Tương Ưng Uẩn (Khandha Saṃyutta)

 ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. 
Vedanādhātuyā kho, gahapati … 
saññādhātuyā kho, gahapati … 
saṅkhāradhātuyā kho, gahapati … 
viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. 
Evaṁ kho, gahapati, anokasārī hoti. 
Kathañca, gahapati, niketasārī hoti? 
Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. 
Saddanimitta …pe… 
gandhanimitta … 
rasanimitta … 
phoṭṭhabbanimitta … 
dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. 
Evaṁ kho, gahapati, niketasārī hoti. 
Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti? 
Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. 
Saddanimitta … 
gandhanimitta … 
rasanimitta … 
phoṭṭhabbanimitta … 
dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. 
Evaṁ kho, gahapati, aniketasārī hoti. 
Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti? 
Idha, gahapati, ekacco gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā tesu yogaṁ āpajjati. 
Evaṁ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti. 
Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti? 
Idha, gahapati, bhikkhu gihīhi asaṁsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā tesu yogaṁ āpajjati. 
Evaṁ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti. 
Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti? 
Idha, gahapati, ekacco kāmesu avigatarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. 
Evaṁ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti. 
Kathañca, gahapati, kāmehi ritto hoti? 
Idha, gahapati, ekacco kāmesu vigatarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. 
Evaṁ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti. 
Kathañca, gahapati, purakkharāno hoti? 
Idha, gahapati, ekaccassa evaṁ hoti: 
‘evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁvedano siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsañño siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsaṅkhāro siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan’ti. 
Evaṁ kho, gahapati, purakkharāno hoti. 
Kathañca, gahapati, apurakkharāno hoti? 
Idha, gahapati, ekaccassa na evaṁ hoti: 
‘evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁvedano siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsañño siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁsaṅkhāro siyaṁ anāgatamaddhānaṁ, evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan’ti. 
Evaṁ kho, gahapati, apurakkharāno hoti. 
Kathañca, gahapati, kathaṁ viggayha janena kattā hoti? 
Idha, gahapati, ekacco evarūpiṁ kathaṁ kattā hoti: 
‘na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi; ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi. Kiṁ tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi; ahamasmi sammāpaṭipanno. Pure vacanīyaṁ pacchā avaca; pacchā vacanīyaṁ pure avaca. Sahitaṁ me, asahitaṁ te. Adhiciṇṇaṁ te viparāvattaṁ. Āropito te vādo; cara vādappamokkhāya. Niggahitosi; nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. 
Evaṁ kho, gahapati, kathaṁ viggayha janena kattā hoti. 
Kathañca, gahapati, kathaṁ na viggayha janena kattā hoti? 
Idha, gahapati, bhikkhu na evarūpiṁ kathaṁ kattā hoti: 
‘na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. 
Evaṁ kho, gahapati, kathaṁ na viggayha janena kattā hoti. 
Iti kho, gahapati, yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe: 
‘Okaṁ pahāya aniketasārī, 
Gāme akubbaṁ munisanthavāni; 
Kāmehi ritto apurakkharāno, 
Kathaṁ na viggayha janena kayirā’ti. 
Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo”ti. 
Tatiyaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.40 
4. Natumhākavagga 
Dutiyaanudhammasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe aniccānupassī vihareyya …pe… 
‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. 
Aṭṭhamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.41 
4. Natumhākavagga 
Tatiyaanudhammasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe dukkhānupassī vihareyya …pe… 
‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. 
Navamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.42 
4. Natumhākavagga 
Catutthaanudhammasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṁ rūpe anattānupassī vihareyya, vedanāya … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe anattānupassī vihareyya. 
Yo rūpe anattānupassī viharanto …pe… rūpaṁ parijānāti, vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ parijānāti, so rūpaṁ parijānaṁ, vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ parijānaṁ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. 
Dasamaṁ. 
Natumhākavaggo catuttho. 
Tassuddānaṁ 
Natumhākena dve vuttā, 
bhikkhūhi apare duve; 
Ānandena ca dve vuttā, 
anudhammehi dve dukāti. 

Saṁyutta Nikāya 22.43 
5. Attadīpavagga 
Attadīpasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. 
Attadīpānaṁ, bhikkhave, viharataṁ attasaraṇānaṁ anaññasaraṇānaṁ, dhammadīpānaṁ dhammasaraṇānaṁ anaññasaraṇānaṁ yoni upaparikkhitabbā ‘Kiṁjātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṁpahotikā’ti? 
Kiṁjātikā ca, bhikkhave, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṁpahotikā? 
Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, 
rūpaṁ attato samanupassati, rūpavantaṁ vā attānaṁ; attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Tassa taṁ rūpaṁ vipariṇamati, aññathā ca hoti. 
Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. 
Vedanaṁ attato samanupassati, vedanāvantaṁ vā attānaṁ; attani vā vedanaṁ, vedanāya vā attānaṁ. 
Tassa sā vedanā vipariṇamati, aññathā ca hoti. 
Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparideva …pe… pāyāsā. 
Saññaṁ attato samanupassati … 
saṅkhāre attato samanupassati … 
viññāṇaṁ attato samanupassati, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. 
Tassa taṁ viññāṇaṁ vipariṇamati, aññathā ca hoti. 
Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. 
Rūpassa tveva, bhikkhave, aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ, ‘pubbe ceva rūpaṁ etarahi ca sabbaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhamman’ti, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. 
Tesaṁ pahānā na paritassati, aparitassaṁ sukhaṁ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. 
Vedanāya tveva, bhikkhave, aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ, ‘pubbe ceva vedanā etarahi ca sabbā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. 
Tesaṁ pahānā na paritassati, aparitassaṁ sukhaṁ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. 
Saññāya … 
saṅkhārānaṁ tveva, bhikkhave, aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ, ‘pubbe ceva saṅkhārā etarahi ca sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. 
Tesaṁ pahānā na paritassati, aparitassaṁ sukhaṁ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. 
Viññāṇassa tveva, bhikkhave, aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ, ‘pubbe ceva viññāṇaṁ etarahi ca sabbaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhamman’ti, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. 
Tesaṁ pahānā na paritassati, aparitassaṁ sukhaṁ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccatī”ti. 
Paṭhamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.44 
5. Attadīpavagga 
Paṭipadāsutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Sakkāyasamudayagāminiñca vo, bhikkhave, paṭipadaṁ desessāmi, sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṁ. 
Taṁ suṇātha. 
Katamā ca, bhikkhave, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā? 
Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, 
rūpaṁ attato samanupassati, rūpavantaṁ vā attānaṁ; attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Vedanaṁ attato … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ attato samanupassati, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyasamudayagāminī paṭipadā, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā’ti. 
Iti hidaṁ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhasamudayagāminī samanupassanā’ti. 
Ayamevettha attho. 
Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? 
Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, 
na rūpaṁ attato samanupassati, na rūpavantaṁ vā attānaṁ; na attani vā rūpaṁ, na rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Na vedanaṁ attato … 
na saññaṁ … 
na saṅkhāre … 
na viññāṇaṁ attato samanupassati, na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; na attani vā viññāṇaṁ, na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyanirodhagāminī paṭipadā, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti. 
Iti hidaṁ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhanirodhagāminī samanupassanā’ti. 
Ayamevettha attho”ti. 
Dutiyaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.45 
5. Attadīpavagga 
Aniccasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Rūpaṁ, bhikkhave, aniccaṁ. 
Yadaniccaṁ taṁ dukkhaṁ; 
yaṁ dukkhaṁ tadanattā; 
yadanattā taṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato cittaṁ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. 
Vedanā aniccā … 
saññā … 
saṅkhārā … 
viññāṇaṁ aniccaṁ. 
Yadaniccaṁ taṁ dukkhaṁ; 
yaṁ dukkhaṁ tadanattā; 
yadanattā taṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato cittaṁ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. 
Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṁ virattaṁ vimuttaṁ hoti anupādāya āsavehi, vedanādhātuyā …pe… 
saññādhātuyā … 
saṅkhāradhātuyā … 
viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṁ virattaṁ vimuttaṁ hoti anupādāya āsavehi. 
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. 
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Tatiyaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.46 
5. Attadīpavagga 
Dutiyaaniccasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Rūpaṁ, bhikkhave, aniccaṁ. 
Yadaniccaṁ taṁ dukkhaṁ; 
yaṁ dukkhaṁ tadanattā; 
yadanattā taṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Vedanā aniccā … 
saññā aniccā … 
saṅkhārā aniccā … 
viññāṇaṁ aniccaṁ. 
Yadaniccaṁ taṁ dukkhaṁ; 
yaṁ dukkhaṁ tadanattā; 
yadanattā taṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato pubbantānudiṭṭhiyo na honti. 
Pubbantānudiṭṭhīnaṁ asati, aparantānudiṭṭhiyo na honti. 
Aparantānudiṭṭhīnaṁ asati, thāmaso parāmāso na hoti. 
Thāmase parāmāse asati rūpasmiṁ … 
vedanāya … 
saññāya … 
saṅkhāresu … 
viññāṇasmiṁ cittaṁ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. 
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. 
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Catutthaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.47 
5. Attadīpavagga 
Samanupassanāsutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ attānaṁ samanupassamānā samanupassanti, sabbete pañcupādānakkhandhe samanupassanti, etesaṁ vā aññataraṁ. 
Katame pañca? 
Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto 
rūpaṁ attato samanupassati, rūpavantaṁ vā attānaṁ; attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Vedanaṁ … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ attato samanupassati, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. 
Iti ayañceva samanupassanā ‘asmī’ti cassa avigataṁ hoti. 
‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṁ indriyānaṁ avakkanti hoti—
cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. 
Atthi, bhikkhave, mano, atthi dhammā, atthi avijjādhātu. 
Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa ‘asmī’tipissa hoti; 
‘ayamahamasmī’tipissa hoti; 
‘bhavissan’tipissa hoti; 
‘na bhavissan’tipissa hoti; 
‘rūpī bhavissan’tipissa hoti; 
‘arūpī bhavissan’tipissa hoti; 
‘saññī bhavissan’tipissa hoti; 
‘asaññī bhavissan’tipissa hoti; 
‘nevasaññīnāsaññī bhavissan’tipissa hoti. 
Tiṭṭhanteva kho, bhikkhave, tattheva pañcindriyāni. 
Athettha sutavato ariyasāvakassa avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. 
Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā ‘asmī’tipissa na hoti; 
‘ayamahamasmī’tipissa na hoti; 
‘bhavissan’ti … 
‘na bhavissan’ti … 
rūpī … 
arūpī … 
saññī … 
asaññī … 
‘nevasaññīnāsaññī bhavissan’tipissa na hotī”ti. 
Pañcamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.48 
5. Attadīpavagga 
Khandhasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi, pañcupādānakkhandhe ca. 
Taṁ suṇātha. 
Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? 
Yaṁ kiñci, bhikkhave, rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, ayaṁ vuccati rūpakkhandho. 
Yā kāci vedanā …pe… 
yā kāci saññā … 
ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā …pe… ayaṁ vuccati saṅkhārakkhandho. 
Yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, ayaṁ vuccati viññāṇakkhandho. 
Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. 
Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? 
Yaṁ kiñci, bhikkhave, rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā sāsavaṁ upādāniyaṁ, ayaṁ vuccati rūpupādānakkhandho. 
Yā kāci vedanā …pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṁ vuccati vedanupādānakkhandho. 
Yā kāci saññā …pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṁ vuccati saññupādānakkhandho. 
Ye keci saṅkhārā …pe… sāsavā upādāniyā, ayaṁ vuccati saṅkhārupādānakkhandho. 
Yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā sāsavaṁ upādāniyaṁ, ayaṁ vuccati viññāṇupādānakkhandho. 
Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā”ti. 
Chaṭṭhaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.49 
5. Attadīpavagga 
Soṇasutta 
Evaṁ me sutaṁ—
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. 
Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami …pe… 
ekamantaṁ nisinnaṁ kho soṇaṁ gahapatiputtaṁ bhagavā etadavoca: 
“Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa adassanā? 
Aniccāya vedanāya dukkhāya vipariṇāmadhammāya ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa adassanā? 
Aniccāya saññāya … 
aniccehi saṅkhārehi dukkhehi vipariṇāmadhammehi ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa adassanā? 
Aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa adassanā? 
Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa dassanā? 
Aniccāya vedanāya … 
aniccāya saññāya … 
aniccehi saṅkhārehi … 
aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; 
‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; 
‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; 
kimaññatra yathābhūtassa dassanā? 
Taṁ kiṁ maññasi, soṇa, 
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti? 
“Aniccaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti? 
“Dukkhaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ: 
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? 
“No hetaṁ, bhante”. 
“Vedanā niccā vā aniccā vā”ti? 
“Aniccā, bhante” … 
“saññā … 
saṅkhārā … 
viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti? 
“Aniccaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti? 
“Dukkhaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ: 
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? 
“No hetaṁ, bhante”. 
“Tasmātiha, soṇa, yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Yā kāci vedanā … 
yā kāci saññā … 
ye keci saṅkhārā … 
yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ viññāṇaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Evaṁ passaṁ, soṇa, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. 
Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. 
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Sattamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.4 
1. Nakulapituvagga 
Dutiyahāliddikānisutta 
Evaṁ me sutaṁ—
ekaṁ samayaṁ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. 
Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno …pe… ekamantaṁ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṁ mahākaccānaṁ etadavoca: 
“vuttamidaṁ, bhante, bhagavatā sakkapañhe: 
‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā, te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussānan’ti. 
Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa kathaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo”ti? 
“Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā ‘cittaṁ suvimuttanti’ vuccati. 
Vedanādhātuyā kho, gahapati … 
saññādhātuyā kho, gahapati … 
saṅkhāradhātuyā kho, gahapati … 
viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṁ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā ‘cittaṁ suvimuttanti’ vuccati. 
Iti kho, gahapati, yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā sakkapañhe: 
‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussānan’ti. 
Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo”ti. 
Catutthaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.50 
5. Attadīpavagga 
Dutiyasoṇasutta 
Evaṁ me sutaṁ—
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. 
Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho soṇaṁ gahapatiputtaṁ bhagavā etadavoca: 
“Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṁ nappajānanti, rūpasamudayaṁ nappajānanti, rūpanirodhaṁ nappajānanti, rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ nappajānanti; 
vedanaṁ nappajānanti, vedanāsamudayaṁ nappajānanti, vedanānirodhaṁ nappajānanti, vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ nappajānanti; 
saññaṁ nappajānanti …pe… 
saṅkhāre nappajānanti, saṅkhārasamudayaṁ nappajānanti, saṅkhāranirodhaṁ nappajānanti, saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ nappajānanti; 
viññāṇaṁ nappajānanti, viññāṇasamudayaṁ nappajānanti, viññāṇanirodhaṁ nappajānanti, viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ nappajānanti. 
Na me te, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṁ vā brahmaññatthaṁ vā diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. 
Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṁ pajānanti, rūpasamudayaṁ pajānanti, rūpanirodhaṁ pajānanti, rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānanti; 
vedanaṁ pajānanti …pe… 
saññaṁ pajānanti … 
saṅkhāre pajānanti … 
viññāṇaṁ pajānanti, viññāṇasamudayaṁ pajānanti, viññāṇanirodhaṁ pajānanti, viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānanti. 
Te ca kho me, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī”ti. 
Aṭṭhamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.51 
5. Attadīpavagga 
Nandikkhayasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. 
Sammā passaṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu vedanaṁ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. 
Sammā passaṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu saññaṁ aniccanti passati …pe… 
anicceyeva bhikkhave, bhikkhu saṅkhāre aniccāti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. 
Sammā passaṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu viññāṇaṁ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. 
Sammā passaṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccatī”ti. 
Navamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.52 
5. Attadīpavagga 
Dutiyanandikkhayasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Rūpaṁ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, rūpāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. 
Rūpaṁ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, rūpāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassanto rūpasmiṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Vedanaṁ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, vedanāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. 
Vedanaṁ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, vedanāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassanto vedanāya nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Saññaṁ bhikkhave … 
saṅkhāre, bhikkhave, yoniso manasi karotha, saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. 
Saṅkhāre, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, saṅkhārāniccataṁ yathābhūtaṁ samanupassanto saṅkhāresu nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccati. 
Viññāṇaṁ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassatha. 
Viññāṇaṁ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṁ samanupassanto viññāṇasmiṁ nibbindati. 
Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. 
Nandirāgakkhayā cittaṁ vimuttaṁ suvimuttanti vuccatī”ti. 
Dasamaṁ. 
Attadīpavaggo pañcamo. 
Tassuddānaṁ 
Attadīpā paṭipadā, 
Dve ca honti aniccatā; 
Samanupassanā khandhā, 
Dve soṇā dve nandikkhayena cāti. 
Mūlapaṇṇāsako samatto. 
Tassa mūlapaṇṇāsakassa vagguddānaṁ 
Nakulapitā anicco ca, 
Bhāro natumhākena ca; 
Attadīpena paññāso, 
Paṭhamo tena pavuccatīti. 

Saṁyutta Nikāya 22.53 
6. Upayavagga 
Upayasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Upayo, bhikkhave, avimutto, anupayo vimutto. 
Rūpupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Vedanupayaṁ vā …pe… 
saññupayaṁ vā …pe… 
saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Yo, bhikkhave, evaṁ vadeyya: 
‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā gatiṁ vā cutiṁ vā upapattiṁ vā vuddhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ vā paññāpessāmī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. 
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Vedanādhātuyā ce, bhikkhave … 
saññādhātuyā ce, bhikkhave … 
saṅkhāradhātuyā ce, bhikkhave … 
viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. 
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca vimuttaṁ. 
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. 
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Paṭhamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.54 
6. Upayavagga 
Bījasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Pañcimāni, bhikkhave, bījajātāni. 
Katamāni pañca? 
Mūlabījaṁ, khandhabījaṁ, aggabījaṁ, phalubījaṁ, bījabījaññeva pañcamaṁ. 
Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni apūtikāni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni, pathavī ca nāssa, āpo ca nāssa; 
api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyun”ti? 
“No hetaṁ, bhante”. 
“Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni …pe… sukhasayitāni, pathavī ca assa, āpo ca assa; 
api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyun”ti? 
“Evaṁ, bhante”. 
“Seyyathāpi, bhikkhave, pathavīdhātu, evaṁ catasso viññāṇaṭṭhitiyo daṭṭhabbā. 
Seyyathāpi, bhikkhave, āpodhātu, evaṁ nandirāgo daṭṭhabbo. 
Seyyathāpi, bhikkhave, pañca bījajātāni, evaṁ viññāṇaṁ sāhāraṁ daṭṭhabbaṁ. 
Rūpupayaṁ, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Vedanupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya …pe… 
saññupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya …pe… 
saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Yo, bhikkhave, evaṁ vadeyya: 
‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā gatiṁ vā cutiṁ vā upapattiṁ vā vuddhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ vā paññāpessāmī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Rūpadhātuyā ceva, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. 
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Vedanādhātuyā ce … 
saññādhātuyā ce … 
saṅkhāradhātuyā ce … 
viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. 
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca vimuttaṁ. 
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. 
‘Khīṇā jāti …pe… nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Dutiyaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.55 
6. Upayavagga 
Udānasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
Tatra kho bhagavā udānaṁ udānesi: 
“‘no cassaṁ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti—
evaṁ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṁyojanānī”ti. 
Evaṁ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca: 
“yathā kathaṁ pana, bhante, ‘no cassaṁ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti—
evaṁ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṁyojanānī”ti? 
“Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī …pe… 
sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati, rūpavantaṁ vā attānaṁ; attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Vedanaṁ … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ attato samanupassati, viññāṇavantaṁ vā attānaṁ; attani vā viññāṇaṁ, viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. 
So aniccaṁ rūpaṁ ‘aniccaṁ rūpan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
aniccaṁ vedanaṁ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
aniccaṁ saññaṁ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
aniccaṁ viññāṇaṁ ‘aniccaṁ viññāṇan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Dukkhaṁ rūpaṁ ‘dukkhaṁ rūpan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
dukkhaṁ vedanaṁ … 
dukkhaṁ saññaṁ … 
dukkhe saṅkhāre … 
dukkhaṁ viññāṇaṁ ‘dukkhaṁ viññāṇan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Anattaṁ rūpaṁ ‘anattā rūpan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
anattaṁ vedanaṁ ‘anattā vedanā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
anattaṁ saññaṁ ‘anattā saññā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
anatte saṅkhāre ‘anattā saṅkhārā’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
anattaṁ viññāṇaṁ ‘anattā viññāṇan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Saṅkhataṁ rūpaṁ ‘saṅkhataṁ rūpan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, 
saṅkhataṁ vedanaṁ … 
saṅkhataṁ saññaṁ … 
saṅkhate saṅkhāre … 
saṅkhataṁ viññāṇaṁ ‘saṅkhataṁ viññāṇan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Rūpaṁ vibhavissatīti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Vedanā vibhavissati … 
saññā vibhavissati … 
saṅkhārā vibhavissanti … 
viññāṇaṁ vibhavissatīti yathābhūtaṁ nappajānāti. 
Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto 
na rūpaṁ attato samanupassati …pe… 
na vedanaṁ … 
na saññaṁ … 
na saṅkhāre … 
na viññāṇaṁ attato samanupassati. 
So aniccaṁ rūpaṁ ‘aniccaṁ rūpan’ti yathābhūtaṁ pajānāti. 
Aniccaṁ vedanaṁ … 
aniccaṁ saññaṁ … 
anicce saṅkhāre … 
aniccaṁ viññāṇaṁ ‘aniccaṁ viññāṇan’ti yathābhūtaṁ pajānāti. 
Dukkhaṁ rūpaṁ …pe… dukkhaṁ viññāṇaṁ … 
anattaṁ rūpaṁ …pe… anattaṁ viññāṇaṁ … 
saṅkhataṁ rūpaṁ …pe… saṅkhataṁ viññāṇaṁ ‘saṅkhataṁ viññāṇan’ti yathābhūtaṁ pajānāti. 
Rūpaṁ vibhavissatīti yathābhūtaṁ pajānāti. 
Vedanā … 
saññā … 
saṅkhārā … 
viññāṇaṁ vibhavissatīti yathābhūtaṁ pajānāti. 
So rūpassa vibhavā, vedanāya vibhavā, saññāya vibhavā, saṅkhārānaṁ vibhavā, viññāṇassa vibhavā, evaṁ kho, bhikkhu, 
‘no cassaṁ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti—
evaṁ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṁyojanānī”ti. 
“‘Evaṁ adhimuccamāno,’ bhante, ‘bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṁyojanānī’ti. 
Kathaṁ pana, bhante, jānato kathaṁ passato anantarā āsavānaṁ khayo hotī”ti? 
“Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano atasitāye ṭhāne tāsaṁ āpajjati. 
Tāso heso bhikkhu assutavato puthujjanassa: 
‘no cassaṁ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. 
Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako atasitāye ṭhāne na tāsaṁ āpajjati. 
Na heso, bhikkhu, tāso sutavato ariyasāvakassa: 
‘no cassaṁ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. 
Rūpupayaṁ vā, bhikkhu, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Vedanupayaṁ vā, bhikkhu … 
saññupayaṁ vā, bhikkhu … 
saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhu, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya. 
Yo, bhikkhu, evaṁ vadeyya: 
‘ahamaññatra rūpā, aññatra vedanāya, aññatra saññāya, aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā gatiṁ vā cutiṁ vā upapattiṁ vā vuddhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ vā paññāpessāmī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Rūpadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Vedanādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno … 
saññādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno … 
saṅkhāradhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno … 
viññāṇadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. 
Tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca vimuttaṁ. 
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati. 
‘Khīṇā jāti …pe… nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti. 
Evaṁ kho, bhikkhu, jānato evaṁ passato anantarā āsavānaṁ khayo hotī”ti. 
Tatiyaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.56 
6. Upayavagga 
Upādānaparipavattasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. 
Katame pañca? 
Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. 
Yāvakīvañcāhaṁ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṁ yathābhūtaṁ nābbhaññāsiṁ, neva tāvāhaṁ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti paccaññāsiṁ. 
Yato ca khvāhaṁ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṁ yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, athāhaṁ, bhikkhave, sadevake loke …pe… 
sadevamanussāya anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti paccaññāsiṁ. 
Kathañca catuparivaṭṭaṁ? 
Rūpaṁ abbhaññāsiṁ, rūpasamudayaṁ abbhaññāsiṁ, rūpanirodhaṁ abbhaññāsiṁ, rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abbhaññāsiṁ; 
vedanaṁ … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ abbhaññāsiṁ, viññāṇasamudayaṁ abbhaññāsiṁ, viññāṇanirodhaṁ abbhaññāsiṁ, viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abbhaññāsiṁ. 
Katamañca, bhikkhave, rūpaṁ? 
Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
Idaṁ vuccati, bhikkhave, rūpaṁ. 
Āhārasamudayā rūpasamudayo; 
āhāranirodhā rūpanirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya, evaṁ rūpasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya …pe… evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya, rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā te suvimuttā. 
Ye suvimuttā te kevalino. 
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamā ca, bhikkhave, vedanā? 
Chayime, bhikkhave, vedanākāyā—
cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, vedanā. 
Phassasamudayā vedanāsamudayo; 
phassanirodhā vedanānirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāsamudayaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya …pe… evaṁ vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya …pe… 
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamā ca, bhikkhave, saññā? 
Chayime, bhikkhave, saññākāyā—
rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, saññā. 
Phassasamudayā saññāsamudayo; 
phassanirodhā saññānirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi …pe… 
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? 
Chayime, bhikkhave, cetanākāyā—
rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. 
Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā. 
Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; 
phassanirodhā saṅkhāranirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ saṅkhāre abhiññāya, evaṁ saṅkhārasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya saṅkhārānaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ saṅkhāre abhiññāya, evaṁ saṅkhārasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya saṅkhārānaṁ nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. 
Ye suvimuttā, te kevalino. 
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṁ? 
Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā—
cakkhuviññāṇaṁ, sotaviññāṇaṁ, ghānaviññāṇaṁ, jivhāviññāṇaṁ, kāyaviññāṇaṁ, manoviññāṇaṁ. 
Idaṁ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṁ. 
Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; 
nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. 
Ye suvimuttā, te kevalino. 
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāyā”ti. 
Catutthaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.57 
6. Upayavagga 
Sattaṭṭhānasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṁ dhammavinaye kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati. 
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti? 
Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ pajānāti, rūpasamudayaṁ pajānāti, rūpanirodhaṁ pajānāti, rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānāti; 
rūpassa assādaṁ pajānāti, rūpassa ādīnavaṁ pajānāti, rūpassa nissaraṇaṁ pajānāti; 
vedanaṁ pajānāti … 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ pajānāti, viññāṇasamudayaṁ pajānāti, viññāṇanirodhaṁ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānāti; 
viññāṇassa assādaṁ pajānāti, viññāṇassa ādīnavaṁ pajānāti, viññāṇassa nissaraṇaṁ pajānāti. 
Katamañca, bhikkhave, rūpaṁ? 
Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
Idaṁ vuccati, bhikkhave, rūpaṁ. 
Āhārasamudayā rūpasamudayo; 
āhāranirodhā rūpanirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Yaṁ rūpaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
ayaṁ rūpassa assādo. 
Yaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—
ayaṁ rūpassa ādīnavo. 
Yo rūpasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
idaṁ rūpassa nissaraṇaṁ. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya, evaṁ rūpasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya; 
evaṁ rūpassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa nissaraṇaṁ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya, evaṁ rūpasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya; 
evaṁ rūpassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa nissaraṇaṁ abhiññāya rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. 
Ye suvimuttā, te kevalino. 
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamā ca, bhikkhave, vedanā? 
Chayime, bhikkhave, vedanākāyā—
cakkhusamphassajā vedanā …pe… 
manosamphassajā vedanā. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, vedanā. 
Phassasamudayā vedanāsamudayo; 
phassanirodhā vedanānirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Yaṁ vedanaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
ayaṁ vedanāya assādo. 
Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā—
ayaṁ vedanāya ādīnavo. 
Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
idaṁ vedanāya nissaraṇaṁ. 
Ye hi, keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāsamudayaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya; 
evaṁ vedanāya assādaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāya ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāya nissaraṇaṁ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya …pe… 
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamā ca, bhikkhave, saññā? 
Chayime, bhikkhave, saññākāyā—
rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. 
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, saññā. 
Phassasamudayā saññāsamudayo; 
phassanirodhā saññānirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi …pe… 
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? 
Chayime, bhikkhave, cetanākāyā—
rūpasañcetanā …pe… 
dhammasañcetanā. 
Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā. 
Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; 
phassanirodhā saṅkhāranirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Yaṁ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
ayaṁ saṅkhārānaṁ assādo. 
Ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā—
ayaṁ saṅkhārānaṁ ādīnavo. 
Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
idaṁ saṅkhārānaṁ nissaraṇaṁ. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ saṅkhāre abhiññāya, evaṁ saṅkhārasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya …pe… saṅkhārānaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti …pe… 
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṁ? 
Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā—
cakkhuviññāṇaṁ, sotaviññāṇaṁ, ghānaviññāṇaṁ, jivhāviññāṇaṁ, kāyaviññāṇaṁ, manoviññāṇaṁ. 
Idaṁ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṁ. 
Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; 
nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. 
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
Yaṁ viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
ayaṁ viññāṇassa assādo. 
Yaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—
ayaṁ viññāṇassa ādīnavo. 
Yo viññāṇasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
idaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya; 
evaṁ viññāṇassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. 
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti. 
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya; 
evaṁ viññāṇassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. 
Ye suvimuttā, te kevalino. 
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti. 
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti? 
Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati. 
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. 
Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī, imasmiṁ dhammavinaye kevalī vusitavā ‘uttamapuriso’ti vuccatī”ti. 
Pañcamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.58 
6. Upayavagga 
Sammāsambuddhasutta 
Sāvatthinidānaṁ. 
“Tathāgato, bhikkhave, arahaṁ sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. 
Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati. 
Tathāgato, bhikkhave, arahaṁ sammāsambuddho vedanāya nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. 
Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto vedanāya nibbidā …pe… paññāvimuttoti vuccati. 
Tathāgato, bhikkhave, arahaṁ sammāsambuddho saññāya … 
saṅkhārānaṁ … 
viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. 
Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati. 
Tatra kho, bhikkhave, ko viseso, ko adhippayāso, kiṁ nānākaraṇaṁ, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā”ti? 
“Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṁnettikā bhagavaṁpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti. 
“Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti. 
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. 
Bhagavā etadavoca: 
“Tathāgato, bhikkhave, arahaṁ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū, maggavidū, maggakovido; 
maggānugā ca, bhikkhave, etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. 
Ayaṁ kho, bhikkhave, viseso, ayaṁ adhippayāso, idaṁ nānākaraṇaṁ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā”ti. 
Chaṭṭhaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.59 
6. Upayavagga 
Anattalakkhaṇasutta 
Ekaṁ samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati isipatane migadāye. 
Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi: 
“bhikkhavo”ti. 
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. 
Bhagavā etadavoca: 
“Rūpaṁ, bhikkhave, anattā. 
Rūpañca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ rūpaṁ ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca rūpe: 
‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’ti. 
Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṁ anattā, tasmā rūpaṁ ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati rūpe: 
‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’ti. 
Vedanā anattā. 
Vedanā ca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ vedanā ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca vedanāya: 
‘evaṁ me vedanā hotu, evaṁ me vedanā mā ahosī’ti. 
Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati vedanāya: 
‘evaṁ me vedanā hotu, evaṁ me vedanā mā ahosī’ti. 
Saññā anattā …pe… 
saṅkhārā anattā. 
Saṅkhārā ca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissaṁsu, nayidaṁ saṅkhārā ābādhāya saṁvatteyyuṁ, labbhetha ca saṅkhāresu: 
‘evaṁ me saṅkhārā hontu, evaṁ me saṅkhārā mā ahesun’ti. 
Yasmā ca kho, bhikkhave, saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṁvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu: 
‘evaṁ me saṅkhārā hontu, evaṁ me saṅkhārā mā ahesun’ti. 
Viññāṇaṁ anattā. 
Viññāṇañca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ viññāṇaṁ ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca viññāṇe: 
‘evaṁ me viññāṇaṁ hotu, evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosī’ti. 
Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṁ anattā, tasmā viññāṇaṁ ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati viññāṇe: 
‘evaṁ me viññāṇaṁ hotu, evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosī’ti. 
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, 
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti? 
“Aniccaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti? 
“Dukkhaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ: 
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? 
“No hetaṁ, bhante”. 
“Vedanā … 
saññā … 
saṅkhārā … 
viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti? 
“Aniccaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti? 
“Dukkhaṁ, bhante”. 
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ: 
‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? 
“No hetaṁ, bhante”. 
“Tasmātiha, bhikkhave, yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā …pe… yā dūre santike vā, sabbā vedanā: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Yā kāci saññā …pe… 
ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṁ vā bahiddhā vā …pe… ye dūre santike vā, sabbe saṅkhārā: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ viññāṇaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ. 
Evaṁ passaṁ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. 
Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. 
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti. 
Idamavoca bhagavā. 
Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinanduṁ. 
Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne pañcavaggiyānaṁ bhikkhūnaṁ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsūti. 
Sattamaṁ. 

Saṁyutta Nikāya 22.5 
1. Nakulapituvagga 
Samādhisutta 
Evaṁ me sutaṁ—
…pe… sāvatthiyaṁ … 
tatra kho …pe… etadavoca: 
“samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha; 
samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṁ pajānāti. 
Kiñca yathābhūtaṁ pajānāti? 
Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṁ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca. 
Ko ca, bhikkhave, rūpassa samudayo, ko vedanāya samudayo, ko saññāya samudayo, ko saṅkhārānaṁ samudayo, ko viññāṇassa samudayo? 
Idha, bhikkhave, bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. 
Kiñca abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati? 
Rūpaṁ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. 
Tassa rūpaṁ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. 
Yā rūpe nandī tadupādānaṁ. 
Tassupādānapaccayā bhavo; 
bhavapaccayā jāti; 
jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. 
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. 
Vedanaṁ abhinandati …pe… 
saññaṁ abhinandati … 
saṅkhāre abhinandati … 
viññāṇaṁ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. 
Tassa viññāṇaṁ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. 
Yā viññāṇe nandī tadupādānaṁ. 
Tassupādānapaccayā bhavo; 
bhavapaccayā jāti; 
jātipaccayā …pe… 
evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. 
Ayaṁ, bhikkhave, rūpassa samudayo; 
ayaṁ vedanāya samudayo; 
ayaṁ saññāya samudayo; 
ayaṁ saṅkhārānaṁ samudayo; 
ayaṁ viññāṇassa samudayo. 
Ko ca, bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ko vedanāya … 
ko saññāya … 
ko saṅkhārānaṁ … 
ko viññāṇassa atthaṅgamo? 
Idha, bhikkhave, nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. 
Kiñca nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati? 
Rūpaṁ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. 
Tassa rūpaṁ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā rūpe nandī sā nirujjhati. 
Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; 
upādānanirodhā bhavanirodho …pe… 
evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. 
Vedanaṁ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. 
Tassa vedanaṁ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāya nandī sā nirujjhati. 
Ta