Tạng Thuyết (Peṭakopadesa)

uccate pubbāparena sandhi. 
Kosallanti vatthuto nidānakosallaṁ. 
Byañjanato niruttikosallaṁ. 
Desanādhippāyakosallaṁ. 
Pubbāparena sandhikosallaṁ. 
Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṁ vā. 
Upalabbhituṁ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṁ atthakosallaṁ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṁ pariyiṭṭho hoti. 
Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṁ suttatthena desitabbaṁ. 
Ayaṁ catubyūho hāro. 
Tattha katamo <b>āvaṭṭo hāro</b>? 
“Ekamhi padaṭṭhāne, 
Pariyesati sesakaṁ padaṭṭhānaṁ; 
Āvaṭṭati paṭipakkhe, 
Āvaṭṭo nāma so hāro”. 
Yathā kiṁ unnaḷānaṁ pamattānanti gāthāyo. 
Yaṁ pamādo, idaṁ kissa padaṭṭhānaṁ? 
Kusalānaṁ dhammānaṁ osaggassa. 
Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṁ? 
Akusaladhammapaṭisevanāya. 
Kissa padaṭṭhānaṁ, kusaladhammapaṭisevanāya? 
Kissa padaṭṭhānaṁ, kilesavatthupaṭisevanāya? 
Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā. 
Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca. 
Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo. 
Tattha rūpakāyo kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṁ. 
Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṁ. 
Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṁ kāmāsavassa lakkhaṇaṁ. 
Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṁ bhavāsavassa lakkhaṇaṁ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṁ. 
Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṁ. 
Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni. 
Kāmāsavo kāmupādānaṁ, bhavāsavo bhavupādānaṁ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṁ, avijjāsavo attavādupādānaṁ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā. 
Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati. 
Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati. 
Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati. 
Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati. 
Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṁ bhajati. 
Vedanānupassanā pañcannaṁ indriyānaṁ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṁ bhajati. 
Citte cittānupassanā nirodhaṁ bhajati. 
Dhammesu dhammānupassanā maggaṁ bhajati. 
Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṁ unnaḷānaṁ pamattānaṁ tesaṁ vaḍḍhanti āsavā. 
Jānato hi passato āsavānaṁ khayo dukkhaṁ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā. 
Evaṁ pariyesitabbā. 
Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṁ kilesānaṁ hārena āvaṭṭati. 
Ayaṁ vuccate āvaṭṭo hāro. 
Evaṁ sukkāpi dhammā pariyesitabbā. 
Akusaladhamme āgamissa. 
Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṁ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā. 
Tattha katamo <b>vibhatti hāro</b>? 
Yaṁ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṁ vuccati vibhatti hāro. 
Yathā kiṁ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṁ na paribhāsati paripucchatāya pañhāya atiyanaṁ ekassa kiñci—
ayaṁ vuccate vibhatti hāro. 
Tattha katamo <b>parivattano hāro</b>? 
Yaṁ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṁ vuccati parivattano hāro. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni. 
Ayaṁ vuccate parivattano hāro. 
Tattha katamo <b>vevacano hāro</b>? 
“Vevacanehi anekehi, 
Ekaṁ dhammaṁ pakāsitaṁ; 
Sutte yo jānāti suttavidū, 
Vevacano nāma so hāro”. 
Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṁsito “mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño”ti idaṁ paññāya vevacanaṁ. 
Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṁ maggaṅgaṁ vevacanehi niddiṭṭhaṁ. 
Evaṁ avijjāya vevacanā. 
Ekaṁ akusalamūlaṁ tadeva santaṁ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti. 
Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṁ bhajati. 
Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā. 
Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati. 
Suṇamānassa puretaraṁ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati. 
Evaṁ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi “katamassa dhammassa idaṁ nāmaṁ katamassa idaṁ vevacanan”ti. 
Sabbaññū hi yesaṁ yesaṁ yā nirutti hoti, yathā gāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṁ pariyesitabbaṁ. 
Ayaṁ vevacano hāro. 
Tattha katamo <b>paññatti hāro</b>? 
Cattāri ariyasaccānīti suttaṁ niddisati, nikkhepapaññatti. 
Yā samudayapaññatti. 
Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṁ. 
Tattha viññāṇaṁ pabhavapaññattiṁ paññapeti. 
Kabaḷīkāre āhāre natthi chando …pe… samugghāti paññatti. 
Tassa kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccatīti pahānapaññattiṁ paññapeti. 
Taṇhā yassa purakkhatā paññā parivattati gāthā manāpapaññattiṁ paññapeti. 
Evaṁ pana manāpapaññattīti ekadhammaṁ bhagavā paññapeti. 
Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo. 
Yathā uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti. 
Evaṁ sabbesaṁ dhammānaṁ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṁ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati. 
Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti. 
Sā duvidhā paññatti—
parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca. 
Katamā sādhīnapaññatti? 
Samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṁ pajānāti. 
“Rūpaṁ aniccan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha. 
Tassa atthi samādhindriyaṁ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṁ samādhindriyaṁ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṁ paññindriyaṁ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṁ. 
Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo. 
Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo. 
Etthāyaṁ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṁ dhammo paññattoti. 
Ayaṁ vuccate paññatti. 
Tattha katamo <b>otaraṇo hāro</b>? 
Chasu dhammesu otāretabbaṁ. 
Katamesu chasu? 
Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu. 
Natthi taṁ suttaṁ vā gāthā vā byākaraṇaṁ vā. 
Imesu channaṁ dhammānaṁ aññatarasmiṁ na sandissati. 
Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṁ khandhānaṁ vedanākkhandho rāgadosamohānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro. 
Yaṁ puna tattha vedayitaṁ idaṁ dukkhasaccaṁ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṁ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṁ kammaṁ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṁ uṇhaṁ vajiraṁ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṁ bhindati ca ḍahati ca, evaṁ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca. 
Yathā sataṁ vajiraṁ na bhindati na ca ḍahati, evaṁ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti. 
Tattha pañcannaṁ khandhānaṁ eko khandho anindriyasarīraṁ saññākkhandho. 
Tattha dhātūnaṁ aṭṭhārasa dhātuyo. 
Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṁ ariyasaccaṁ. 
Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṁ ariyasaccaṁ. 
Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo. 
Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā. 
Dvādasannaṁ āyatanānaṁ dasa āyatanāni rūpāni taṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ niddisitabbaṁ. 
Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṁ, dukkhaṁ ariyasaccaṁ. 
Dhammāyatanaṁ nānādhammasamosaraṇaṁ. 
Tattha ye dhammā indriyānaṁ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṁ anindriyesu niddisitabbā. 
Pariyāyato ca otāretabbā. 
Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṁ pariyesitabbaṁ. 
Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṁ anūnaṁ anadhikaṁ. 
Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho. 
Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando. 
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ ca ayaṁ hetu, viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā ca ayaṁ paccayo, yo bhavo ayaṁ vipāko, yā jāti maraṇaṁ ayaṁ nissando. 
Kathaṁ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca? 
Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṁ ca—
ayaṁ hetu. 
Viññāṇaṁ nāmarūpassa paccayo. 
Nāmarūpaṁ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṁ phasso vedanā ca—
ayaṁ paccayo. 
Yo bhavo ayaṁ vipāko. 
Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṁ—
ayaṁ nissando. 
Kathaṁ duvidho paṭiccasamuppādo? 
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ—
ayaṁ samudayo. 
Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca—
idaṁ dukkhaṁ. 
Yaṁ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni. 
Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo. 
Tathā bāvīsati indriyāni. 
Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṁ yena domanassindriyaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Purisindriyaṁ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṁ. 
Yato puriso purisakānaṁ taṁ evaṁ kātabbatā. 
Atha ajjhattaṁ sārajjati. 
Ayaṁ ahaṅkāro taṁ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṁ mamaṅkāro evaṁ itthī, tattha sukhindriyaṁ ca somanassindriyaṁ ca purisindriyassānuvattakā honti. 
Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti. 
Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṁ gacchati. 
Tassa dukkhindriyaṁ ca domanassindriyaṁ ca vattati. 
Doso ca akusalamūlaṁ pavaḍḍhati. 
Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati. 
Amoho ca kusalamūlaṁ pavaḍḍhati. 
Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṁ purisindriyaṁ. 
Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṁ yāva aññātāvino indriyaṁ, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. 
Dasannaṁ paññindriyānaṁ kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Manindriyaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Itthindriyaṁ ca purisindriyaṁ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṁ. 
Tattha yena yena indriyena yuttaṁ vā gāthāya otāretuṁ sakkoti, tena tena niddisitabbo. 
Evaṁ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṁ otaraṇo hāro. 
Tattha katamo <b>sodhano hāro</b>? 
Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti. 
Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo. 
Kiṅkāraṇaṁ? 
Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṁ. 
Yathā kiṁ appamādo amataṁ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā. 
Kiṅkāraṇaṁ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṁ? 
“Evaṁ visesato ñatvā, 
Appamādamhi paṇḍitā; 
Appamāde pamodanti, 
Ariyānaṁ gocare ratāti”. 
Idaṁ abhāsitaṁ. 
Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo. 
Kiṅkāraṇaṁ, atthi tattha avasiṭṭhaṁ? 
Te jhāyino sātatikā, niccaṁ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṁ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo. 
Evaṁ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito. 
Yā vīmaṁsā tulanā idaṁ atthi kiccaṁ, idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ tassa vevacanaṁ niddiṭṭhaṁ vā na vāti. 
Tattha yā vīmaṁsā, ayaṁ vuccate sodhano hāro. 
Tattha katamo <b>adhiṭṭhāno hāro</b>? 
Ekattatā ca vemattatā ca. 
Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca. 
Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti. 
Yaṁ anomattiyaṭṭhena paññattanti. 
Taṁ anomattiyaṭṭhena paññābalaṁ. 
Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya. 
Sammādiṭṭhi dhammānaṁ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti. 
Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṁsaṭṭhaṁ uṇhodakaṁ, sītena saṁsaṭṭhaṁ sītodakaṁ khārodakaṁ guḷhodakanti, idaṁ ekattatā vemattatā ca. 
Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṁ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā. 
Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. 
Evaṁ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. 
Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṅkiṇṇavatthuto vemattatā. 
Yaṁ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṁ, sabbaṁ taṁ pathavīdhātūti ekattatā. 
Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā. 
Evaṁ sabbaṁ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṁ. 
Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā. 
Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṁ labhati. 
Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṁ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṁ saññāvedanāsu ādīnavaṁ samanupassato tathādhiṭṭhānaṁ samādhindriyaṁ ca sāyeva dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṁ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṁ pajahato paññindriyaṁ ca citte cittānupassanā. 
Iti yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṁ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya. 
Iti yaṁ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṁ vīmaṁsanā tulanā. 
Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro. 
Tattha katamo <b>parikkhāro hāro</b>? 
Sahetu sappaccayaṁ vodānañca saṅkileso ca, yaṁ tadubhayaṁ pariyeṭṭhi, saparikkhāro hāro. 
Iti dhammānaṁ sahetukānaṁ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṁ paccayo pariyesitabbo. 
Tattha kiṁ nānākaraṇaṁ, hetussa ca paccayassa ca? 
Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. 
Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo. 
Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. 
Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. 
Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo. 
Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo. 
Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. 
Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo. 
Hetussa upakaraṇaṁ samudānetabbo. 
Samudānaṁ hetu, tattha duvidho hetu. 
Duvidho paccayo—
samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca. 
Hetupi duvidho—
samanantarahetu ca paramparahetu ca. 
Tattha katamo paramparapaccayo? 
Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṁ samanantarapaccayatāya paccayo. 
Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi. 
Tattha samanantaraṁ kiṅkāraṇaṁ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṁ paccayato. 
Tattha katamo paramparahetu? 
Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu. 
Yassa hi yaṁ samanantaraṁ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho. 
Evaṁ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo. 
Paṭiccasamuppādo yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṁpaccayo, ayoniso manasikāro. 
So kassa paccayo saṅkhārānaṁ, iti paccayo ca samuppannaṁ ca tassa ko hetu avijjāyeva. 
Tathā hi purimā koṭi na paññāyati. 
Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya. 
Kathaṁ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo? 
Yaṁ cittaṁ rāgapariyuṭṭhaṁ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṁ paññāya gocaraṁ hanti. 
Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṁ avijjāsahasamuppannaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati. 
Katamehi catūhi? 
Anusayo pariyuṭṭhānaṁ saṁyojanaṁ upādānaṁ. 
Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṁ jāti pariyuṭṭhitā saṁyujjati saṁyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo. 
Evaṁ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṁ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṁ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṁ paccayo niddiṭṭhaṁ apanetvā kusalaṁ akusalaṁ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṁ avacanīyaṁ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṁ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṁ parikkhipitabbaṁ. 
Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṁ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa yaṁ samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṁ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṁ anokāsakatā ñāṇaṁ na uppajjanti. 
Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṁ vipallāsā uppajjanti “asubhe subhan”ti “dukkhe sukhan”ti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo, yaṁ viparītacitto vijānāti ayaṁ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṁ saññāvipallāso. 
Yaṁ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṁ diṭṭhivipallāso. 
Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṁ viññāṇañca vijjañca karonti. 
Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṁ vepullataṁ gacchanti. 
Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti. 
Iti evaṁ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo samanantarapaccayatāya ca. 
Kathaṁ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo? 
Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati. 
Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā taṁ udake vaḍḍhaṁ assa, sītena vārinā abhisannaṁ parisandanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati. 
Evaṁ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo. 
Kathaṁ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo? 
Te saṅkhārā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjanti. 
Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā pathaviṁ nissāya pathaviṁ patiṭṭhāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati. 
Ete saṅkhārā avijjāyaṁ patiṭṭhitā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ gacchanti. 
Evaṁ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo. 
Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṁ kammassa sabbaṁ abhiniviṭṭhaṁ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi. 
Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṁ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṁsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṁ kiṁ paccayā saṅkhārā. 
Puna rāgā atthi tesaṁ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṁ puna ca gato bhavati. 
Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā. 
Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṁ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṁ bhavati. 
Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ. 
Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā. 
Puna sā yaṁ kiñci kammaṁ ācayagāmi sabbaṁ taṁ avijjāvasena abhisaṅkhariyati taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti. 
Tadeva viññāṇabījaṁ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati. 
Sāyeva avijjā sammohoti. 
Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā. 
Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṁ paccayo. 
Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti. 
Tattha abhicchedo ayaṁ tattha tatiyaṁ balaṁ nivatti, ayaṁ paṭisandhi. 
Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṁ anusayo. 
Yathā paṭākaṁ vā sāṭakaṁ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṁ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya. 
Tattha yaṁ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā. 
Uṇhadhātumāgamma sace puna taṁ ākāse nikkhipeyya taṁ ussāvena yebhuyyataraṁ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṁ parisesaṁ gaccheyya. 
Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṁvattati. 
Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṁ gacchanti. 
Tattha so asamugghāto. 
Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṁ pariyuṭṭhānaṁ. 
Yathābhūtaṁ viññāṇassa appaṭivedho ayaṁ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṁ bhavati. 
Yaṁ bījaṁ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati. 
Paṭisandahanto na samugghātaṁ gacchati. 
Asamugghātaṁ cittaṁ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṁ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho. 
Ettāvatā avijjāya khettaṁ niddiṭṭhaṁ bhavati. 
Ayaṁ vuccate parikkhāro nāma hāro. 
Tattha katamo <b>samāropano hāro</b>? 
Ugghaṭitamhi tamhi santañceva ca naṁ vitthāraṁ pana vattabbaṁ. 
Vitthāravidhaṁ cittaññā ayaṁ samāropano hāro. 
Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā vatthuniddeso vevacanaṁ vatthubhūto vitthāro. 
Yathā kiṁ, yā bhikkhūnaṁ vattato pahātabbo, ayaṁ upaghaṭanā. 
Tattha katamo samāropano? 
Kiñci na vattabbaṁ, rūparāgaṁ vā nāmavantapahātabbaṁ. 
Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni. 
Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṁ samāropano. 
Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca. 
Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā. 
Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā. 
Tattha nissitaṁ viññāṇaṁ idaṁ saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, idaṁ saṅkhittena bhāsite avasiṭṭhaṁ paropayati. 
Anissitassa calitaṁ natthīti tassa evaṁ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṁ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṁ viññāṇaṁ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṁ taṁ dhammaṁ upecca aññaṁ dhammaṁ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṁ nivessayati taṁ apatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ anāhāraṁ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho. 
Ayaṁ samāropano. 
Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṁ sapariggaho, tasmiṁ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati. 
Tenāha calite asante passaddhi hoti. 
Tattha yaṁ samāropanā passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati. 
Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṁ bhavati. 
So āsavānaṁ khayā ca vimutti no upapajjati. 
Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṁ na ubhayamantarena. 
Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu. 
Idamassa suttassa majjhe samāropitaṁ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṁ ca yogo na ca etaṁ tassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ vibhajjanti. 
Ayaṁ vuccate samāropano hāro. 
Na ca saṅkilesabhāgiyena suttena saṅkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe. 
Evaṁ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṁ samāropano hāro. 
Ime soḷasa hārā. 
Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese hāravibhaṅgo nāma pañcamā bhūmi. 

Peṭakopadesa 
6. Suttatthasamuccayabhūmi 
Buddhānaṁ bhagavantānaṁ sāsanaṁ tividhena saṅgahaṁ gacchati, khandhesu dhātūsu āyatanesu ca. 
Tattha <b>pañcakkhandhā</b> rūpakkhandho yāva viññāṇakkhandho. 
Dasa rūpaāyatanāni cakkhu rūpā ca yāva kāyo phoṭṭhabbā ca, ayaṁ rūpakkhandho. 
Tattha cha vedanākāyā vedanākkhandho cakkhusamphassajā vedanā yāva manosamphassajā vedanā, ayaṁ vedanākkhandho. 
Tattha cha saññākāyā saññākkhandho, rūpasaññā yāva dhammasaññā ime cha saññākāyā, ayaṁ saññākkhandho. 
Tattha cha cetanākāyā saṅkhārakkhandho, rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā ime cha cetanākāyā, ayaṁ saṅkhārakkhandho. 
Tattha cha viññāṇakāyā viññāṇakkhandho, cakkhuviññāṇaṁ yāva manoviññāṇaṁ ime cha viññāṇakāyā, ayaṁ viññāṇakkhandho. 
Ime pañcakkhandhā. 
Tesaṁ kā pariññā? 
Aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti esā etesaṁ pariññā. 
Tattha katamo khandhattho? 
Samūhattho khandhattho, puñjattho khandhattho, rāsattho khandhattho. 
Taṁ yathā dabbakkhandho vanakkhandho dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho vāyukkhandho iti evaṁ khandhesu sabbasaṅgahova evaṁ khandhattho. 
Tattha <b>aṭṭhārasa dhātuyo</b> cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu …pe… 
manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu. 
Etāyo aṭṭhārasa dhātuyo. 
Tāsaṁ pariññā aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti esā etāsaṁ pariññā. 
Tattha ko dhātuattho? 
Vuccate avayavattho dhātuattho. 
Avayavoti cakkhu no pasādo cakkhudhātu. 
Evaṁ pañcasu dhātūsu puna rāgavavacchedattho dhātuattho. 
Vavacchinnā hi cakkhudhātu. 
Evaṁ pañcasu punarāha ekantipakatyatthena dhātuatthoti vuccate. 
Taṁ yathā, pakatiyā ayaṁ puriso pittiko semhiko vātiko sannipātikoti evaṁ pakaticakkhudhātu dasannaṁ piyā ca sabbesu indriyesu …pe… 
visabhāgattho dhātuattho. 
Tattha <b>dvādasāyatanāni</b> katamāni? 
Cha ajjhattikāni cha bāhirāni. 
Cakkhāyatanaṁ yāva manāyatananti ajjhattikaṁ, rūpāyatanaṁ yāva dhammāyatananti bāhiraṁ. 
Etāni dvādasa āyatanāni. 
Etesaṁ kā pariññā? 
Aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti, esā etesaṁ pariññā. 
Api ca dvidhā pariññā ñātapariññā ca pahānapariññā ca. 
Tattha ñātapariññā nāma aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti, esā ñātapariññā. 
Pahānapariññā pana chandarāgappahānā, esā pahānapariññā. 
Tattha katamo āyatanattho? 
Vuccate ākārattho āyatanattho. 
Yathā suvaṇṇākaro dubbaṇṇākaro, yathā dvīhi tehi ākārehi te te gāvā uttiṭṭhanti. 
Evaṁ ete hi cittacetasikā gāvā uttiṭṭhanti kammakilesā dukkhadhammā ca. 
Punarāha āyadānattho āyatanattho. 
Yathā rañño āyadānehi āyo bhavati, evaṁ āyadānattho āyatanattho. 
<b>Cattāri ariyasaccāni</b> dukkhaṁ samudayo nirodho maggo ca. 
Dukkhaṁ yathā samāsena dhammācariyaṁ mānasañca, samudayo samāsena avijjā ca taṇhā ca, nirodho samāsena vijjā ca vimutti ca, maggo samāsena samatho ca vipassanā ca. 
Tattha <b>sattatiṁsa bodhipakkhikā dhammā</b> katame? 
Cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, evamete sattatiṁsa bodhipakkhikā dhammā. 
Ye dhammā atītānāgatapaccuppannānaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ paccekabuddhānaṁ sāvakānaṁ ca nibbānāya saṁvattantīti, so maggo cattāro satipaṭṭhānā. 
Katame cattāro? 
Idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, 
sammappadhānaṁ … 
iddhipādaṁ … 
indriyāni … 
balāni … 
tattha ko indriyattho? 
Indattho indriyattho, ādhipateyyattho indriyattho, pasādattho indriyattho, asādhāraṇaṁ kassa kiriyattho indriyattho; 
anavapariyattho balattho, thāmattho balattho, upādāyattho balattho, upatthambhanattho balattho. 
Tattha katame satta bojjhaṅgā? 
Satisambojjhaṅgo yāva upekkhāsambojjhaṅgo. 
Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? 
Sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. 
Tattha aṭṭhaṅgiko maggoti khandho sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca paññākkhandho ca. 
Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṁ sīlakkhandho. 
Yā ca sammāsati yo ca sammāvāyāmo yo ca sammāsamādhi, ayaṁ samādhikkhandho. 
Yo ca sammāsaṅkappo yā ca sammādiṭṭhi, ayaṁ paññākkhandho. 
Evaṁ tāyo tisso sikkhā. 
Evaṁ tīhākārehi dasa padāni …pe…. 
Tattha yogāvacaro sīlakkhandhe ṭhito dosaṁ akusalaṁ na upādiyati, dosānusayaṁ samūhanati, dosasallaṁ uddharati, dukkhavedanaṁ parijānāti, kāmadhātuṁ samatikkamati. 
Samādhikkhandhe ṭhito lobhaṁ akusalaṁ na upādiyati, rāgānusayaṁ samūhanati, lobhasallaṁ uddharati, sukhavedanaṁ parijānāti, rūpadhātuṁ samatikkamati. 
Paññākkhandhe ṭhito mohaṁ akusalaṁ na upādiyati, avijjānusayaṁ samūhanati, mohasallaṁ diṭṭhisallañca uddharati, adukkhamasukhavedanaṁ parijānāti, arūpadhātuṁ samatikkamati. 
Iti tīhi khandhehi tīṇi akusalamūlāni na upādiyati, cattāri sallāni uddharati, tisso vedanā parijānāti, tedhātukaṁ samatikkamati. 
Tattha katamā <b>avijjā</b>? 
Yaṁ catūsu ariyasaccesu aññāṇanti vitthārena yathā so pāṇasajjesu kathaṅkathā kātabbaṁ. 
Tattha katamaṁ viññāṇaṁ? 
Cha viññāṇakāyā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro, idaṁ nāmaṁ. 
Tattha katamaṁ rūpaṁ? 
Cātumahābhūtikaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāyarūpassa paññattiṁ. 
Iti purimakañca nāmaṁ idañca rūpaṁ tadubhayaṁ nāmarūpanti vuccati. 
Tattha chaḷāyatananti cha ajjhattikāni āyatanāni, cakkhu ajjhattikaṁ āyatanaṁ yāva mano ajjhattikaṁ āyatanaṁ. 
Phassoti cha phassakāyā cakkhusamphasso yāva manosamphassoti phasso. 
Cha vedanākāyā vedanā. 
Taṇhāti cha taṇhākāyā taṇhā. 
Upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṁ diṭṭhupādānaṁ sīlabbatupādānaṁ attavādupādānanti upādānaṁ. 
Bhavoti tayo bhavā kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo. 
Tattha katamā jāti? 
Yā paṭhamaṁ khandhānaṁ paṭhamaṁ dhātūnaṁ paṭhamaṁ āyatanānaṁ uppatti jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo, ayaṁ jāti. 
Tattha katamā jarā? 
Jarā nāma yaṁ taṁ khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā pavivittaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ vivaṇṇataṁ bhaggo taṁ jarā hīyanā pahīyanā āyuno hāni saṁhāni indriyānaṁ paribhedo upanāho paripāko, ayaṁ jarā. 
Tattha katamaṁ maraṇaṁ? 
Maraṇaṁ nāma yaṁ tasmiṁ tasmiṁ sattanikāye tesaṁ tesaṁ sattānaṁ cuti cavanatā maraṇaṁ kālaṅkiriyā uddhumātakānaṁ bhedo kāyassa jīvitindriyassa upacchedo, idaṁ maraṇaṁ. 
Iti purimikā ca jarā idañca maraṇaṁ tadubhayaṁ jarāmaraṇaṁ. 
Tattha andhakāratimisā yathābhūtaṁ appajānanalakkhaṇā avijjā saṅkhārānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, upacayapunabbhavābhiropanapaccupaṭṭhānā. 
Te viññāṇassa padaṭṭhānaṁ. 
Vatthu saviññattilakkhaṇaṁ viññāṇaṁ, taṁ nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ. 
Anekasannissayalakkhaṇaṁ nāmarūpaṁ, taṁ saḷāyatanassa padaṭṭhānaṁ. 
Indriyavavatthāpanalakkhaṇaṁ saḷāyatanaṁ, taṁ phassassa padaṭṭhānaṁ. 
Sannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṁ. 
Anubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṁ. 
Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṁ. 
Ādānaparihananalakkhaṇaṁ upādānaṁ, taṁ bhavassa padaṭṭhānaṁ. 
Nānāgativikkhepalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṁ. 
Khandhānaṁ pātubhāvalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṁ. 
Upanayaparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṁ. 
Āyukkhayajīvitauparodhalakkhaṇaṁ maraṇaṁ, taṁ dukkhassa padaṭṭhānaṁ. 
Kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ dukkhaṁ, taṁ domanassassa padaṭṭhānaṁ. 
Cittasampīḷanalakkhaṇaṁ domanassaṁ, taṁ sokassa padaṭṭhānaṁ. 
Socanalakkhaṇo soko, so paridevassa padaṭṭhānaṁ. 
Vacīnicchāraṇalakkhaṇo paridevo, so upāyāsassa padaṭṭhānaṁ. 
Ye āyāsā te upāyāsā. 
Nava padāni yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṁ samosaraṇaṁ gacchati. 
Katamāni nava padāni? 
Dve mūlakilesā, tīṇi akusalamūlāni, cattāro vipallāsā. 
Tattha dve mūlakilesā avijjā ca bhavataṇhā ca, tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho ca. 
Cattāro vipallāsā—
“anicce niccan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “dukkhe sukhan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “anattani attā”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “asubhe subhan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso. 
Tattha avijjā nāma catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṁ aññāṇaṁ, ayaṁ avijjā. 
Bhavataṇhā nāma yo bhavesu rāgo sārāgo icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṁ apariccāgo, ayaṁ bhavataṇhā. 
Tattha katamo lobho akusalamūlaṁ? 
Lobho nāma so tesu tesu paravatthūsu paradabbesu paraṭṭhānesu parasāpateyyesu parapariggahitesu lobho lubbhanā icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṁ apariccāgo, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Lobho lobhajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca, tathā yathā taṁsampayuttānaṁ cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Tattha katamo doso akusalamūlaṁ? 
So sattesu āghāto akkhanti appaccayo byāpādo padoso anatthakāmatā cetaso paṭighāto, ayaṁ doso akusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Dosajassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa sampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Tattha katamo moho akusalamūlaṁ? 
Yaṁ catūsu ariyasaccesu anabhisamayo asampajjaggāho appaṭivedho moho muyhanā sammoho sammuyhanā avijjā tamo andhakāro āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ acchadanaṁ apasacchāgamanaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, ayaṁ moho akusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Mohajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca taṁsampayuttakānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Tattha <b>vipallāsā</b> jānitabbā, vipallāsānaṁ vatthu jānitabbaṁ. 
Yaṁ vipallāsaṁ siyā, taṁ jānitabbaṁ. 
Tattha eko vipallāso tīṇi vipallāsāni cattāri vipallāsavatthūni. 
Katamo eko vipallāso ca, yena paṭipakkhena vipallāsitaṁ gaṇhāti? 
“Anicce niccan”ti, “dukkhe sukhan”ti, “anattani attā”ti, “asubhe subhan”ti, ayaṁ eko vipallāso. 
Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? 
Kāyo vedanā cittaṁ dhammā ca. 
Imāni cattāri vipallāsavatthūni. 
Katamāni tīṇi vipallāsāni? 
Saññā cittaṁ diṭṭhi ca. 
Imāni tīṇi vipallāsāni. 
Tattha manāpike vatthumhi indriyavatthe vaṇṇāyatane vā yo nimittassa uggāho, ayaṁ saññāvipallāso. 
Tattha viparītacittassa vatthumhi sati viññatti, ayaṁ cittavipallāso. 
Tattha viparītacittassa tamhi rūpe “asubhe subhan”ti yā khanti ruci upekkhanā nicchayo diṭṭhi nidassanaṁ santīraṇā, ayaṁ diṭṭhivipallāso. 
Tattha vatthubhedena kāyesu dvādasa vipallāsā bhavanti. 
Tayo kāye tayo vedanāya tayo citte tayo dhamme, cattāro saññāvipallāsā cattāro cittavipallāsā cattāro diṭṭhivipallāsā, āyatanūpacayato cakkhuviññāṇasaññāsamaṅgissa rūpesu dvādasa vipallāsā yāva mano saññāsamaṅgissa, dhammesu dvādasa vipallāsā cha dvādasakā cattāri vipallāsā bhavanti. 
Ārammaṇanānattato hi aparimitasaṅkheyyānaṁ sattānaṁ aparimitamasaṅkheyyā vipallāsā bhavanti hīnukkaṭṭhamajjhimatāya. 
Tattha pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni bhavanti. 
Yo rūpakkhandho, so kāyo attabhāvavatthu. 
Yo vedanākkhandho, so vedanā attabhāvavatthu. 
Yo saññākkhandho ca saṅkhārakkhandho ca, te dhammā attabhāvavatthu. 
Yo viññāṇakkhandho, so cittaṁ attabhāvavatthu. 
Iti pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni. 
Tattha kāye “asubhe subhan”ti. 
Vipallāso bhavati. 
Evaṁ vedanāsu … 
citte … 
dhammesu ca attavipallāso bhavati. 
Tattha catunnaṁ vipallāsānaṁ samugghātanatthaṁ bhagavā cattāro satipaṭṭhāne deseti paññapeti kāye kāyānupassī viharato “asubhe subhan”ti. 
Vipallāsaṁ samugghāteti, evaṁ vedanāsu, citte, dhammesu ca kātabbaṁ. 
Tattha andhakāratimisā appaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsapadaṭṭhānaṁ. 
Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpasātarūpaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Attāsayavañcanālakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Idha vivādalakkhaṇo doso, tassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṁ. 
Vatthuvippaṭipattilakkhaṇo moho, tassa micchāpaṭipatti padaṭṭhānaṁ. 
Saṅkhatānaṁ dhammānaṁ avināsaggahaṇalakkhaṇā niccasaññā, tassā sabbasaṅkhārā padaṭṭhānaṁ. 
Sāsavaphassopagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā mamaṅkāro padaṭṭhānaṁ. 
Dhammesu upagamanalakkhaṇā attasaññā, tassā ahaṅkāro padaṭṭhānaṁ. 
Vaṇṇasaṅgahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyaasaṁvaro padaṭṭhānaṁ. 
Etehi navahi padehi uddiṭṭhehi sabbo akusalapakkho niddiṭṭho bhavati, so ca kho bahussutena sakkā jānituṁ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttena. 
Nava padāni kusalāni yattha sabbo kusalapakkho saṅgaho samosaraṇaṁ gacchanti. 
Katamāni nava padāni? 
Samatho vipassanā alobho adoso amoho aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ca. 
Tattha katamo <b>samatho</b>? 
Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti ṭhānaṁ paṭṭhānaṁ upaṭṭhānaṁ samādhi samādhānaṁ avikkhepo avippaṭisāro vūpasamo mānaso ekaggaṁ cittassa, ayaṁ samatho. 
Tattha katamā <b>vipassanā</b>? 
Khandhesu vā dhātūsu vā āyatanesu vā nāmarūpesu vā paṭiccasamuppādesu vā paṭiccasamuppannesu vā dhammesu dukkhesu vā samudayesu vā nirodhe vā magge vā kusalākusalesu vā dhammesu sāvajjaanavajjesu vā kaṇhasukkesu vā sevitabbaasevitabbesu vā so yathābhūtaṁ vicayo pavicayo vīmaṁsā paravīmaṁsā gāhanā aggāhanā pariggāhanā cittena paricitanā tulanā upaparikkhā ñāṇaṁ vijjā vā cakkhu buddhi medhā paññā obhāso āloko ābhā pabhā khaggo nārāco dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṁ, ayaṁ vipassanā. 
Tenesā vipassanā iti vuccati vividhā vā esā vipassanāti, tasmā esā vipassanāti vuccati. 
Dvidhā cesā hi vipassanā dhammavipassanāti vuccati, dvidhā imāya passati subhañca asubhañca kaṇhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vipākañca bandhañca vimokkhañca ācayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca saṅkilesañca vodānañca, evaṁ vipassanāti vuccati. 
Atha vā viiti upasaggo passanāti attho tasmā vipassanāti vuccate, ayaṁ vipassanā. 
Tattha dve rogā sattānaṁ avijjā ca bhavataṇhā ca, etesaṁ dvinnaṁ rogānaṁ nighātāya bhagavatā dve bhesajjāni vuttāni samatho ca vipassanā ca. 
Imāni dve bhesajjāni paṭisevento dve aroge sacchikaroti rāgavirāgaṁ cetovimuttiṁ avijjāvirāgañca paññāvimuttiṁ. 
Tattha taṇhārogassa samatho bhesajjaṁ, rāgavirāgā cetovimutti arogaṁ. 
Avijjārogassa vipassanābhesajjaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti arogaṁ. 
Evañhi bhagavā cāha, “dve dhammā pariññeyyā nāmañca rūpañca, dve dhammā pahātabbā avijjā ca bhavataṇhā ca, dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti cā”ti. 
Tattha samathaṁ bhāvento rūpaṁ parijānāti, rūpaṁ parijānanto taṇhaṁ pajahati, taṇhaṁ pajahanto rāgavirāgā cetovimuttiṁ sacchikaroti, vipassanaṁ bhāvento nāmaṁ parijānāti, nāmaṁ parijānanto avijjaṁ pajahati, avijjaṁ pajahanto avijjāvirāgā paññāvimuttiṁ sacchikaroti. 
Yadā bhikkhuno dve dhammā pariññātā bhavanti nāmañca rūpañca, tathāssa dve dhammā pahīnā bhavanti avijjā ca bhavataṇhā ca. 
Dve dhammā bhāvitā bhavanti samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā bhavanti vijjā ca vimutti ca. 
Ettāvatā bhikkhu katakicco bhavati. 
Esā sopādisesā nibbānadhātu. 
Tassa āyupariyādānā jīvitindriyassa uparodhā idañca dukkhaṁ nirujjhati, aññañca dukkhaṁ na uppajjati. 
Tattha yo imesaṁ khandhānaṁ dhātuāyatanānaṁ nirodho vūpasamo aññesañca khandhadhātuāyatanānaṁ appaṭisandhi apātubhāvo, ayaṁ anupādisesā nibbānadhātu. 
Tattha katamaṁ <b>alobho kusalamūlaṁ</b>? 
Yaṁdhātuko alobho alubbhanā alubbhitattaṁ anicchā apatthanā akantā anajjhosānaṁ. 
Ayaṁ alobho kusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Alobhajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Atha vā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kusalanti vuccati, so tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ. 
Katamesaṁ tiṇṇaṁ, sammāsaṅkappassa sammāvāyāmassa sammāsamādhissa ca imesaṁ mūlanti, tasmā kusalamūlanti vuccati. 
Tattha katamaṁ <b>adoso kusalamūlaṁ</b>? 
Yā sattesu vā saṅkhāresu vā anaghāto appaṭighāto abyāpatti abyāpādo adoso mettā mettāyanā atthakāmatā hitakāmatā cetaso pasādo, ayaṁ adoso kusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Adosajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Atha vā tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ. 
Katamesaṁ tiṇṇaṁ? 
Sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa ca imesaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ, tasmā kusalamūlanti vuccati. 
Tattha katamaṁ <b>amoho kusalamūlaṁ</b>? 
Yaṁ catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṁ ñāṇadassanaṁ abhisamayo sammā ca paccāgamo paṭivedho amoho asammuyhanā asammoho vijjāpakāso āloko anāvaraṇaṁ sekkhānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, ayaṁ amoho kusalamūlaṁ. 
Kassetaṁ mūlaṁ? 
Amohajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ. 
Atha vā dvinnaṁ maggaṅgānaṁ etaṁ mūlaṁ. 
Katamesaṁ dvinnaṁ? 
Sammādiṭṭhiyā ca sammāsatiyā ca imesaṁ dvinnaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ, tasmā kusalamūlanti vuccati. 
Evaṁ imesaṁ tīhi kusalamūlehi aṭṭhaṅgiko maggo yojetabbo. 
Tattha katamā <b>aniccasaññā</b>? 
“Sabbe saṅkhārā uppādavayadhammino”ti ca yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ aniccasaññā. 
Tassā ko nissando? 
Aniccasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya aṭṭhasu lokadhammesu cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 
Tattha katamā <b>dukkhasaññā</b>? 
“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ dukkhasaññā. 
Tassā ko nissando? 
Dukkhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ālasse sampamāde vimhaye ca cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 
Tattha katamā <b>anattasaññā</b>? 
“Sabbesu dhammesu anattā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ anattasaññā. 
Tassā ko nissando, anattasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ahaṅkāro cittaṁ nānusandhati na sandhati, mamaṅkāro na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 
Tattha katamā <b>asubhasaññā</b>? 
“Satta saṅkhārā asubhā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ asubhasaññā. 
Tassā ko nissando? 
Asubhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya subhanimitte cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. 
Tattha pañcannaṁ khandhānaṁ pariññā bhagavatā desitā, yo tattha asubhasaññā rūpakkhandhassa pariññattaṁ, dukkhasaññā vedanākkhandhassa pariññattaṁ, anattasaññā saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa pariññattaṁ, aniccasaññā viññāṇakkhandhassa pariññattaṁ. 
Tattha samathena taṇhaṁ samugghāteti, vipassanāya avijjaṁ samugghāteti, adosena dosaṁ samugghāteti, amohena mohaṁ samugghāteti, aniccasaññāya niccasaññaṁ samugghāteti, dukkhasaññāya sukhasaññaṁ samugghāteti, anattasaññāya attasaññaṁ samugghāteti, asubhasaññāya subhasaññaṁ samugghāteti. 
Cittavikkhepapaṭisaṁharaṇalakkhaṇo samatho, tassa jhānāni padaṭṭhānaṁ. 
Sabbadhammaṁ yathābhūtaṁ paṭivedhalakkhaṇā vipassanā, tassā sabbaneyyaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Icchāpaṭisaṁharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṁ. 
Abyāpādalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṁ. 
Vatthuappaṭihatalakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṁ. 
Saṅkhatānaṁ dhammānaṁ vināsaggahaṇalakkhaṇā aniccasaññā, tassā udayabbayo padaṭṭhānaṁ. 
Sāsavaphassasañjānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṁ. 
Sabbadhammaanupagamanalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṁ. 
Vinīlakavipubbakauddhumātakasamuggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṁ. 
Imesu navasu padesu upadiṭṭhesu sabbo kusalapakkho upadiṭṭho bhavati, so ca bahussutena sakkā jānituṁ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttenāti. 
Tattha niccasaññādhimuttassa aparāparaṁ cittaṁ paṇāmento satimapaccavekkhato aniccasaññā na upaṭṭhāti, pañcasu kāmaguṇesu sukhassādādhimuttassa iriyāpathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññā na upaṭṭhāti, khandhadhātuāyatanesu attādhimuttassa nānādhātuanekadhātuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññā na upaṭṭhāti, vaṇṇasaṇṭhānābhiratassa kāye subhādhimuttassa ca vippaṭicchannā asubhasaññā na upaṭṭhāti. 
Avippaṭisāralakkhaṇā saddhā, saddahanā paccupaṭṭhānaṁ. 
Tassa cattāri sotāpattiyaṅgāni padaṭṭhānaṁ. 
Evañhi vuttaṁ bhagavatā saddhindriyaṁ bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu sotāpattiyaṅgesu kusalesu dhammesu. 
Sūrāapaṭikkhepanalakkhaṇaṁ vīriyindriyaṁ, vīriyindriyārambho paccupaṭṭhānaṁ. 
Tassa atītā cattāro sammappadhānā padaṭṭhānaṁ. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā vīriyindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu sammappadhānesu. 
Sati saraṇalakkhaṇā, asammohapaccupaṭṭhānā. 
Tassa atītā cattāro satipaṭṭhānā padaṭṭhānaṁ. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā satindriyaṁ bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu satipaṭṭhānesu. 
Ekaggalakkhaṇo samādhi, avikkhepapaccupaṭṭhāno, tassa cattāri ñāṇāni padaṭṭhānaṁ. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā samādhindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu jhānesu. 
Pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtatthasantīraṇā paccupaṭṭhānā, tassa cattāri ariyasaccāni padaṭṭhānaṁ. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā paññindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu ariyasaccesu. 
<b>Cattāri cakkāni</b> patirūpadesavāso cakkaṁ, sappurisūpanissayo cakkaṁ, attasammāpaṇidhānaṁ cakkaṁ, pubbe katapuññatā cakkaṁ. 
Tattha ariyasannissayalakkhaṇo patirūpadesavāso, so sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṁ. 
Ariyasannissayalakkhaṇo sappurisūpanissayo, so attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṁ. 
Sammāpaṭipattilakkhaṇaṁ attasammāpaṇidhānaṁ, taṁ puññānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Kusaladhammopacayalakkhaṇaṁ puññaṁ, taṁ sabbasampattīnaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Ekādasasīlamūlakā dhammā sīlavato avippaṭisāro bhavati …pe… 
so vimuttiñāṇadassanaṁ “nāparaṁ itthattāyā”ti pajānanā. 
Tattha veramaṇilakkhaṇaṁ sīlaṁ, taṁ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṁ. 
Na attānuvādalakkhaṇo avippaṭisāro, so pāmojjassa padaṭṭhānaṁ. 
Abhippamodanalakkhaṇaṁ pāmojjaṁ, taṁ pītiyā padaṭṭhānaṁ. 
Attamanalakkhaṇā pīti, sā passaddhiyā padaṭṭhānaṁ. 
Kammaniyalakkhaṇā passaddhi, sā sukhassa padaṭṭhānaṁ. 
Abyāpādalakkhaṇaṁ sukhaṁ, taṁ samādhino padaṭṭhānaṁ. 
Avikkhepanalakkhaṇo samādhi, so yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṁ. 
Aviparītasantīraṇalakkhaṇā paññā, sā nibbidāya padaṭṭhānaṁ anālayanalakkhaṇā nibbidā, sā virāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Asaṅkilesalakkhaṇo virāgo, so vimuttiyā padaṭṭhānaṁ. 
Akusaladhammavivekalakkhaṇā vimutti, sā vimuttino vodānassa padaṭṭhānaṁ. 
<b>Catasso ariyabhūmiyo cattāri sāmaññaphalāni</b>. 
Tattha yo yathābhūtaṁ pajānāti, esā dassanabhūmi. 
Sotāpattiphalañca so yathābhūtaṁ pajānitvā nibbindati, idaṁ tanukāmarāgassa padaṭṭhānaṁ byāpādānaṁ. 
Sakadāgāmiphalañca saṇhaṁ virajjati, ayaṁ rāgavirāgā cetovimutti. 
Anāgāmiphalañca yaṁ avijjāvirāgā vimuccati, ayaṁ katābhūmi. 
Arahattañca sāmaññaphalānīti ko vacanattho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sāmaññaṁ, tassetāni phalāni sāmaññaphalānīti vuccati. 
Kissa brahmaññaphalānīti vuccante? 
Brahmaññaariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa tāni phalānīti brahmaññaphalānīti vuccante. 
Tattha sotāpanno kathaṁ hoti? 
Saha saccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṁyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso ca, imesaṁ tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ pahānā parikkhayā ariyasāvako hoti sotāpanno avinipātadhammo yāva dukkhassantaṁ karoti. 
Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? 
Assutavā bālo puthujjano yāva ariyadhamme akovido, so rūpaṁ attato samanupassati yāva viññāṇasmiṁ attānaṁ, so imesu pañcasu khandhesu attaggāho vā attaniyaggāho vā esohamasmi ekasmiṁ vasavattiko pakkhitto anuggaho anusayanto aṅgamaṅganti parati. 
Yā tathābhūtassa khanti ruci pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā abhippasannā, ayaṁ vuccate sakkāyadiṭṭhīti. 
Tattha pañca diṭṭhiyo ucchedaṁ bhajanti. 
Katamāyo pañca? 
Rūpaṁ attato samanupassati, yāva viññāṇaṁ attato samanupassati, imāyo pañca ucchedaṁ bhajanti, avasesāyo pannarasa sassataṁ bhajanti. 
Iti sakkāyadiṭṭhipahānā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīyanti. 
Pahānā ucchedaṁ sassatañca na bhajati. 
Iti ucchedasassatappahānā ariyasāvakassa na kiñci diṭṭhigataṁ bhavati, aññā vā lokuttarāya sammādiṭṭhiyā. 
Kathaṁ pana sakkāyadiṭṭhi na bhavati? 
Idha ariyasāvako sutavā hoti, sabbo sukkapakkho kātabbo, yāva ariyadhammesu kovido rūpaṁ anattato samanupassati, yāva viññāṇaṁ …pe… 
evamassa samanupassantassa sakkāyadiṭṭhi na bhavati. 
Kathaṁ vicikicchā na bhavati? 
Idha ariyasāvako buddhe na kaṅkhati, na vicikicchati abhippasīdati, itipi so bhagavāti sabbaṁ. 
Dhamme na kaṅkhati na vicikicchati sabbaṁ. 
Yāva taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti, iminā dutiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. 
Saṅghe na kaṅkhati …pe… 
yāva pūjā devānañca manussānañcāti, iminā tatiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. 
Sabbe saṅkhārā dukkhāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. 
Taṇhā dukkhasamudayoti na kaṅkhati na vicikicchati. 
Taṇhānirodhā dukkhanirodhoti na kaṅkhati na vicikicchati. 
Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. 
Yāva buddhe vā dhamme vā saṅghe vā dukkhe vā samudaye vā nirodhe vā magge vā kaṅkhāyanā vimati vicikicchā dvedhāpathā āsappanā parisappanā anavaṭṭhānaṁ adhiṭṭhāgamanaṁ anekaṁso anekaṁsikatā, te tassa pahīnā bhavanti paṇunnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tattha sīlabbataparāmāso dvidhā—
sīlassa vā suddhassa vā. 
Tattha sīlassa sīlabbataparāmāso imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā tattha kapotapādāhi accharāhi saddhiṁ kīḷissāmi ramissāmi paricarissāmīti. 
Yathābhūtadassananti rucivimutti rāgo rāgaparivattakā diṭṭhirūpanā passanā asantussitassa sīlabbataparāmāso. 
Tattha katamo suddhassa sīlabbataparāmāso? 
Idhekacco sīlaṁ parāmasati, sīlena sujjhati, sīlena nīyati, sīlena muccati, sukhaṁ vītikkamati, dukkhaṁ vītikkamati, sukhadukkhaṁ vītikkamati anupāpuṇāti uparimena. 
Tadubhayaṁ sīlavataṁ parāmasati tadubhayena sīlavatena sujjhanti muccanti nīyanti, sukhaṁ vītikkamanti, dukkhaṁ vītikkamanti, sukhadukkhaṁ vītikkamanti, anupāpuṇantīti avisucikaraṁ dhammaṁ avimuttikaraṁ dhammaṁ visucito vimuttito paccāgacchantassa yā tathābhūtassa khanti ruci mutti pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā passanā, ayaṁ suddhassa sīlabbataparāmāso. 
Ete ubho parāmāsā ariyasāvakassa pahīnā bhavanti yāva āyatiṁ anuppādadhammā, so sīlavā bhavati ariyakantehi sīlehi samannāgato akkhaṇḍehi yāva upasamasaṁvattanikehi. 
Imesaṁ tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ pahānā sutavā ariyasāvako bhavati sotāpanno avinipātadhammo, sabbaṁ. 
Sahasaccābhisamayā, iti ko vacanattho? 
Cattāro abhisamayā, pariññābhisamayo pahānābhisamayo sacchikiriyābhisamayo bhāvanābhisamayo. 
Tattha ariyasāvako dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṁ pahānābhisamayena abhisameti, nirodhaṁ sacchikiriyābhisamayena abhisameti, maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti. 
Kiṅkāraṇaṁ? 
Dukkhassa pariññābhisamayo, samudayassa pahānābhisamayo, nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, maggassa bhāvanābhisamayo. 
Samathavipassanāya kathaṁ abhisameti? 
Ārammaṇe cittaṁ upanibandhetvā pañcakkhandhe dukkhato passati. 
Tattha yo upanibandho, ayaṁ samatho. 
Yā pariyogāhanā, ayaṁ vipassanā. 
Pañcakkhandhe dukkhāti passato yo pañcakkhandhesu ālayo nikanti upagamanaṁ ajjhosānā icchā mucchā paṇidhi patthanā pahīyati. 
Tattha pañcakkhandhā dukkhaṁ. 
Yo tattha ālayo nikanti upagamanaṁ ajjhosānaṁ icchā mucchā paṇidhi patthanā, ayaṁ samudayo. 
Yaṁ tassa pahānaṁ, so nirodho samatho vipassanā ca maggo, evaṁ tesaṁ catunnaṁ ariyasaccānaṁ ekakāle ekakkhaṇe ekacitte apubbaṁ acarimaṁ abhisamayo bhavati. 
Tenāha bhagavā “sahasaccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṁyojanāni pahīyantī”ti. 
Tattha samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti. 
Kiṁ kāraṇā? 
Dukkhaṁ pariññābhisamayo, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayo. 
Evaṁ diṭṭhanto yathā nāvā jalaṁ gacchantī cattāri kiccāni karoti, pārimaṁ tīraṁ pāpeti, orimaṁ tīraṁ jahati, bhāraṁ vahati, sotaṁ chindati; 
evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti. 
Yathā vā sūriyo udayanto ekakāle apubbaṁ acarimaṁ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṁ vidhamati, ālokaṁ pātukaroti, rūpaṁ nidassīyati, sītaṁ pariyādiyati; 
evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle …pe… 
yathā padīpo jalanto ekakāle apubbaṁ acarimaṁ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṁ vidhamati, ālokaṁ pātukaroti, rūpaṁ nidassīyati, upādānaṁ pariyādiyati; 
evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle …pe…. 
Yadā ariyasāvako sotāpanno bhavati avinipātadhammo niyato yāva dukkhassantaṁ karoti, ayaṁ dassanabhūmi. 
Sotāpattiphalañca sotāpattiphale ṭhito uttari samathavipassanaṁ bhāvento yuganaddhā vattamānā kāmarāgabyāpādānaṁ yebhuyyena pahānā ariyasāvako hoti. 
Sakadāgāmi pariniṭṭhitattā sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karoti, ayaṁ tanubhūmi. 
Sakadāgāmiphalañca yo sakadāgāmiphale ṭhito vipassanaṁ bhāvento kāmarāgabyāpāde sānusaye anavasesaṁ pajahati, kāmarāgabyāpādesu anavasesaṁ pahīnesu pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni pahīnāni bhavanti sakkāyadiṭṭhi sīlabbataparāmāso vicikicchā kāmacchando byāpādo ca, imesaṁ pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānā ariyasāvako hoti anāgāmī tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṁ vītarāgabhūmi. 
Anāgāmiphalañca anāgāmiphale ṭhito uttari samathavipassanaṁ bhāvento pañca uddhambhāgiyāni saṁyojanāni pajahati rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjañca. 
Imesaṁ pañcannaṁ uddhambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānā ariyasāvako arahā bhavati, khīṇāsavo vusitavā sammadaññāvimutto parikkhīṇabhavasaṁyojano anuppattasadattho, ayaṁ katābhūmi. 
Arahantova ayaṁ sopādisesā nibbānadhātu. 
Tassa āyukkhayā jīvitindriyāparodhā idañca dukkhaṁ nirujjhati, aññañca dukkhaṁ na uppajjati. 
Yo imassa dukkhassa niro