Tạng Thuyết (Peṭakopadesa)

trā vividhā manoramā, 
Virūparūpehi mathenti cittaṁ; 
Tasmā ahaṁ pabbajitomhi rāja, 
Apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyo”. 
Yaṁ “kāmā hi citrā vividhā manoramā”ti ayaṁ assādo. 
Yaṁ “virūparūpehi mathenti cittan”ti ayaṁ ādīnavo. 
Yaṁ ahaṁ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyoti idaṁ nissaraṇaṁ. 
Balavaṁ bālopamasuttaṁ yaṁ āsāya vā vedanīyaṁ kammaṁ gāhati, tathā cepi yaṁ yaṁ pāpakammaṁ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṁ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti. 
Yaṁ purāsadiso hoti. 
Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṁ nissaraṇaṁ. 
Tattha katamaṁ lokikaṁ suttaṁ? 
“Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ, 
Sajjukhīraṁva muccati; 
Ḍahantaṁ bālamanveti, 
Bhasmacchannova pāvako”. 
Cattāri agatigamanāni, idaṁ lokikaṁ suttaṁ. 
Tattha katamaṁ lokuttaraṁ suttaṁ? 
“Yassindriyāni samathaṅgatāni, 
Assā yathā sārathinā sudantā; 
Pahīnamānassa anāsavassa, 
Devāpi tassa pihayanti tādino”ti. 
“Ariyaṁ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṁ desessāmī”ti idaṁ lokuttaraṁ suttaṁ. 
Tattha katamaṁ lokikaṁ lokuttarañca suttaṁ? 
“Sattiyā viya omaṭṭho, 
dayhamānova matthake; 
Kāmarāgappahānāya, 
sato bhikkhu paribbaje”. 
“Sattiyā viya omaṭṭho, 
Dayhamānova matthake”ti lokikaṁ; 
“Kāmarāgappahānāya, 
Sato bhikkhu paribbaje”ti lokuttaraṁ. 
Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṁ. 
Natthi chandoti lokuttaraṁ suttaṁ. 
Tattha katamaṁ kammaṁ? 
“Yo pāṇamatipāteti, 
musāvādañca bhāsati; 
Loke adinnaṁ ādiyati, 
paradārañca gacchati. 
Surāmerayapānañca, 
yo naro anuyuñjati; 
Appahāya pañca verāni, 
dussīlo iti vuccati”. 
Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. 
Idaṁ kammaṁ. 
Tattha katamo vipāko? 
Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā. 
“Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā. 
Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā”. 
Ayaṁ vipāko. 
Tattha katamaṁ kammañca vipāko ca? 
“Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, 
Tatuṭṭhāya tameva khādati; 
Evaṁ atidhonacārinaṁ, 
Sāni kammāni nayanti duggatiṁ”. 
Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, yāva sāni kammānīti idaṁ kammaṁ. 
Nayanti duggatinti vipāko. 
Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṁ kammaṁ. 
Yaṁ devesu upapajjati, ayaṁ vipāko. 
Idaṁ kammañca vipāko ca. 
Tattha katamaṁ niddiṭṭhaṁ suttaṁ? 
“Nelaṅgo setapacchādo, 
ekāro vattatī ratho; 
Anīghaṁ passa āyantaṁ, 
chinnasotaṁ abandhanaṁ; 
Yaṁ vā cittaṁ samaṇesu, 
cittāgahapati dissati”. 
Evaṁ imāya gāthāya niddiṭṭho attho. 
Gopālakopame ekādasa padāni. 
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. 
Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti. 
Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho. 
Tattha katamo aniddiṭṭho attho? 
“Sukho viveko tuṭṭhassa, 
sutadhammassa passato; 
Abyāpajjaṁ sukhaṁ loke, 
pāṇabhūtesu saṁyamoti. 
Sukhā virāgatā loke, 
kāmānaṁ samatikkamo; 
Asmimānassa yo vinayo, 
etaṁ ve paramaṁ sukhanti”. 
Idaṁ aniddiṭṭhaṁ. 
Aṭṭha mahāpurisavitakkā. 
Idaṁ aniddiṭṭhaṁ. 
Tattha katamaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca? 
“Pasannanetto sumukho, 
brahā uju patāpavā; 
Majjhe samaṇasaṅghassa, 
ādiccova virocasi”. 
Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho. 
Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṁ sumukhatā, kathaṁ brahakāyatā, kathaṁ ujukatā, kathaṁ patāpavatā, kathaṁ virocatāti aniddiṭṭho. 
Pheṇapiṇḍopamaṁ veyyākaraṇaṁ yathā pheṇapiṇḍo evaṁ rūpaṁ yathā pubbuḷo evaṁ vedanā māyā viññāṇaṁ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā. 
Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ sabbañca cakkhuviññeyyaṁ yaṁ vā catūhi āyatanehi? 
Kathaṁ vedanā pubbuḷūpamā? 
Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? 
Evamesā aniddiṭṭhā. 
Evaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. 
Tattha katamaṁ ñāṇaṁ? 
“Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, 
yāyaṁ nibbedhagāminī; 
Yāya sammā pajānāti, 
jātimaraṇasaṅkhayaṁ”. 
Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṁ aññindriyaṁ aññātāvindriyaṁ, idaṁ ñāṇaṁ. 
Tattha katamaṁ neyyaṁ? 
“Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, 
Saṁyojane vajjamapassamānā; 
Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā, 
Oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ”. 
Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti. 
Udāne kāpiyaṁ suttaṁ apaṇṇakapasādanīyaṁ—
idaṁ neyyaṁ. 
Tattha katamaṁ ñāṇañca neyyañca? 
“Sabbe dhammā anattāti, 
yadā paññāya passati; 
Atha nibbindati dukkhe, 
esa maggo visuddhiyā”. 
Yadā passatīti ñāṇaṁ. 
Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṁ neyyaṁ. 
Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṁ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṁ ñāṇañca neyyañca. 
Tattha katamaṁ dassanaṁ? 
“Eseva maggo natthañño, 
Dassanassa visuddhiyā; 
Etañhi tumhe paṭipajjatha, 
Mārassetaṁ pamohanaṁ”. 
Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti. 
Idaṁ dassanaṁ. 
Tattha katamā bhāvanā? 
“Yassindriyāni subhāvitāni, 
Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke; 
So puggalo mati ca rūpasaññī, 
Sumohagatā na jānāti”. 
Cattāri dhammapadāni—
anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi. 
Ayaṁ bhāvanā. 
Tattha katamaṁ dassanañca bhāvanā ca? 
“Vacasā manasātha kammunā ca, 
Aviruddho sammā viditvā dhammaṁ; 
Nibbānapadābhipatthayāno, 
Sammā so loke paribbajeyya”. 
Sotāpattiphalaṁ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. 
Idaṁ dassanañca bhāvanā ca. 
Tattha katame vipākadhammadhammā? 
Yāni karoti purisoti vitthāro. 
Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. 
Ime vipākadhammadhammā. 
Tattha katame navipākadhammadhammā? 
“Rūpaṁ vedayitaṁ saññā, 
Viññāṇaṁ yā ceva cetanā; 
Nesohamasmi na meso attā, 
Iti diṭṭho virajjati”. 
Pañcime, bhikkhave, khandhā—
ime navipākadhammadhammā. 
Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo? 
“Ye evaṁ paṭipajjanti, 
nayaṁ buddhena desitaṁ; 
Te dukkhassantaṁ karissanti, 
satthusāsanakārakā”ti. 
Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṁ nevavipāko navipākadhammo. 
Brahmacariyaṁ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṁ yāva arahattaṁ. 
Tattha katamaṁ sakavacanaṁ? 
“Sabbapāpassa akaraṇaṁ, 
kusalassa upasampadā; 
Sacittapariyodāpanaṁ, 
etaṁ buddhāna sāsanaṁ”. 
Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. 
Idaṁ sakavacanaṁ. 
Tattha katamaṁ paravacanaṁ? 
“Natthi puttasamaṁ pemaṁ, 
Natthi goṇasamitaṁ dhanaṁ; 
Natthi sūriyasamā ābhā, 
Samuddaparamā sarā”. 
Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṁ phalaṁ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṁ. 
Idaṁ paravacanaṁ. 
Tattha katamaṁ sakavacanañca paravacanañca? 
“Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ, 
Ubhayametaṁ rajānukiṇṇaṁ; 
Ye evaṁvādino natthi, 
Tesaṁ kāmesu doso”ti. 
Idaṁ paravacanaṁ. 
Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya. 
Idaṁ sakavacanaṁ. 
“Nandati puttehi puttimā, 
Gomā gohi tatheva nandati; 
Upadhī hi narassa nandanā, 
Na hi so nandati yo nirūpadhī”ti—
paravacanaṁ. 
“Socati puttehi puttimā, 
Gomā gohi tatheva socati; 
Upadhī hi narassa socanā, 
Na hi so socati yo nirūpadhī”ti—
sakavacanaṁ. 
Idaṁ sakavacanaṁ paravacanañca. 
Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānaṁ? 
“Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, 
Sabbe gamissanti pahāya dehaṁ; 
Taṁ sabbajāniṁ kusalo viditvā, 
Dhamme ṭhito brahmacariyaṁ careyya”. 
Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṁ sekkho paṭipado. 
Idaṁ sattādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ? 
“Yañca kāmasukhaṁ loke, 
yañcidaṁ diviyaṁ sukhaṁ; 
Taṇhakkhayasukhassete, 
kalaṁ nāgghanti soḷasiṁ”. 
Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? 
Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi. 
Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṁ. 
Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṁ. 
Dārukkhandhopamaṁ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṁ pārimañca tīraṁ thale vā na ca ussīdanaṁ, majjhe ca na saṁsīdanaṁ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ. 
Evaṁ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṁ. 
Idaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. 
Tattha katamo thavo? 
“Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, 
saccānaṁ caturo padā; 
Virāgo seṭṭho dhammānaṁ, 
dvipadānañca cakkhumā”. 
Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni—
buddho sattānaṁ, virāgo dhammānaṁ, saṅgho gaṇānaṁ. 
Ayaṁ thavo. 
Tattha katamaṁ anuññātaṁ? 
“Kāyena saṁvaro sādhu, 
sādhu vācāya saṁvaro; 
Manasā saṁvaro sādhu, 
sādhu sabbattha saṁvuto; 
Sabbattha saṁvuto bhikkhu, 
sabbadukkhā pamuccati”. 
Idaṁ bhagavatā anuññātaṁ. 
Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni—
kāyasucaritaṁ vacīsucaritaṁ manosucaritaṁ. 
Idaṁ anuññātaṁ. 
Tattha katamaṁ paṭikkhittaṁ? 
Natthi puttasamaṁ pemaṁ. 
Vitthāro idaṁ paṭikkhittaṁ. 
Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṁ abhiññāya desitāni. 
Katamāni tīṇi? 
Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ. 
Idaṁ paṭikkhittaṁ. 
Tattha katamaṁ anuññātañca paṭikkhittañca? 
“Kāyena kusalaṁ kare, 
assa kāyena saṁvuto; 
Kāyaduccaritaṁ hitvā, 
kāyasucaritaṁ care”. 
Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. 
Kāyaduccaritaṁ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. 
Mahāvibhaṅgo aciratapānādo. 
Tatthimā uddānagāthā 
Sace bhāyasi dukkhassa, 
mābhinandi anāgataṁ; 
Vassakāle yathā chattaṁ, 
kusalāni kamatthake. 
Sabbe dhammā anattāti, 
samāgataṁ vicālaye; 
Na vo dukkhā pamokkhātthi, 
samatho ca vipassanā. 
Kāmacchandaṁ upādāya, 
yo so vitakkehi khajjati; 
Subhāvitatte bojjhaṅge, 
so imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ. 
Suññato lokaṁ avekkhassu, 
samādhibhāvi bhāvase; 
Kāmaṁ kāmayamānassa, 
dhammacariyāya sugatiṁ. 
Haññate sabbā mucceva, 
nippoṭhento catuddisā; 
Yo kāme parivajjeti, 
pārichattopameva ca. 
Yāni karoti puriso, 
lokadhammā pakāsitā; 
Sukho vipāko puññānaṁ, 
tatiyaṁ aññaṁ na vijjati. 
Ādānassa bhayaṁ ñatvā, 
jāyate jīyatepi ca; 
Kāmā hi citrā vividhā, 
atha loṇasallopamaṁ. 
Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ, 
Agatīhi ca gacchati; 
Yassindriyāni samathaṅgatāni, 
Tatheva pañcañāṇiko. 
Sattiyā viya omaṭṭho, 
viññāṇañca patiṭṭhitā; 
Yo pāṇamatipāteti, 
tīṇi duccaritāni ca. 
Saṭṭhivassasahassāni, 
Khaṇaṁ laddhāna dullabhaṁ; 
Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, 
Catūsu paṭipattisu. 
Nelaṅgo setapacchādo, 
atha gopālakopamaṁ; 
Sukho viveko tuṭṭhassa, 
vitakkā ca sudesitā. 
Pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ, 
brahā uju patāpavā; 
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, 
anaññā tīṇi indriyāni. 
Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, 
Atha vaṇṇo rahassavā; 
Sabbe dhammā anattāti, 
Ariyasaccañca desitaṁ. 
Eseva maggo natthañño, 
Sotāpannoti byākare; 
Yassindriyāni subhāvitāni, 
Atha dhammapadehi ca. 
Vacasā manasā ceva, 
pañcakkhandhā aniccato; 
Yāni karoti puriso, 
tīṇi sucaritāni ca. 
Rūpaṁ vedayitaṁ saññā, 
pañcakkhandhā pakāsitā; 
Yo evaṁ paṭipajjati, 
brahmā ceva phalāni ca. 
Sabbapāpassa akaraṇaṁ, 
vimokkhā taṁ hi desitā; 
Natthi puttasamaṁ pemaṁ, 
devānaṁ asurāna ca. 
Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ, 
nandati socati niccaṁ; 
Ye keci bhūtā bhavissanti, 
satthāro ca pakāsitā. 
Yañca kāmasukhaṁ loke, 
bojjhaṅgā ca sudesitā; 
Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, 
tayo ca aggapattiyo. 
Kāyena saṁvaro sādhu, 
karaṇīyañca desitaṁ; 
Natthi attasamaṁ pemaṁ, 
ariyā tīṇi ca desitā. 
Kāyena kusalaṁ abhirato, 
Vinayañca kāmasukhaṁ loke; 
Bojjhaṅgā ca sudesitā, 
Duddasaṁ anataṁ ceva parāparaṁ ca. 
Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṁ nāma dutiyabhūmi samattā. 

Peṭakopadesa 
3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi 
Tattha katamaṁ suttādhiṭṭhānaṁ? 
Lobhādhiṭṭhānaṁ dosādhiṭṭhānaṁ mohādhiṭṭhānaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ adosādhiṭṭhānaṁ amohādhiṭṭhānaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ vīriyindriyādhiṭṭhānaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ? 
“Vitakkamathitassa jantuno, 
Tibbarāgassa subhānupassino; 
Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, 
Esa kho gāḷhaṁ karoti bandhanaṁ”. 
Vitakkamathitassāti kāmarāgo. 
Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. 
Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā. 
Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti rāgaṁ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo. 
Na bhagavā ekaṁ dhammaṁ ārabbha aññaṁ dhammaṁ deseti. 
Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṁ kāmavitakkena niddisīyati. 
Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṁ niddisati. 
Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṁ kāmataṇhāti niddisati. 
Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṁyojanaṁ niddisati. 
Evaṁ gāthāsu anuminitabbaṁ. 
Evaṁ saveyyākaraṇesu. 
Tattha bhagavā ekaṁ dhammaṁ tividhaṁ niddisati, nissandato hetuto phalato. 
“Dadaṁ piyo hoti bhajanti naṁ bahū, 
Kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati; 
Amaṅkubhūto parisaṁ vigāhati, 
Visārado hoti naro amaccharī”. 
Dadanti yaṁ yaṁ dānaṁ, idaṁ dānamayikaṁ puññakriyaṁ. 
Tattha hetu. 
Yañcetaṁ. 
Bhajanti naṁ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṁ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. 
Yañca avippaṭisārī kālaṁ karoti ayaṁ nissando. 
Yaṁ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṁ phalaṁ. 
Idaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ dosādhiṭṭhānaṁ? 
“Yo pāṇamatipāteti, 
musāvādañca bhāsati; 
Loke adinnaṁ ādiyati, 
paradārañca gacchati; 
Surāmerayapānañca, 
yo naro anuyuñjati. 
Appahāya pañca verāni, 
dussīlo iti vuccati; 
Kāyassa bhedā duppañño, 
nirayaṁ sopapajjati”. 
Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. 
Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati. 
Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṁ. 
Yo ca surāmerayapānaṁ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti. 
Pañca verāni appahāyāti pañcannaṁ bhikkhāpadānaṁ samatikkamanaṁ sabbesaṁ dosajānaṁ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca. 
Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni—
dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca. 
Tattha yaṁ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī. 
Tāyaṁ yathā ca musāvādaṁ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṁ, idamassa dubbhāsitā. 
Yañca saṅkappeti manoduccaritaṁ byāpādaṁ, idamassa duccintitacintitā. 
Yaṁ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṁ kathaṁ kathanti. 
Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapatho, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedetīti. 
Puna caparaṁ yadā passati coraṁ rājāparādhikaṁ raññā gahitaṁ jīvitā voropetaṁ, tassevaṁ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti. 
Puna caparaṁ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṁ maraṇāti so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti iti bālalakkhaṇaṁ hetu. 
Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. 
Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṁ phalaṁ. 
Idaṁ dosādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ mohādhiṭṭhānaṁ? 
“Satañceva sahassānaṁ, 
kappānaṁ saṁsarissati; 
Atha vāpi tato bhiyyo, 
gabbhā gabbhaṁ gamissatha. 
Anupādāya buddhavacanaṁ, 
Saṅkhāre attato upādāya; 
Dukkhassantaṁ karissanti, 
Ṭhānametaṁ na vijjati”. 
Yo yaṁ anamataggasaṁsāraṁ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṁ avijjāhetukā. 
Yānipi ca saṅkhārānaṁ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṁ adassanaṁ buddhavacanassa, ayaṁ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṁ. 
Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. 
“Etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā”ti idaṁ suttaṁ avijjāya nikkhittaṁ, avijjāya nikkhipitaṁ. 
Evaṁ satthā sutte nayena dhammena niddisati. 
Asādhāraṇena taṁyeva tattha niddisitabbaṁ. 
Na aññaṁ. 
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā “idaṁ dukkhan”ti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṁ tattha appajānanā, idaṁ dukkhaṁ, ayaṁ hetu. 
Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṁ nissando. 
Yañca diṭṭhigatāni parāmasati “idameva saccaṁ moghamaññan”ti ayaṁ nissando. 
Yaṁ punabbhavaṁ nibbatteti, idaṁ phalaṁ. 
Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca. 
Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. 
Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. 
Yathā kiṁ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. 
Tattha yañca chandāgatiṁ gacchati yañca bhayāgatiṁ gacchati, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ. 
Yaṁ dosā, ayaṁ dosoyeva. 
Yaṁ mohā, ayaṁ mohoyeva. 
Evaṁ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. 
Yattha ekaṁ niddisitabbaṁ, tattha ekaṁ niddisīyati. 
Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṁ vā niddisitabbaṁ. 
Ayañcettha gāthā—
“Chandā dosā bhayā mohā, 
yo dhammaṁ ativattati; 
Nihīyati tassa yaso, 
kāḷapakkheva candimā”. 
Kattha chandā ca ayaṁ lobho yathā niddiṭṭhaṁ pubbe. 
Idaṁ mohādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ? 
“Asubhānupassiṁ viharantaṁ, 
Indriyesu susaṁvutaṁ; 
Bhojanamhi ca mattaññuṁ, 
Saddhaṁ āraddhavīriyaṁ; 
Taṁ ve nappasahati māro, 
Vāto selaṁva pabbatan”ti. 
Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṁ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. 
Indriyesu susaṁvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṁ mama āyatanasocitaṁ anupādāya. 
Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṁ. 
Iti ayaṁ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. 
Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṁ nissando. 
Taṁ ve nappasahati māro, vāto selaṁ va pabbatanti, idaṁ phalaṁ. 
Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca. 
Nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṁ asubhanimittaṁ. 
Tattha asubhanimittaṁ manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati. 
Idaṁ alobhassa vatthu. 
Yaṁ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṁ arūparāgaṁ, iti phalaṁ. 
Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. 
Idaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ adosādhiṭṭhānaṁ? 
“Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, 
Mettāyati kusalo tena hoti; 
Sabbe ca pāṇe manasānukampaṁ, 
Pahūtamariyo pakaroti puññaṁ”. 
Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṁ adoso. 
Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṁyutto dhammapaññattiṁ gacchati. 
Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito. 
Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṁ lokiyassa, na hi lokuttarassa. 
Tattha yā mettāyanā, ayaṁ hetu. 
Yaṁ kusalo bhavati ayaṁ nissando. 
Yāva abyāpajjo bhūmiyaṁ bahupuññaṁ pasavati, idaṁ phalaṁ. 
Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. 
Ekādasānisaṁsā mettāya cetovimuttiyā. 
Tattha yā mettācetovimutti, ayaṁ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṁ sukhaṁ āyatiṁ manāpo hoti manussānaṁ, ime ekādasa dhammā nissando. 
Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati. 
Idaṁ phalaṁ. 
Idaṁ adosādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ amohādhiṭṭhānaṁ? 
“Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, 
yāyaṁ nibbedhagāminī; 
Yāya sammā pajānāti, 
jātimaraṇasaṅkhayaṁ”. 
Paññā hi seṭṭhāti vatthuṁ. 
Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṁ yathābhūtaṁ paṭivijjhati. 
Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. 
Paññāti hetu. 
Yaṁ pajānāti ayaṁ nissando. 
Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṁ phalaṁ. 
Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. 
Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṁ aññindriyaṁ aññātāvindriyaṁ. 
Tattha katamaṁ anaññātaññassāmītindriyaṁ? 
Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṁ janeti vāyamati, vīriyaṁ ārabhati, cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Evaṁ catunnaṁ ariyasaccānaṁ kātabbaṁ. 
Tattha katamaṁ aññindriyaṁ? 
Idha, bhikkhave, bhikkhu “idaṁ dukkhaṁ ariyasaccan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, yā ca maggo, idaṁ aññindriyaṁ. 
Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṁ vuccati aññātāvindriyaṁ. 
Tathāyaṁ paññā, ayaṁ hetu. 
Yaṁ chandaṁ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṁ nissando. 
Yena sabbaso āsavānaṁ khayā hetu, yaṁ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṁ nissando. 
Yaṁ arahattaṁ, idaṁ phalaṁ. 
Tattha khīṇā me jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyanti, idaṁ khaye ñāṇaṁ. 
Nāparaṁ itthattāyāti pajānāmīti idaṁ anuppāde ñāṇaṁ. 
Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. 
Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni. 
Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? 
Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. 
Tattha katamaṁ kusalamūlaṁ? 
Alobho adoso amoho. 
Tattha katamaṁ kusalaṁ? 
Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. 
Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṁ hetu. 
Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṁ vāyāmaṁ samādhiñca, ayaṁ alobhassa nissando. 
Tattha yo adoso, ayaṁ hetu. 
Yaṁ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṁ sammākammantaṁ sammāājīvañca, ayaṁ nissando. 
Tattha yo amoho hetu, yaṁ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṁ, ayaṁ nissando. 
Imassa brahmacariyassa yaṁ phalaṁ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṁ phalaṁ. 
Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. 
Evaṁ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni. 
Yattha duve yattha tīṇi. 
Ayañcettha gāthā. 
“Tulamatulañca sambhavaṁ, 
Bhavasaṅkhāramavassaji muni; 
Ajjhattarato samāhito, 
Abhindi kavacamivattasambhavan”ti. 
Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṁ atulasaṅkhataṁ. 
Tattha ye saṅkhatā tulaṁ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. 
Ettako kāmesu assādo. 
Ettako ādīnavo imassa, idaṁ nissaraṇanti iti nibbānaṁ pajānāti. 
Dvīhi kāraṇehi atulaṁ na ca sakkā tulayituṁ. 
Ettakaṁ etaṁ netaṁ paramatthīti tena atulaṁ. 
Atha pāpuṇā ratanaṁ karitvā acchariyabhāvena atulaṁ. 
Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṁ amoho. 
Yaṁ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṁ, ayaṁ alobho. 
Yaṁ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṁharaṇā, ayaṁ adoso. 
Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. 
Tulamatulasambhavanti ayaṁ amoho. 
Yo bhavasaṅkhārānaṁ samosaraṇaṁ lobho sammāsamādhīnaṁ assādo, ayaṁ hetu. 
Yaṁ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṁ sambhedo, ayaṁ nissando. 
Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. 
Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṁ akusalamūlaṁ samosaraṇaṁ gacchati. 
So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṁ. 
Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṁ samosaraṇaṁ gacchati. 
Ayaṁ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho. 
Yathā akusalamūlāni, evaṁ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni. 
Idaṁ amohādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ? 
“Kāyena kusalaṁ kare, 
assa kāyena saṁvuto; 
Kāyaduccaritaṁ hitvā, 
kāyena sucaritaṁ care”. 
Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. 
Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ? 
“Subhāsitaṁ uttamamāhu santo, 
Dhammaṁ bhaṇe nādhammaṁ taṁ dutiyaṁ; 
Piyaṁ bhaṇe nāppiyaṁ taṁ tatiyaṁ, 
Saccaṁ bhaṇe nālikaṁ taṁ catutthaṁ”. 
Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ? 
“Manena kusalaṁ kammaṁ, 
manasā saṁvuto bhave; 
Manoduccaritaṁ hitvā, 
manasā sucaritaṁ care”. 
Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ. 
Imāni asādhāraṇāni suttāni. 
Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni? 
“Vācānurakkhī manasā susaṁvuto, 
Kāyena ca nākusalaṁ kayirā; 
Ete tayo kammapathe visodhaye, 
Ārādhaye maggamisippaveditaṁ”. 
Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo—
kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi. 
Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? 
Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. 
Tattha katamā vacīkammapārisuddhi? 
Musāvādā veramaṇī …pe… 
samphappalāpā veramaṇī. 
Tattha katamā manokammapārisuddhi? 
Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. 
Idaṁ sādhāraṇasuttaṁ. 
Iti sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. 
Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo. 
Tattha katamaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ? 
“Yassa saddhā tathāgate, 
acalā suppatiṭṭhitā; 
Sīlañca yassa kalyāṇaṁ, 
ariyakantaṁ pasaṁsitaṁ. 
Saṅghe pasādo yassatthi, 
ujubhūtañca dassanaṁ; 
Adaliddoti taṁ āhu, 
amoghaṁ tassa jīvitaṁ. 
Saddhā ve nandikā ārādhiko, 
No tassa saddhoti; 
Sabbaṁ siyāti bhagavantaṁ, 
Tathārūpo dhammasampasādo”. 
Idaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ vīriyādhiṭṭhānaṁ? 
“Ārambhatha nikkamatha, 
yuñjatha buddhasāsane; 
Dhunātha maccuno senaṁ, 
naḷāgāraṁva kuñjaro”. 
Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṁ vīriyādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ? 
“Satīmato sadā bhaddaṁ, 
bhaddamatthu satīmato; 
Satīmato sadā seyyo, 
satīmā sukhamedhati”. 
Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ? 
“Ākaṅkhato te naradammasārathi, 
Devā manussā manasā vicintitaṁ; 
Sabbe na jaññā kasiṇāpi pāṇino, 
Santaṁ samādhiṁ araṇaṁ nisevato”. 
Tayome, bhikkhave, samādhī—
savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. 
Idaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ. 
Tattha katamaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ? 
Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena. 
Tisso imā, bhikkhave, paññā—
sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ suttaṁ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni. 
Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni? 
“Avītarāgo kāmesu, 
yassa pañcindriyā mudū; 
Saddhā sati ca vīriyaṁ, 
samatho ca vipassanā; 
Tādisaṁ bhikkhumāsajja, 
pubbeva upahaññati”. 
Pañcimāni indriyāni. 
Saddhindriyādiindriyaṁ daṭṭhabbaṁ. 
Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṁ kātabbaṁ. 
Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. 
Yaṁ yassa sambandhaṁ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṁ suttaṁ niddisitabbaṁ, natthañño dhammo niddisitabbo. 
Tattha sādhāraṇaṁ kusalaṁ nāpi kusalaṁ akusalaṁ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṁ kāmavitakkaṁ pajahati …pe… 
cattāro sammappadhānā kusalaṁ akusalañca. 
Tatthimā uddānagāthā 
Vitakko hi mamatthiko, 
dadaṁ piyo naro iti; 
Yo pāṇamatipāteti, 
tīṇi tassa bālalakkhaṇaṁ. 
Satañceva sahassānaṁ, 
ye ca samaṇabrāhmaṇā; 
Chandā dosā bhayā mohā, 
catūhi agatīhi ca. 
Asubhānupassiṁ viharantaṁ, 
Nimittesu asubhā ca; 
Ekampi ce piyaṁ pāṇaṁ, 
Mittā sace subhāsitā. 
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, 
Anuññā tīṇi indriyāni; 
Kusalākusalamūlāni ca, 
Tulamatulañca sambhavaṁ. 
Kāyena kusalaṁ kare, 
Tīṇi sucaritāni ca; 
Subhāsitaṁ uttamamāhu, 
Santo vacīsucaritāni ca. 
Kāyena ca kusalaṁ kayirā, 
Manoduccaritāni ca; 
Kāyānurakkhī ca sadā, 
Tisso ca pārisuddhiyo. 
Yassa saddhā tathāgate, 
samuppāde ca desito; 
Ārambhatha nikkamatha, 
yā ca sammappadhānatā. 
Satīmato sadā bhaddaṁ, 
satipaṭṭhānabhāvanā; 
Ākaṅkhato ca anaññāṇaṁ, 
ye ca tīṇi samādhayo. 
Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ, 
tisso paññā pakāsitā; 
Avītarāgo kāmesu, 
tatheva pañcindriyā. 
Iti therassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṁ nāma. 

Peṭakopadesa 
4. Suttavicayacatutthabhūmi 
Tattha katamo suttavicayo? 
Tattha kusalehi dhammehi akusalehi dhammehi pubbāparaso sādhukaṁ upaparikkhiyati. 
Kiṁ nu kho idaṁ suttaṁ ārabhi …pe… tehi suttehi saha adhisannaṭṭhehi yujjati udāhu na yujjatīti? 
Yathā bhagavā kilese ādimhi tattha deseti. 
Kiṁ desitaṁ? 
Tesaṁ kilesānaṁ pahānaṁ udāhu no desitanti upaparikkhitabbaṁ. 
Yadi na desitaṁ bhagavati tesaṁ kilesānaṁ pahānaṁ kusalā dhammā pariyesitabbā; 
yattha te akusalā pahānaṁ gacchanti. 
Sace samannehamāno na labhati. 
Tattha akusalā dhammā apakaḍḍhitabbā vīmaṁsitabbā, saṅkilesabhāgiyasuttaṁ, yadi kilesā apakaḍḍhiyantā. 
Ye vā na denti tattha upaparikkhitabbā ariyamaggadhammā tāsu bhūmīsu kilesā pahānaṁ gacchanti, udāhu na gacchantīti. 
Yattakā pana kilesā desitā. 
Na tattakā ariyadhammā desitā. 
Yattha kilesā pahānaṁ gacchanti, tattha ye kilesā ariyadhammānaṁ paṭipakkhena na yujjanti, te apakaḍḍhitabbā, sace apakaḍḍhiyantā yojanaṁ deti. 
Tattha evaṁ vīmaṁsitabbaṁ. 
Dve tīṇi vā taduttari vā kilesā ekena ariyamaggena pahānaṁ gacchantīti. 
Sace evaṁ vīmaṁsiyantā yojanaṁ deti, tattha upaparikkhitabbaṁ. 
Paramparāya vā piṭakasampadānena vā suttassa attho ca nattho ca. 
Yaṁ vā na sakkā suttaṁ niddisituṁ neva suttaṁ vicikicchitabbaṁ. 
Evaṁ yathā ādimhi kusalā dhammā honti. 
Ye kilesā te pahīneyyāti. 
Te upaparikkhitabbā. 
Puro vā kusalo paṭipakkhena vā puro desanā, anūnā anadhikā uggahetabbā. 
Yathā paṭhamo uttilo yesamidāni kilesānaṁ ye ariyadhammā desitā ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyantīti vicinitabbā. 
Yadi upaparikkhiyamānā yujjanti, gahetabbā. 
Atha na yujjanti, ye kilesā apaṭipakkhā honti, te kilesā aparipakkhitabbā. 
Ye ca ariyadhammā paṭipakkhā honti, te ariyadhammā apakaḍḍhitabbā. 
Na hi ariyadhammā anāgāmikilesappahānaṁ gacchanti, nāpi ariyadhammā sabbakilesānaṁ pahānāya saṁvattanti. 
Yathā kusalā mettā akusalo rāgo na tu kusalā mettāti kāretvā akusalassa rāgassa pahānāya sambhavati byāpādo mettāya pahānaṁ gacchati. 
Tasmā ubho kilesā upaparikkhitabbā. 
Yo yo ca dhammo upadisiyati kusalo vā akusalo vā so apakaḍḍhitabbo. 
Sace te yujjanti apakaḍḍhiyamāno natthi upaparikkhitabbaṁ. 
Dve vā kilesā ekena ariyadhammena pahīneyyāti dvīhi vā ariyadhammehi eko vā kileso pahīyatīti. 
Atha vā evampi upaparikkhiyamānaṁ yujjati, tattha vīmaṁsitabbaṁ vā yathā yujjati tattha vīmaṁsitabbaṁ vā, yathā nanu sakkā suttaṁ niddisituṁ, na hi sutte vicikicchitabbaṁ. 
Kileso maṁ ariyadhammesu desitesu ubhayato upaparikkhitabbaṁ. 
Kira ye vā ime kilesā desitā ye ca ariyadhammā desitā gāthāya vā byākaraṇena vā, kiṁ nu kho ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyanti? 
Ime vā ariyadhammā imesaṁ kilesānaṁ pahānāya saṁvattantīti. 
Kiñcāpi kusalehi dhammehi akusalā dhammā pahānaṁ gacchanti. 
Na tu sabbehi ariyadhammehi sabbākusalā pahānaṁ gacchanti. 
Yathā mettā kusalo akusalo ca rāgo na tu kusalā mettā akusalo rāgoti kāretvā mettāya rāgo pahānaṁ, byāpādo mettāya pahānaṁ gacchanti. 
Evaṁ kilesoti kāretvā suttena pahānaṁ gacchati. 
Na sutto dhammoti kāretvā sabbaṁ kilesassa pahānāya saṁvattati. 
Yaṁ tu suttassa ariyadhammo saṅkilesapaṭipakkho, so tena pahānaṁ gacchatīti. 
Tattha kusale desite sutte byākaraṇe vā saṅkilesā na yujjanti ariyadhammā vā, te mahāpadese niddisitabbāvayavena apakaḍḍhitabbā. 
Tattha kilesehi ca desitehi ariyadhammesu ca yadipi tena ariyadhammena te kilesā pahānaṁ gacchanti. 
Tatthapi uttari upaparikkhitabbaṁ. 
Kena kāraṇena ete kilesā pajahitabbā, kena kāraṇena ariyadhammā desitāti? 
Yena yena vā ākārena ariyadhammā desitā, tena tena pakārena ayaṁ kileso ṭhito. 
Atthi hi eko kileso, tena vā ariyadhammā na aññathā aññathā pahātabbo, yathā diṭṭhi rāgo avijjā ca dassanena pahātabbā. 
Sā ce evañca avijjā bhāvanāya bhūmi vā dhammā bhāvanāya pahātabbā. 
Sāyeva uddhambhāgiyaṁ asaṅkhatadassanāya vimuttiyā animittena cetosamādhinā amanasikārena pahīyati. 
Evaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ upaparikkhitabbaṁ. 
Ye dassanena pahātabbā kilesā dassanākārena ariyadhammo desito, bhāvanāya pahātabbā bhāvanākārena ariyadhammo desito, patisevanā pahātabbā patisevanākārena ariyadhammo desito, evaṁ vinodanapahātabbā yāva satta āsavā kātabbā, yāvaññathā. 
Aññathā hesa dhammo pahātabbo aññenākārena ariyadhammo desito, so ariyadhammo aññathā pariyesitabbo. 
Yadi ayaṁ dhammo pariyesato yo ca deseti yena yenākārena, so ariyadhammo pariyesitabbo, tenākārena kileso pahīyati. 
So tattha upaparikkhitabbo. 
Atha na yujjati yadi hi tena suttena vihitaṁ suttaṁ vīmaṁsitabbaṁ. 
Yathā yujjati, tathā gahetabbaṁ. 
Yathā na yujjati, tathā na gahetabbaṁ, addhā etaṁ bhagavatā na bhāsitaṁ, āyasmatā vā duggahitaṁ, yathā mahāpadese niddisitabbaṁ, bhagavatā yathābhūtaṁ desitaṁ, yo ca dhammo desito kusalo ca akusalo ca tassa dhammassa paccayo pariyesitabbo. 
Na hi paccayā vinā dhammo appaccayo uppajjati. 
Tattha ko ākāro pariyesanāya? 
Tattha tathārūpaṁ sahetu sappaccayaṁ soyaṁ dhammo vuttoti idaṁ vīmaṁsitabbaṁ. 
So ca paccayo tividho—
mudu majjho adhimatto. 
Tattha mudumhi paccaye mududhammo gahetabbo, evaṁ satyesa paccayo duvidho paramparāpaccayo ca samanantarapaccayo ca. 
So paccayo mudutena byādhimattaṁ pariyesitabbaṁ. 
Kiṅkāraṇaṁ? 
Aññataropi paccayo aññehi paccayehi pariyattiṁ vā pāripūriṁ vā gacchati. 
Tattha yo dhammo desito, tassa dhammassa etena vā kāraṇena vā hetu pariyesitabbo. 
Yathā paccayo hetunā paccayena ca, so tassa dhammassa nissando pariyesitabbo. 
Yathā niddiṭṭho adhiṭṭhāne padhānaṁ pariyesati, so paccayo pariyesitabbo. 
Na hi mudussa dhammassa adhimatto nissando adhimattassa vā nissandassa mududhammo, atha mudussa mudu majjhāya majjho adhimattassa adhimatto yujjati, taṁ gahetabbaṁ, atha na yujjati na gahetabbaṁ. 
Yañca bhagavā ārabhati dhammaṁ desetuṁ, taṁyeva dhammaṁ majjhantapariyosānaṁ deseti, yathā suttādhiṭṭhāne dhammā ādimhi niddisati, taṁyeva bahu tassa suttassa pariyosānaṁ. 
Tassa hi dhammassa vasena taṁ suttaṁ hoti gāthā vā byākaraṇaṁ khuddakaṁ mahantaṁ vā, yathā pana duvidhā anurūpanti vā thapanā ca desanāthapanā. 
Rūpantipi dhammassa pariyesitabbā. 
Yathā ca bhagavatā pañcannaṁ indriyānaṁ saṁvaraṇaṁ desitaṁ taṇhāya niggahaṇatthaṁ icchāva hoti. 
Deseti yathā gopālakopame sutte aññehipi suttehi bhagavā bhāsati icchāva hoti majjhimanikāye vitakko ayaṁ bhagavato desanānurūpanti iti so dhammo aññesupi veyyākaraṇesu pariyesitabbo. 
Na hi ekaṁ hi sutte daṭṭhabbo. 
Yujjanaṁ taṁ gahetabbaṁ. 
Tattha katamaṁ anuññātaṁ? 
Yaṁ kiñci suttaṁ bhagavatā na bhāsitaṁ tañca suttesuyeva dissati, evametaṁ dhāretabbaṁ. 
Yathā asukena bhāsitanti, taṁ suttaṁ vīmaṁsitabbaṁ. 
Kiṁ nu kho imaṁ suttaṁ anuññātaṁ khamaṁ bhagavato udāhu nānuññātaṁ khamaṁ, kiñci rūpañca suttaṁ bhagavato anuññātaṁ khamaṁ kiñci rūpañca nānuññātaṁ khamaṁ? 
Yaṁ sabbaso anotāretvā dasabalo gocaraṁ deseti, taṁ sabbaṁ suttaṁ bhagavato nānuññātaṁ khamaṁ. 
Atthipi so sāvako dasabalānaṁ gocaraṁ jānāti odhiso anodhiso, taṁ pana balaṁ sabbaso na jānāti aññathā nāma savanena, yathā āyasmatā sāriputtena yena brāhmaṇo ovadito, tassa āyasmato natthi indriyabalavemattañāṇaṁ, tena puggalaparo parañca taṁ ajānanto sati uttarikaraṇīye uppādito, so bhagavatā apasādito. 
Yathāva āyasmā mahākassapo bhāgineyyaṁ ovadati anantariyasamannāgato iddhipāṭihīrena aṅguliyo adīpetvā yaṁ sabbesaṁ dhammānaṁ kammasamādānānaṁ hetuso ṭhānaso yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, tassa āyasmato saṁvijjate, tena naṁ ovadati, taṁ bhagavā karoti. 
“Sacepi dasa pajjote, 
dhārayissasi kassapa; 
Neva dakkhati rūpāni, 
cakkhu tassa na vijjatī”ti. 
Api ca kho yathā dūto rājavacanena sattamanusāsati, evaṁ sesānugo aññātakaṁ ghosaṁ paresaṁ deseti. 
Anuññātakhamasuttaṁ gahetabbaṁ. 
Ananuññātakhamaṁ na gahetabbaṁ. 
Tattha katamo suttasaṅkaro? 
Pañcavidhaṁ suttaṁ, saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ dassanabhāgiyaṁ bhāvanābhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ. 
Aññaṁ ārādheyya aññaṁ deseti aññassa ca suttassa atthaṁ aññamhi sutte niddisati. 
Suttassa vā hi anekākāraṁ atthaṁ niddisati. 
Ariyadhammasādhane atthaṁ vivarati. 
Vāsanābhāgiyassa atthaṁ dassanabhāgiyesu niddisati. 
Orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ atthaṁ uddhambhāgiyesu niddisati. 
Mudumajjhānaṁ indriyānaṁ adhimattesu suttesu niddisati. 
Iti ayaṁ suttaṁ sambhedaṁ hetunā ca nissandena ca phalena ca niddesena ca mudumajjhādhimattatāyapi ca atthena ca byañjanena ca yo sambhedo, ayaṁ vuccati suttasaṅkaro. 
Yo asambhedo, ayaṁ vuccati suttavicayo. 
Tatthāyaṁ uddānagāthā 
Purimānaṁ akkhaṇḍaṁ, 
yathābhūtassa paccayo; 
Nissando vāsanāsaddhi, 
anuññā suttasaṅkaro. 
Therassa mahākaccāyanassa suttavicayo nāma catutthabhūmi. 

Peṭakopadesa 
5. Hāravibhaṅgapañcamabhūmi 
Tattha katamo <b>hāravibhaṅgo</b>? 
Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṁ gacchanti. 
Tattha ādimhi <b>desanāhāro</b>. 
Tattha ayaṁ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā. 
Kiṁ desitanti? 
Sutte vīmaṁsā desanāhāro. 
Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca. 
Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi. 
Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathattaṁ ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṁ tiṇṇaṁ saṅkhatalakkhaṇānaṁ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṁ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṁ saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṁ niddese niddiṭṭhaṁ. 
Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṁ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu paññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṁsāyāti idaṁ desitaṁ. 
Yathābhūtañca desitanti, ayaṁ vuccati desanāhāro. 
Tattha katamo <b>vicayo hāro</b>? 
“Padaṁ pañhā ca pucchā ca, 
kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimaṁ; 
Anugīti sā ca vicayo, 
hāro vicayoti niddiṭṭho”. 
Padanti paṭhamaṁ padaṁ. 
Tassa ko attho? 
Yaṁ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṁ gahetabbaṁ, katipadāni puṭṭhāni yathā kiṁ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā. 
Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṁ saṅkāsanā, idaṁ vuccati padanti. 
Pañhāti imāni cattāri padāni. 
Kati pañhā? 
Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṁ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṁ pucchati. 
Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṁ byañjanena eko pañhova hoti. 
Kenassu nivuto lokoti lokaṁ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṁ brūsīti taṁyeva pucchati. 
Kiṁsu tassa mahabbhayanti taṁyeva pucchati. 
Evaṁ atthānuparivatti byañjanaṁ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṁsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti. 
Tattha cakkhu aniccanti ekaṁsabyākaraṇīyo, yaṁ aniccaṁ taṁ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṁ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṁ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṁ cakkhu taṁ cakkhundriyaṁ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṁ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo. 
Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho. 
Idaṁ pañhaṁ bhagavā kiṁ pucchito, lokassa saṅkileso pucchito. 
Kiṅkāraṇaṁ? 
Tividho hi saṅkileso taṇhāsaṅkileso ca diṭṭhisaṅkileso ca duccaritasaṅkileso ca. 
Tattha avijjāya nivutoti avijjaṁ dasseti, jappāti taṇhaṁ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṁ dasseti, sotaṁ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti …pe… 
evaṁ vuccati. 
Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṁ bhagavā dvīhi padehi visajjeti. 
“Yāni sotāni lokasmiṁ, 
sati tesaṁ nivāraṇaṁ; 
Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, 
paññāyete pidhīyare”. 
Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti. 
Idaṁ padanti pucchito, tassa saṅkiliṭṭhassa lokassa vodānaṁ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi. 
Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṁ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṁ pucchati. 
Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārikena ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti. 
Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṁ tesaṁ sotānaṁ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṁvattati. 
Evaṁ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati. 
Paññā ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṁ puṭṭhumāgamma katthetaṁ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti. 
“Yametaṁ pañhaṁ apucchi, 
Ajita taṁ vadāmi te; 
…pe… 
Viññāṇassa nirodhena, 
Etthetaṁ upasammati”. 
Iminā pañhena kiṁ pucchati? 
Anupādisesanibbānadhātuṁ pucchati, taṁ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti. 
Tattha paṭhamena pañhena saṅkilesaṁ pucchati. 
Dutiyena pañhena vodānaṁ pucchati. 
Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṁ pucchati. 
Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṁ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati. 
“Ye ca saṅkhātadhammāse, 
ye ca sekhā puthū idha; 
Tesaṁ me nipako iriyaṁ, 
puṭṭho pabrūhi mārisa”. 
Imāni cattāri padāni pucchati. 
Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca? 
Kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimanti ayamattho. 
Tattha kataraṁ paṭhamaṁ pucchati, kataraṁ pacchā? 
Arahantaṁ paṭhamaṁ pucchati. 
Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā. 
Tesaṁ me nipakoti sādhāraṇaṁ padaṁ bhagavantaṁ pucchati. 
Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni. 
Taṁ bhagavā visajjeti. 
Na tathā puṭṭhaṁ, paṭhamaṁ puṭṭhaṁ, taṁ pucchā visajjeti. 
Yaṁ pacchā pucchitaṁ paṭhamaṁ visajjeti. 
Kiñca idaṁ pucchitaṁ visuddhānaṁ visujjhantānañca kā iriyāti idaṁ pucchi, taṁ kāmesu nābhigijjheyya. 
Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṁ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṁ. 
Kusalā sabbadhammesūti arahantaṁ visajjeti. 
Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni. 
Cattāroyeva pañhā. 
Kiṅkāraṇaṁ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṁ yathā paṭhamaṁ ajitapañhesu, tassa na ekaṁsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitapañhe, yaṁ ettha yathābhūtaṁ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṁ yathābhūtaṁ pariyesati. 
Yo puna ettha yaṁ evaṁ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṁ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā. 
Kathaṁ visajjitāti bhagavāti visajjeti? 
Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā. 
Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā. 
Tattha evaṁ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā. 
Tattha visajjanaṁ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā. 
Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā. 
Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṁ antojaṭā. 
Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṁ jaṭā. 
Tathā saṅkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ antojaṭā. 
Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ bahijaṭā. 
Yathā devatā bhagavantaṁ pucchati “catucakkaṁ navadvāran”ti gāthā. 
Tattha bhagavā visajjeti “chetvā naddhiṁ varattaṁ cā”ti gāthā, idaṁ bhagavā dukkhanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ visajjeti. 
Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena. 
Taṁ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā. 
Navadvāranti nava vaṇamukhāni. 
Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho. 
Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṁ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṁ. 
Tikena saṁyuttaṁ hi pañcakāmaguṇiko rāgo. 
Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati. 
Varattanti mānaṁ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo. 
Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti. 
Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṁ. 
Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṁsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā. 
Tatthāyaṁ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti. 
Yaṁ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṁ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. 
Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṁ gantumarahati. 
Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni. 
Chahi padehi bhagavā anugāyati. 
“Yo ve na byathati patvā, 
parisaṁ uggavādiniṁ; 
Na ca hāpeti vacanaṁ, 
na ca chādeti sāsanaṁ. 
Asandiddhiṁ ca bhaṇati, 
Pucchito na ca kuppati; 
Sa ve tādisako bhikkhu, 
Dūteyyaṁ gantumarahatī”ti. 
Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. 
Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṁ bhagavā sattahi padehi anugāyati. 
Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṁ padaṁ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati. 
Ayaṁ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṁ vicayo nāma hāro. 
Tattha katamo <b>yuttihāro</b>? 
“Sabbesaṁ hārānaṁ, 
Yā bhūmī yo ca gocaro tesaṁ; 
Yuttāyutti parikkhā, 
Hāro yuttīti niddiṭṭho”. 
Hārānaṁ soḷasannaṁ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṁ niddeso. 
Ayaṁ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṁsā, ayaṁ yutti. 
Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṅkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṁ saṅkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā. 
Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya …pe… abyākaraṇaṁ kattabbaṁ, ayaṁ visuddhiyā maggo. 
Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca. 
Sappurisasaṁsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṁ upādāpaccayatā sappaccayo. 
Yaṁ porāṇakammaṁ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṁ hetu. 
Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṁ lokikaṁ sīlaṁ. 
Yaṁ pana lokuttaraṁ sīlaṁ, tassa tīṇi indriyāni paccayo—
saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ samādhindriyaṁ—
ayaṁ paccayo. 
Satindriyañca paññindriyañca hetu. 
Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṁ sīlaṁ jāyati. 
Sotāpannassa ca sīlaṁ tenāyaṁ hetu ayaṁ paccayo. 
Yaṁ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṁ paccayo. 
Yaṁ sukhaṁ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo. 
Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ paññā. 
Tassa paratoghoso ajjhattaṁ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṁ satta paññā. 
Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati. 
Ayaṁ yuttihāro. 
So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo. 
Tattha katamaṁ <b>padaṭṭhānaṁ</b>? 
“Dhammaṁ deseti jino, 
Tassa ca dhammassa yaṁ padaṭṭhānaṁ; 
Iti yāva sabbadhammā, 
Eso hāro padaṭṭhāno”. 
Tattha pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Yesaṁ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti. 
Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Manindriyaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ. 
Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ. 
Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṁ. 
Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṁ. 
Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṁ. 
Navavidhaṁ mānaṁ mānassa padaṭṭhānaṁ. 
Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṁ. 
Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṁ. 
Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṁ. 
Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṁ. 
Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṁ. 
Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṁ. 
Bhavaṁ bhogañca vokāro ahaṅkārassa padaṭṭhānaṁ. 
Bāhirānaṁ pariggaho mamaṅkārassa padaṭṭhānaṁ. 
Kāyassa saṅgaṁ diṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ. 
Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṁ. 
Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṁ. 
Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṁ. 
Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati. 
Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṁ alabhanto dutiyaṁ padaṁ uddharati, so pacchānupadaṁ saṁharati. 
Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṁ labhati, aparaṁ padaṁ uddharati. 
Tassa yo ceso paccayo bhavati. 
Evaṁ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṁ alabhanto na pavattati. 
Yathā payuttassa dhammassa yonilābho, ayaṁ vuccati padaṭṭhāno hāro. 
Tattha katamo <b>lakkhaṇo hāro</b>? 
“Vuttamhi ekadhamme, 
Ye dhammā ekalakkhaṇā tena; 
Sabbe bhavanti vuttā, 
So hāro lakkhaṇo nāma”. 
Yesañca susamāraddhā, niccaṁ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ ekena satipaṭṭhānena. 
Na hi cittaṁ ekasmiṁ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca. 
Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṁ na gacchanti. 
Evaṁ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti. 
Sacittapariyodāpanaṁ, etaṁ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṁ vuttaṁ. 
Idaṁ nāmarūpaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ. 
Tato sacittapariyodāpanā yaṁ yaṁ odapeti, taṁ dukkhaṁ. 
Yena odapeti, so maggo. 
Yato odapanā, so nirodho. 
Cakkhuṁ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro etete dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena. 
Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati. 
Iti ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṁ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṁ vuccati lakkhaṇo hāro. 
Tattha katamo <b>catubyūho hāro</b>? 
“Nirutti adhippāyo ca, 
byañjanā desanāya ca; 
Suttattho pubbāparasandhi, 
eso hāro catubyūho”. 
Tattha katamā nirutti, sā kathaṁ pariyesitabbā? 
Yathā vuttaṁ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṁ dhammesu mahattaṁ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca. 
Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo. 
Kimhi desitaṁ, atītānāgatapaccuppannaṁ. 
Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṁ yathāsuttaṁ niddiṭṭhaṁ. 
Taṁ byañjanato niruttikosallato yo yaṁ suttassa suniruttidunniruttitaṁ avekkhati, idaṁ evaṁ niropayitabbaṁ. 
Idampi na niropayitabbaṁ. 
Idaṁ vuccate niruttikosallaṁ. 
Tattha katamaṁ adhippāyakosallaṁ? 
Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṁ gacchati imena bhagavatā desitabbanti. 
Yathā kiṁ appamādo amataṁ padaṁ, pamādo maccuno padanti gāthā. 
Ettha bhagavato ko adhippāyo? 
Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṁ adhippāyo. 
“Yogassa kālaṁ na nivattati yā ca, 
So na tattha pāpintave bhavanti; 
Vedanāmaggaisinā paveditaṁ, 
Dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā”. 
Ettha bhagavato ko adhippāyo? 
Ye dukkhe nāssādakā, te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti. 
Ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo. 
Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo evaṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṁ vuccati desanādhippāyo. 
Tattha katamo pubbāparasandhi? 
Yaṁ gāthāyaṁ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṁ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni, tāni samosāretabbāni. 
Evaṁ so pubbāparena sandhi ñāyati. 
Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṁ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṁ. 
Yaṁva sabbā itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṁ apare pariyesitabbaṁ. 
Idaṁ v