramitā atyantatayā viviktā vīryapāramitā atyantatayā viviktā kṣāntipāramitā atyantatayā viviktā śīlapāramitā atyantatayā viviktā. dānapāramitā (AdSPG I 53) atyantatayā viviktā yāvad bodhir atyantatayā vivikta. yaś ca atyantatayā vivikto dharmo [f. 228b] na sa bhāvayitavyo na vibhāvayitavyaḥ. nāpi sā kasyacid dharmasya āhartrī prajñāpāramitā atyantaviśuddhatvāt. atyantaviviktā prajñāpāramitā. kathaṃ prajñāpāramitām āgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? anuttarāpi samyaksaṃbodhir atyantatayā viviktā, tat kathaṃ viviktena viviktasya anubodho bhavati? bhagavān aha: sādhu sādhu subhūte evam etat subhūte evam etat. atyantaviviktā hi subhūte prajñāpāramitā. atyantavivktā hi dhyānapāramitā atyantaviviktā hi vīryapāramitā atyantaviviktā hi kṣāntipāramitā atyantaviviktā hi śīlapāramitā atyantaviviktā hi dānapāramitā atyantaviviktā hi yāvad bodhiḥ atyantaviviktā hi yāvat sarvākārajñatā. yathā subhūte atyantaviviktā prajñāpāramitā. yāvat sarvākārajñatā tathā atyantaviviktā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate. sacet subhūte prajñāpāramitā na atyantaviviktā syād yāvat sarvākārajñatā na atyantaviviktā syāt na sā syāt prajñāpāramitā yāvan na sā syāt sarvākārajñatā, tasmāt tarhi subhūte yathā prajñāpāramitā atyantaviviktā yathā yāvat sarvākārajñatā atyantaviviktā. evaṃ hi subhūte na prajñāpāramitām anāgamya anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate. na ca vivekena viveko 'bhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhyate ca anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, na ca anāgamya prajñāpāramitām abhisaṃbudhyate. āha: gaṃbhīre bhagavann arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, gaṃbhīre subhūte arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo (AdSPG I 54) mahāsattva yad gaṃbhīre 'rthe carati. taṃ ca arthaṃ na sākṣātkaroti. yaduta śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā. āha: yathā ahaṃ bhagavato bhāṣitasya artham ājānāmi. na kiṃcid duṣkaraṃ karoti. kathaṃ duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ? tat kasya hetos? tathā hi bhagavaṃ so 'rtho nopalabhyate. yaḥ sākṣātkṛyeta, sāpi prajñāpāramitā nopalabhyate. yayā sākṣatkṛyeta, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryāt. anupalabhyamāneṣu bhagavaṃ sarvadharmeṣu katamo 'rthaḥ sākṣātkariṣyati. katamayā vā prajñāpāramitayā sākṣātkariṣyate. katamo vā dharmaḥ sākṣātkariṣyate. yaṃ sākṣātkṛtya nottrasyati. na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadya bhagavann anupalaṃbhacarir bodhisattvacarir yatra caraṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣv anandhakāratām anuprāpnoti. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvasya mahāsattvasya. cittaṃ na avalīyate na saṃlīyate nottrasyati. na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. evaṃ caraṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ. sa carāmi iti na samanupaśyati. prajñāpāramitām api na samanupasyati. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya ity api na samanupaśyati. tasya khalu punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: dūrīkariṣyāmi śrāvakapratyekabhūmī āsanno 'smin [f. 229a] sarvākārajñatāyāḥ. tadyathāpi nāma bhagavaṃ na abhyavakāśasyaivaṃ bhavati: kasyacid ahaṃ dūre vā 'bhyāśe vā. tat kasya hetor? abhadatvād acalatvād bhagavann abhyavakāśasya avikalpatvād bhagavann abhyavakāśasya. evam eva bhagavan (AdSPG I 55) bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. tadyathāpi nāma bhagavaṃ māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati: māyā me dūre, māyākāro me 'bhyāśe, yaḥ punar ayaṃ janakāyaḥ sannipatita, eṣa me dūre vā 'bhyāśe vā. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan māyāpuruṣasya. evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tadyathāpi nāma bhagavan na pratibimbasyaivaṃ bhavati: yena āraṃbaṇena pratibimbam utpannaṃ tat mama abhyāśe, ye punar atra upasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te me dūre. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan pratibimbasya. evam eva bhagavam bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetor? avikalpatvāt punar bhagavaṃ prajñāpāramitāyā. na hi bhagavaṃ prajñāpāramitāyāḥ priyo vā apriyo vā asti. tat kasya hetos? tathā hy asyāḥ svabhāvo nopalabhyate, yasya priyo vā apriyo vā bhavet. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na kaścit priyo vā apriyo vā saṃvidyate, evam eva bhagavaṃ prajñāpāramitāyā na kaścit priyo vā apriyo vā saṃvidyate. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvakalpavikalpaprahīṇaḥ, evam eva bhagavaṃ prajñāpāramitā (AdSPG I 56) sarvakalpavikalpaprahīṇā, avikalpatām upadāya. tadyathāpi nāma bhagavan na tathāgatanirmitasyaivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavaṃs tathāgatasya tathāgatanirmitasya ca. evam eva bhagavan na bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato nirmitaṃ nirmimīta sa yasya kāryasya kṛte nirmitas tat kāryaṃ karoti, sa ca nirmitaḥ avikalpo nirvikalpaḥ, evam eva bhagavan yasya kāryasya kṛte prajñāpāramitā bhāvyate tac ca kāryaṃ karoti, sā ca prajñāpāramitā avikalpā nirvikalpā. tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena vā palagaṇḍāntevasinā vā yantraṃ yuktaṃ syāt strivigraho vā puruṣavigraho vā, hastivigraho vā, balīvardavigraho vā. tac ca yadṛśasya kāryasya kṛte kṛtaṃ tat kāryaṃ karoti. tac ca yantram avikalpaṃ, evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛte prajñāpāramitā bhāvyate, tat kāryaṃ karoti. sā ca prajñāpāramitā avikalpā. athāyuṣmāñc chāradvatīputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: [f. 229b] kiṃ punar āyuṣmaṃ subhūte prajñāpāramitāiva avikalpā utāho dhyānapāramitā api, yāvad dānapāramitā apy avikalpā? subhūtir āha: dhyānapāramitā apy āyuṣmañc chāradvātīputra avikalpā. yāvad dānapāramitā apy avikalpā. āha: kiṃ punar āyuṣmaṃ subhūte rūpam apy avikalpaṃ yāvad vijñānam apy avikalpaṃ? cakṣur apy avikalpaṃ yāvad mano 'py avikalpaṃ? kiṃ punar rūpam apy avikalpaṃ (AdSPG I 57) yāvad dharmam apy avikalpaṃ? cakṣurvijñānam apy avikalpaṃ yāvad manovijñānam apy avikalpaṃ? cakṣuḥsaṃsparśo 'py avikalpo yāvan manaḥsaṃparśo 'py avikalpaḥ? cakṣuḥsaṃsparśajā api vedanā avikalpā yāvan manahsaṃsparśajā api vedanā avikalpāḥ? kiṃ punar dhyānāny apramāṇāny ārūpyasamāpattayo 'py avikalpā? smṛtyupasthānāny api yāvan mārgo 'pi śūnyatā ānimittam apraṇihitam apy avikalpaṃ? kiṃ punar daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā apy avikalpāḥ yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddharmā apy avikalpā bodhir apy avikalpā saṃskṛtadhātur asaṃkṛtadhātur apy avikalpāḥ? subhūtir āha: sarvadharmā apy āyuṣmañc chāradvatīputra avikalpāḥ. āha: yady āyuṣmaṃ subhūte sarvadharmā apy avikalpāḥ, kuto 'yaṃ paṃcagatikaḥ saṃsāra iti bheda āgataḥ narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāḥ, kuta iyaṃ prabhāvanā śrotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ? subhūtir āha: ye te āyuṣmañc chāradvatīputra sattvā viparyāsasamutthitaṃ karma abhisaṃskurvanti kāyena vācā manasā, teṣāṃ tathārūpāṇy āyatanāny abhinirvartante. cchandamūlakaṃ karmavipākaṃ parigṛhya vikalpasamutthitaṃ narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyagatīr abhinirvartayanti. yat punar āyuṣmañc chāradvatīputra evam āha: kutaḥ punaḥ śrotaāpannā prabhāvyante sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā, kuto 'pi bodhisattvā mahāsattvāḥ, kutas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyanta iti? avikalpataḥ āyuṣmañc chāradvatīputra śrotaāpannāḥ prabhāvyante (AdSPG I 58) avikalpataḥ śrotaāpattiphalaṃ yāvad avikalpato 'rhantaḥ avikalpato 'rhatvaṃ, avikalpataḥ pratyekabuddhāḥ avikalpataḥ pratyekabodhiḥ, avikalpato buddhāḥ avikalpato bodhiḥ. ye 'pi te āyuṣmañc chāradvatīputra abhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās, te 'py āyuṣmañc chāradvatīputra buddhā bhagavantaḥ avikalpā vikalpaprahīnāḥ, evam anāgatā apy avikalpā bhaviṣyanti. ye 'pi te śāradvatīputra etarhi daśasu dikṣu lokadhātuṣu pratyutpanne 'dhvani buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhās te 'py āyuṣmañc chāradvatīputra buddhā bhagavantaḥ avikalpā vikalpaprahīṇāḥ. tad anena te āyuṣmañc chāradvatīputra paryāyeṇa evaṃ veditavyaṃ, sarvadharmā avikalpā avikalpatathatāṃ pramāṇīkṛtya bhūtakoṭitathatān dharmadhātutathatāṃ pramāṇikṛtya. evaṃ khalv āyuṣmañc chāradvatīputra bodhisattvena mahāsattvena avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann avikalpān sarvadharmān abhisaṃbudhyate. ((58)) (AdSPG I 59) parivarta 59. atha āyuṣmañc charadvatīputra ayuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sāre vatāyam [f. 230a] āyuṣmaṃ subhūte carati bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. sāre vatāyaṃ carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. evam ukte āyuṣmāṃ subhūtir āyuṣmantaṃ śāradvatīputram etad avocat: asāre vatāyaṃ caraty āyuṣmañc chāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣmañc chāradvatīputra asārikā prajñāpāramitā yāvad asārikā sarvākārajñatā. tat kasya hetos? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann asāram eva nopalabhate na samanupaśyati. kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate. yāvad asārikāṃ sarvākārajñatāṃ nopalabhate. kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate. atha saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacarāṇāṃ ca devaputrāṇām etad abhūn: namaskaraṇīyās te kulaputrāś ca kuladuhitaraś ca yair anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpāditaṃ ye ceha gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti. atra ca arthe caranti. na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti. yāṃ sākṣātkṛtya śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā avatiṣṭheran. anena api paryāyeṇa namaskaraṇīyās te bodhisattvā mahāsattvā ya imān dharmatāṃ na sākṣātkurvanti. athāyuṣmāṃ subhūtis tān devaputrān etad avocat: nedaṃ devaputrā duṣkaraṃ (AdSPG I 60) bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imān dharmatāṃ na sākṣātkurvanti yaya sākṣātkṛyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā avatiṣṭherann. idaṃ teṣāṃ devaputrā duṣkarataraṃ yad aprameya asaṃkhyeya aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti sannāhaṃ sannahyanti. te ca sattvā atyantatayā nopalabhyante yāṃ parinirvāpayeyuḥ. evaṃ cāran bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃprasthito bhavaty anuttarasyai samyaksaṃbodhaye sarvasattvān vineṣyāmi iti. ākāśaṃ sa vinetavyaṃ manyeta, yaḥ sattvān vinetavyaṃ manyeta. tat kasya hetor? ākāśaviviktatayā sattvaviviktatā draṣṭavyā, ākāśaśūnyatayā sattvaśūnyatā draṣṭavyā. ākāśāsāratayā sattvāsāratā draṣṭavyā, ākāśatucchatayā sattvatucchatā draṣṭavyā. anena api devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvāḥ ye avidyamānānāṃ sattvānāṃ kṛte sannāhaṃ sannahyanti. ākāśena te sārdhaṃ vivaditukāmā ye sattvānāṃ kṛte sannāhaṃ sannahyanti. sa ca sannāho bodhisattvena mahāsattvena sannaddhas te ca sattvā nopalabhyante yeṣāṃ sattvānām arthāya bodhisattvena mahāsattvena sannāhaḥ sannaddhas. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktatayā sannāhaviviktatā draṣṭavyā. saced evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati, carati bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? rūpaviviktatayā sattvaviviktatā. vedanāsaṃjñāsaṃskāra vijñānaviviktatayā sattvaviviktatā. rūpaviviktatayā prajñāpāramitāviviktatā. rūpaviviktatayā yāvat sarvākārajñātāviviktatā. sacet punaḥ (AdSPG I 61) subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ na avalīyate na saṃlīyate na cāsya mānasaṃ saṃtrāsam āpadyate, carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ. atha bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattvo na [f. 230b] saṃsīdati prajñāpāramitāyāṃ? āha: asattvād bhagavaṃ sarvadharmāṇāṃ na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ, viviktatvāc chāntatvād anutpādatvād bhagavaṃ na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ. anena bhagavan kāraṇena bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetos? tathā hi sa bhagavaṃ nopalabhyate yaḥ saṃsīded yena vā saṃsīded yatra vā saṃsīdet. sarva ete dharmā na saṃvidyante. saced bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ bhāṣyamāṇe na saṃsīdati na viṣīdati. na līyate na avalīyate na saṃlīyate, nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. carati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan sarva ete dharmā na saṃvidyante yo vā saṃsīded yena vā saṃsīded yatra vā saṃsīdet. evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sendrakair devāiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair namasyate. bhagavān āha: na kevalaṃ subhūte sendrakair devaiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair namasyate. bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati. ye 'pi te abhikrāntā abhikrāntavarṇāḥ śubhakṛtsnā vṛhatphalāḥ yāvac chuddhāvāsakāyikā devaputrās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ (AdSPG I 62) mahāsattvaṃ namasyaṃti ya evaṃ prajñāparamitāyāṃ carati. ye 'pi te subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyāprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti, te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati. yāvat sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyati. yaṃ punaḥ subhūte bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti. sa bodhisattvo mahāsattvo buddhatvapratipannako dhārayitavyaḥ. yāvantaḥ subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyur, ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃs tāvanto mārān pāpīyāṃso 'bhinirmimīta, te sarve apratibalās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya antarāyaṃ kartuṃ. dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? sarvadharmaś ca anena sūnyatā vyavalokitā bhavanti. sarvasattvāś ca asya aparityaktā bhavanti. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo māhasattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? yathāvādī ca bhavati tathākārī, buddhaiś ca bhagavadbhiḥ samanvāhṛyate. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsasattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. evaṃ (AdSPG I 63) carantaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya te devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante. paryupāsiṣyante pariprakṣyanti paripraśnayiṣyanti, utsāhaṃ ca dāsyanti: kṣipraṃ tvaṃ kulaputra buddhabodhim anuprāpsyasi. tasmāt tarhi tvaṃ kulaputra anenaiva vihāreṇa vihara yaduta śūnyatāvihāreṇa animittavihāreṇa apraṇihitavihāreṇa. [f. 231a] tat kasya hetor? anena tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharann anāthānāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyasy aśaraṇānāṃ sattvānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasy atrāṇānāṃ sattvānāṃ trāṇāṃ bhaviṣyasy aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasy alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasy advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasy andhabhūtānāṃ sattvānām ālokabhūto bhaviṣyasi iti. tat kasya hetos? tathā hy anena prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya ye 'pi te aprameyāsaṃkheyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhaṃti dhṛyaṃte yāpayanti dharmañ ca deśayaṃti bhikṣusaṃghaparivṛtā yo 'sau prajñāpāramitāyāṃ caraty ebhir guṇaiḥ samanvāgato yaduta prajñāpāramitāguṇais tasya bodhisattvasya mahāsattvasya nāmaṃ ca gotraṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ ca udānayaṃti. tadyathāpi nāma subhūte aham etarhi ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. sikhinaś ca bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ akṣobhyasya tathāgatasya arhataḥ (AdSPG I 64) samyaksaṃbuddhasya antike brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣām apy ahaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. ye 'pi te pūrvasyān diśi buddhā bhagavaṃtas tiṣṭhaṃti dhṛyaṃte yāpayaṃti dharmaṃ ca deśayaṃti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā evaṃ brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. evaṃ ye 'pi te dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād yāvat samaṃtād daśasu dikṣu buddhā bhagavaṃtas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayaṃti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya bodhimārgaṃ ca pariśodhayaṃti, yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyanti, teṣām api te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayaṃty udānaṃ codānayaṃti. tat kasya hetoḥ? evaṃ duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye buddhanetryā avyavacchedāya pratipannāḥ. āha: katameṣāṃ bhagavaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpāś te buddhā bhagavaṃto dharman deśayaṃti. avaivartikānām atha vaivartikānāṃ? bhagavān aha: asti subhūte [f. 231b] bodhisattvā mahāsattvā avaivartikā ye prajñāpāramitāyāṃ caraṃti. asty avyākṛtakā bodhisattvā (AdSPG I 65) mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caraṃti. teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayaṃty udānaṃ codānayaṃti. āha: te punar bhagavaṃ katame? bhagavān āha: ye akṣobhyasya tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya bodhisattvacārikāṃ caraṃte 'nuśikṣamāṇarūpā viharanti. ime te subhūte avaivartikā bodhisattvā mahāsattvā yeṣāṃ te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. ye 'pi te subhūte ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya anuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacārikāṃ caraṃti. teṣām api te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. punar aparaṃ subhūte ye te bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti, sarvadharmāṇām anutpattikatāyām adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmāḥ śūnyā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmāḥ śāntā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmā riktakā iti tucchakā iti vaśikā ity asārakā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. eṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayaṃti. yeṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhā bhagavaṃto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. teṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prahīṇāḥ śrāvakabhūmi pratyekabuddhabhūmiś ca vyākṛyaṃte te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. yasya subhūte bodhisattvasya (AdSPG I 66) mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato buddhā bhagavaṃto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. sa bodhisattvo mahāsattvaḥ avaivartikatāyāṃ sthāsyati. yatra sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na kāṃkṣiṣyati. na vicikitsiṣyati na dhandhāyiṣyate, evam etad yathā tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitam iti. sa punar eva vistareṇa śroṣyaty akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya antikāt teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇām antikāt. ayam api bodhissattvayānikaḥ kulaputra imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyate, imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ yathā tathāgatena bhāṣitāṃ tathā adhimucyamāna avaivartikatāyāṃ sthāsyati. evaṃ bahukaro hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā śravaḥ kaḥ punar vādo ye 'dhimokṣyaṃte adhimucya tathatvāya sthāsyanti. tathātvāya pratipatsyante tathātvāya sthitvā tathātvāya pratipadya sthāsyanti sarvākārajñātāyāṃ. āha: yat punar bhagayaṃ tathātvāya [f. 232a] sthitvā yat pratipadya na kaścid dharmam upalapsyate. kathaṃ sthāsyati sarvākārajñatāyāṃ? yad bhagavaṃs tathāgatanirmito na kaṃcid dharmam upalabhyate ko 'yaṃ tathatāyāṃ sthāsyati ko vā tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate ko vā tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati? tathataiva tāvaṃ nopalabhyate kaḥ punar vādo yaḥ tathatāyāṃ sthāsyati. tathatāyāṃ sthitvā (AdSPG I 67) anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. bhagavān āha: yat subhūtir evam āha. na ca tathāgatanirmito 'nyaṃ kiṃcid dharmam upalabhate yas tathatāyāṃ tiṣṭhet tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayet. tathataiva tāvan nopalabhyate. kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati. tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. evam etat subhūte evam etat tathā yathā vadasi. na subhūte tathāgatanirmito 'nyaṃ kaṃcid dharmam upalabhate. yas tathatāyāṃ tiṣṭhet tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayet. tathataiva tāvan nopalabhyate kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? utpādād vā subhūte tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ tathatā avitathatā ananyatathatā. dharmatā sthita evaiṣā dharmāṇāṃ dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ. neha subhūte tathatāyāṃ kaścit sthāsyati. na tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. na tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. tat kasya ketoḥ? tathā hy atra tathatāyāṃ notpāda upalabhyate na vyayo na sthitasyānyathātvaṃ. tad yasya dharmasya nāpy utpāda upalabhyate na vyayo na sthitasyānyathātvaṃ (AdSPG I 68) na tatra kaścit sthāsyati. nāpi tatra sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. kutaḥ punas tatra sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. atha śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gaṃbhīreyaṃ bhagavaṃ. prajñāpāramitā. duṣkarakārakā bhagavaṃ bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ. tat kasya hetor? na ca nāma bhagavaṃ kaścid dharma upalabhyate nāpi kaścit tathatāyāṃ sthāsyati nāpi kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate nāpi kaścid dharman deśayati. tatra ca nāvalīyante na caiṣāṃ kāṃkṣayitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhavati. atha subhūti sthaviraḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: yat kauśikaivaṃ vadasi duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā yeṣām iha gaṃbhīreṣu dharmeṣu na bhavati kāṃkṣayitatvaṃ vā dhaṃdhāyitatvaṃ veti. śūnyeṣu kauśika sarvadharmeṣu kasyātra kāṃkṣayitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhaviṣyati? śakra āha: yad subhūtir sthaviro nirdiśati. tat sarvaṃ śūnyatām eva ārabhya nirdiśati. na kvacit sajjati. tadyathāpi nāma iṣur antarīkṣe kṣipto na kvacit sajjaty evam eva subhūte sthavirasya [f. 232b] dharmadeśanā na kvacit sajjati. ((59)) (AdSPG I 69) parivarta 60. atha śakro devanām indro bhagavantam etad avocat: kaceid ahaṃ bhagavann evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśann uktavādī ca bhagavato dharmavādī ca dharmasya cānudharmatām samyak vyākurvaṃ vyākaromi? bhagavān āha: sa khalu tvaṃ kauśikaivaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśaṃs tathāgatasyoktavādī ca dharmavādī ca dharmasya cānudharmatāṃ vyākaroṣi. śakra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad idaṃ subhūte sthavirasya pratibhāti. sarvaṃ taṃc chūnyatām evārabhya pratibhāty ānimittam eva apraṇihitam evārabhya pratibhāti. smṛtyupasthānāny evārabhya pratibhāti yāvan mārgam evārabhya pratibhāti. adhyātmaśūnyatām evārabhya pratibhāti yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām evārabhya pratibhāti. yāvad bodhim evārabhya pratibhāti. bhagavān āha: subhūtiḥ kauśika sthavira śūnyatayā viharan dānapāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ dānapāramitāyāṃ carati. śīlapāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. evaṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. smṛtyupasthānāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo ya smṛtyupasthānāni bhāvayati. yāvan mārgam eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo mārgaṃ bhāvayati. adhyātmaśūnyatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'dhyātmaśūnyatāṃ (AdSPG I 70) bhavayati. yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'bhāvasvabhāśūnyatāṃ bhāvayati. āryasatyāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo yo āryasatyāni bhāvayati. evaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattīr eva nopalabhate kaḥ punar vādo yo dhyānavimokṣasamādhisamāpattīn bhāvayati. balāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo balāni bhāvayati. vaiśāradyāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo vaiśāradyāny abhinirharati. pratisaṃvida eva nopalabhate kaḥ punar vādo yaḥ pratisāṃvido 'bhinirharati. mahākaruṇām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo mahākaruṇāvihārī bhavati. āveṇikabuddhadharmān eva nopalabhate kaḥ punar vādo ya āveṇikabuddhadharmān abhinirharati. bodhim eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yo bodhim abhisaṃbudhyate. sarvākārajñatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yas sarvākārajñatām anuprāpnoti. tathāgatam eva nopalabhate kaḥ punar vādo yas tathāgato bhavati. anutpādam eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'nutpādaṃ sākṣātkaroti. lakṣaṇāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo yasya lakṣaṇāni kāye bhavaṃti. anuvyaṃjanāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yasya anuvyaṃjanāni kāye bhavanti. tat kasya hetoḥ? sarvadharmaviviktavihārī hi kausika subhūti sthavira anupalambhavihāri śūnyatāvihārī ānimittavihārī apraṇihitavihārī. ya eṣa kauśika subhūte sthavirasya vihāraḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyaṃ carato vihārasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti. sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm [f. 233a] api saṃkhyām api kalām (AdSPG I 71) api gaṇanām apy upamām apy upaniśām api na kṣamate. tat kasya hetoḥ? tathāgatavihāraṃ sthāpayitvā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yo vihāro yaś ca śrāvakānāṃ vihāro yaś ca pratyekabuddhānāṃ vihāra eṣāṃ vihārāṇām ayam eva bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato vihāro 'grya ākhyāyate jyeṣṭhaḥ śreṣṭha ākhyāyate varaḥ pravaraḥ praṇīta ākhyāyāte anuttaro niruttara ākhyāyate. tasmāt tarhi kauśika bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām agryatāṃ gantukāmena anena vihāreṇa vihartavyaṃ. yaduta prajñāpāramitāvihāreṇa, tat kasya hetor? atra hi kauśika prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabūmim atikrāmati. bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya buddhadharmān paripūrayati. buddhadharmān paripūrya sarvākārajñatājñānam anuprāpnoti. sarvākārajñatājñānam anuprāpnuvantas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvavāsanānusandhikleśaprahāṇaṃ bhavati. atha tasyām eva parṣadi devās trayastriṃśā māndaravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā bhagavantam avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. ṣaṣṭyadhikaṃ ca bhikṣuśatam utthāyasanād ekāṃsaṃ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇāṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya animiṣābhyāṃ cakṣurbhyāṃ bhagavantaṃ prekṣamāṇā namasyanti sma. atha buddhānubhāvena teṣāṃ bhikṣūṇāṃ te 'ñjalayaḥ praṇamayanto māṇḍāravaiḥ puṣpaiḥ paripūrṇā abhūvan. te tair māndāravaiḥ puṣpais (AdSPG I 72) tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. avakiranto 'bhyavakiranto 'bhiprakirantaḥ evaṃ c) vācaṃ bhāṣante sma: vayaṃ bhagavann anena kuśalamūlena anena uttamavihāreṇa viharema. yatra agatiḥ. sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ. atha bhagavāṃs teṣāṃ bhikṣūṇām āśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarṣīd. dharmatā khalu punar buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitam āviṣkurvanti, atha tāvad eva anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo mukhadvārān niścaranti, tadyathā nīlapītalohitāvadātamañjiṣṭhasphaṭikarajatavarṇās, te trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena spharitvā punar eva āgamya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhany antardhīyante sma. athāyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇamayya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayaḥ smitasyāviṣkuraṇe, na ahetu na apratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitam āviṣkurvanti. evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: idam ānanda ṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ bhikṣūṇāṃ tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. avakīrṇakusumanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke bhaviṣyanti. teṣāṃ khalu punar ānanda avakīrṇakusumanāmakānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samo (AdSPG I 73) bhikṣusaṃgho bhaviṣyati. samaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati. samāyuṣpramāṇaṃ bhaviṣyati. yaduta varṣasahasraṃ. yato yato 'bhiniṣkramiṣyanty [f. 233b] abhiniṣkramya pravrajiṣyanti. pravrajya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. tatra tatra pañcavarṇikānāṃ kusumānāṃ kusumavarṣam abhipravarṣiṣyati. tasmāt tarhy ānanda uttamavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. tathāgatavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati. niṣṭhā tena ānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā gantavyā, manuṣyebhya eva ahaṃ cyutvehopapannas, tuṣitebhyo vā devanikāyebhyaś cyutvā iha upapanno. manuṣyeṣv eveyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati. tuṣiteṣu vā devanikāyeṣv iyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati. tathāgatavyavalokitās te ānanda bodhisattvā mahāsattvā draṣṭavyā ya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti śrutvā ca udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti. vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, bodhisattvayānikāṃś ca pudgalāṃś ceha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyaty anuśāsiṣyati niṣṭhā tena ānanda bodhisattvayānikena pudgalena gantavyā, saṃmukhaṃ mayā teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antikād iyaṃ (AdSPG I 74) gaṃbhirā prajñāpāramitā śrutā bhaviṣyaty udgṛhītā ca dhāritā ca vā citā ca paryavāptā ca bhaviṣyati, tatra ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlāny avaropitāni bhaviṣyanti. veditavyam ānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā, na mayā śrāvakāṇām antike kusalamūlāny avaropitāni, na śrāvakāṇām antikād iyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā śrutā. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati, paryavāpsyati, arthataś ca dharmataś ca vyañjanataś ca anugamiṣyati, niṣṭhā ānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā gantavyā, saṃmukhībhūto me tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na pratikrokṣyanti na prativakṣyanti śrutvā ca prasādaṃ pratilapsyante, pūrvajinakṛtādhikāraḥ sa ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ. avaropitakuśalumūlaḥ kalyāṇamitraparigṛhitāḥ. kiṃ cāpy ānanda yena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike kuśalamūlam avaropitaṃ, na tad visaṃvadiṣyati. śrāvakatve vā pratyekabuddhatve vā. api tu khalu punar ānanda supratividdhena bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ, dānapāramitāyāṃ caratā, śilakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyāṃ caratā, yāvat sarvākārajñatāyāṃ [f. 234a] caratā. supratividdho hy ānanda bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caraṃc, chīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran, yāvat sarvākārajñatāyāṃ (AdSPG I 75) caran na śrāvakatve vā pratyekabuddhatve vā sthāsyati. tasmāt tarhy ānanda anuparindāmi te imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ. sacet tvam ānanda yo mayā dharmo deśitaḥ prajñāpāramitāṃ sthāpayitvā sarvāṃ tāṃ dharmadeśanām udgṛhya paryavāpsa punar eva nāśayeḥ, punar evotsṛjer, na me tvam ānanda tāvatāparādhye. sacen tvam ānanda imāṃ prajñāpāramitām udgṛhya ekapadam api nāśayes tāvatā me tvam ānanda aparādhye. sacet tvam ānanda imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya punar eva na nāśaye punar eva notsṛjeś tāvatā me tvam ānanda nāparādhye. tasmāt tarhy ānanda, anuparindāmi te imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ yathodgṛhya dhāraye. vācayet paryavāpnuyā suma