Tạng Thuyết (Peṭakopadesa)

Peṭakopadesa 
1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi 
Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa. 
Namo sammāsambuddhānaṁ paramatthadassīnaṁ sīlādiguṇapāramippattānaṁ. 
Duve hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya—
parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro. 
Tattha katamo parato ghoso? 
Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. 
Cattāri saccāni—
dukkhaṁ samudayo nirodho maggo. 
Imesaṁ catunnaṁ saccānaṁ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā—
ayaṁ vuccati saccānulomo ghosoti. 
Tattha katamo ajjhattaṁ yoniso manasikāro? 
Ajjhattaṁ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṁ anabhinīharitvā yoniso manasikāro—
ayaṁ vuccati yoniso manasikāro. 
Taṁākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. 
Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṁ bhabbo jotissa adhigamāya. 
Taṁ kissa hetu. 
Yoniso aggissa adhigamāya. 
Evamevassa yamidaṁ dukkhasamudayanirodhamaggānaṁ aviparītadhammadesanaṁ manasikaroti—
ayaṁ vuccati yoniso manasikāro. 
Yathā tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti. 
Yo hi koci kāmesu avītarāgoti …pe… 
duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṁ. 
Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṁ yoniso manasikāro—
ime dve paccayā. 
Parato ghosena yā uppajjati paññā—
ayaṁ vuccati sutamayī paññā. 
Yā ajjhattaṁ yoniso manasikārena uppajjati paññā—
ayaṁ vuccati cintāmayī paññāti. 
Imā dve paññā veditabbā. 
Purimakā ca dve paccayā. 
Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya. 
Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ avijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Na ca atthappaṭisaṁvedī yoniso manasikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ vijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati. 
Atthappaṭisaṁvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṁ vijjati. 
Esa hetu etaṁ ārammaṇaṁ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. 
Soyaṁ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṁ avijānantena sakkā uttari manussadhammaṁ alamariyañāṇadassanaṁ adhigantuṁ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā. 
Tattha pariyesanāya ayaṁ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni. 
Tatthāyaṁ uddānagāthā 
Soḷasahārā nettī, 
Pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi; 
Aṭṭhārasamūlapadā, 
Kaccāyanagottaniddiṭṭhā. 
Tattha katame <b>soḷasahārā</b>? 
Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṁ lakkhaṇaṁ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano—
ime soḷasa hārā. 
Tattha uddānagāthā 
Desanā vicayo yutti, 
padaṭṭhāno ca lakkhaṇo; 
Catubyūho ca āvaṭṭo, 
vibhatti parivattano. 
Vevacano ca paññatti, 
otaraṇo ca sodhano; 
Adhiṭṭhāno parikkhāro, 
samāropano soḷaso. 
Tattha katame <b>pañca nayā</b>? 
Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti. 
Tattha uddānagāthā 
Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, 
dutiyo ca tipukkhalo; 
Sīhavikkīḷito nāma, 
tatiyo hoti so nayo. 
Disālocanamāhaṁsu, 
catuttho nayalañjako; 
Pañcamo aṅkuso nāma, 
sabbe pañca nayā gatā. 
Tattha katamāni <b>aṭṭhārasa mūlapadāni</b>? 
Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. 
Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati. 
Nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati. 
Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati? 
Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati. 
Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati? 
Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati. 
Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. 
Tattha imā uddānagāthā 
Taṇhā ca avijjā lobho, 
Doso tatheva moho ca; 
Cattāro ca vipallāsā, 
Kilesabhūmi nava padāni. 
Ye ca satipaṭṭhānā samatho, 
Vipassanā kusalamūlaṁ; 
Etaṁ sabbaṁ kusalaṁ, 
Indriyabhūmi navapadāni. 
Sabbaṁ kusalaṁ navahi padehi yujjati, 
Navahi ceva akusalaṁ; 
Ekake nava mūlapadāni, 
Ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni. 
Imesaṁ aṭṭhārasannaṁ mūlapadānaṁ yāni nava padāni akusalāni, ayaṁ dukkhasamudayo; 
yāni nava padāni kusalāni, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. 
Iti samudayassa dukkhaṁ phalaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṁ phalaṁ. 
Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṁ desitāni. 
Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti. 
Yā evaṁ sabbesaṁ saccānaṁ iti ekamekaṁ saccaṁ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṁ, tañca byañjanaṁ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena. 
Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁ vadeyya “ahaṁ idaṁ dukkhaṁ paccakkhāya aññaṁ dukkhaṁ paññapessāmī”ti tassa taṁ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. 
Evaṁ saccāni. 
Yañca rattiṁ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṁ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṁ kiñci bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallaṁ, sabbaṁ taṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ. 
Na kiñci buddhānaṁ bhagavantānaṁ dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṁ suttaṁ ariyadhammesu pariyesitabbaṁ. 
Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni. 
Tattha katamaṁ <b>dukkhaṁ</b>? 
Jāti jarā byādhi maraṇaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. 
Tatthāyaṁ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṁ maraṇaṁ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ dukkhaṁ, cittasampīḷanalakkhaṇaṁ domanassaṁ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṁ jarāmaraṇaṁ, pātubhāvacutilakkhaṇaṁ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo. 
Byādhilakkhaṇaṁ dukkhaṁ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho. 
Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca. 
Tatthimāni suttāni. 
“Yamekarattiṁ paṭhamaṁ, 
gabbhe vasati māṇavo; 
Abbhuṭṭhitova so yāti, 
sa gacchaṁ na nivattatī”ti. 
Aṭṭhimā, ānanda, dānūpapattiyo ekuttarike suttaṁ—
ayaṁ jāti. 
Tattha katamā jarā? 
“Acaritvā brahmacariyaṁ, 
aladdhā yobbane dhanaṁ; 
Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, 
khīṇamaccheva pallale”. 
Pañca pubbanimittāni devesu—
ayaṁ jarā. 
Tattha katamo byādhi? 
Sāmaṁ tena kuto rāja, 
Tuvampi jarāyanti vedesi; 
Khattiya kammassa phalo, 
Loko na hi kammaṁ panayati. 
Tayo gilānā—
ayaṁ byādhi. 
Tattha katamaṁ maraṇaṁ? 
Yathāpi kumbhakārassa, 
kataṁ mattikabhājanaṁ; 
Khuddakañca mahantañca, 
yaṁ pakkaṁ yañca āmakaṁ; 
Sabbaṁ bhedanapariyantaṁ, 
evaṁ maccāna jīvitaṁ. 
Mamāyite passatha phandamāne, 
Maccheva appodake khīṇasote; 
Etampi disvā amamo careyya, 
Bhavesu āsattimakubbamāno. 
Udakappanasuttaṁ—
idaṁ maraṇaṁ. 
Tattha katamo soko? 
Idha socati pecca socati, 
Pāpakārī ubhayattha socati; 
So socati so vihaññati, 
Disvā kammakiliṭṭhamattano. 
Tīṇi duccaritāni—
ayaṁ soko. 
Tattha katamo paridevo? 
Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, 
Avadāniyā te visame niviṭṭhā; 
Dukkhūpanītā paridevayanti, 
Kiṁsu bhavissāma ito cutāse. 
Tisso vipattiyo—
ayaṁ paridevo. 
Tattha katamaṁ dukkhaṁ? 
Sataṁ āsi ayosaṅkū, 
sabbe paccattavedanā; 
Jalitā jātavedāva, 
accisaṅghasamākulā. 
Mahā vata so pariḷāho saṁyuttake suttaṁ saccasaṁyuttesu—
idaṁ dukkhaṁ. 
Tattha katamaṁ domanassaṁ? 
Saṅkappehi pareto so, 
kapaṇo viya jhāyati; 
Sutvā paresaṁ nigghosaṁ, 
maṅku hoti tathāvidho. 
Dveme tapanīyā dhammā—
idaṁ domanassaṁ. 
Tattha katamo upāyāso? 
Kammārānaṁ yathā ukkā, 
anto ḍayhati no bahi; 
Evaṁ ḍayhati me hadayaṁ, 
sutvā nibbattamambujaṁ. 
Tayo aggī—
ayaṁ upāyāso. 
Tattha katamo appiyasampayogo? 
Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, 
Tatuṭṭhāya tameva khādati; 
Evaṁ atidhonacārinaṁ, 
Sāni kammāni nayanti duggatiṁ. 
Dveme tathāgataṁ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṁ dukesu—
ayaṁ appiyasampayogo. 
Tattha katamo piyavippayogo? 
Supinena yathāpi saṅgataṁ, 
Paṭibuddho puriso na passati; 
Evampi piyāyitaṁ janaṁ, 
Petaṁ kālaṅkataṁ na passati. 
Te devā cavanadhammaṁ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. 
Ayaṁ piyavippayogo. 
Yampicchaṁ na labhati, 
tisso māradhītaro; 
Tassa ce kāmayānassa, 
chandajātassa jantuno; 
Te kāmā parihāyanti, 
sallaviddhova ruppati. 
Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. 
Cakkhu sotañca ghānañca, 
jivhā kāyo tato manaṁ; 
Ete lokāmisā ghorā, 
yattha sattā puthujjanā. 
Pañcime bhikkhave khandhā—
idaṁ dukkhaṁ. 
Tattha katamā jarā ca maraṇañca? 
Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ, 
Oraṁ vassasatāpi mīyate; 
Atha vāpi akicchaṁ jīvitaṁ, 
Atha kho so jarasāpi mīyate. 
Saṁyuttake pasenadisaṁyuttake suttaṁ ayyikā me kālaṅkatā—
ayaṁ jarā ca maraṇañca. 
Tattha katamā cuti ca upapatti ca? 
“Sabbe sattā marissanti, 
Maraṇantaṁ hi jīvitaṁ; 
Yathākammaṁ gamissanti, 
Attakammaphalūpagā”ti.—
Ayaṁ cuti ca upapatti ca. 
Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṁ suttaṁ taṁ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṁ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṁ ariyasaccaṁ niddisitabbaṁ. 
Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṁ—
idaṁ dukkhaṁ. 
Tattha katamo <b>dukkhasamudayo</b>? 
Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, 
Saṁyojane vajjamapassamānā; 
Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā, 
Oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ. 
Cattāro āsavā suttaṁ—
ayaṁ dukkhasamudayo. 
Tattha katamo <b>dukkhanirodho</b>? 
Yamhi na māyā vasatī na māno, 
Yo vītalobho amamo nirāso; 
Panuṇṇakodho abhinibbutatto, 
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu. 
Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti; 
avijjāvirāgā ca paññāvimutti—
ayaṁ nirodho. 
Tattha katamo <b>maggo</b>? 
Eseva maggo natthañño, 
dassanassa visuddhiyā; 
Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, 
mārassetaṁ pamohanaṁ. 
Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā—
ayaṁ maggo. 
Tattha katamāni <b>cattāri ariyasaccāni</b>? 
“Ye dhammā hetuppabhavā, 
Tesaṁ hetuṁ tathāgato āha; 
Tesañca yo nirodho, 
Evaṁvādī mahāsamaṇo”ti. 
Hetuppabhavā dhammā dukkhaṁ, hetusamudayo, yaṁ bhagavato vacanaṁ. 
Ayaṁ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṁyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti. 
Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṁ …pe… 
evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. 
Tattha yaṁ saṁyojanaṁ—
ayaṁ samudayo. 
Ye saṁyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti—
idaṁ dukkhaṁ. 
Yā saṁyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā—
ayaṁ maggo. 
Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi—
idaṁ nibbānaṁ. 
Imāni cattāri saccāni. 
Tattha katamā <b>anupādisesā nibbānadhātu</b>? 
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, 
Taṁ hi vā natthi yena naṁ paññapeyya; 
Sabbasaṅgānaṁ samūhatattā vidū, 
Sitā vādasatassu sabbe. 
Saṁyuttake godhikasaṁyuttaṁ. 
Imāni <b>asādhāraṇāni suttāni</b>. 
Yahiṁ yahiṁ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṁ tahiṁ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo. 
Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. 
Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṁ. 
Imāni asādhāraṇāni suttāni. 
Tesaṁ imā uddānagāthā 
Yamekarattiṁ paṭhamaṁ, 
aṭṭha dānūpapattiyo; 
Pañca pubbanimittāni, 
khīṇamacchaṁva pallalaṁ. 
Sāmaṁ tena kuto rāja, 
tayo devā gilānakā; 
Yathāpi kumbhakārassa, 
yathā nadidakappanaṁ. 
Idha socati pecca socati, 
Tīṇi duccaritāni ca; 
Kāmesu giddhā pasutā, 
Yāva tisso vipattiyo. 
Sataṁ āsi ayosaṅkū, 
pariḷāho mahattaro; 
Saṅkappehi pareto so, 
tattha tapaniyehi ca. 
Kammārānaṁ yathā ukkā, 
tayo aggī pakāsitā; 
Ayato malamuppannaṁ, 
abbhakkhānaṁ tathāgate. 
Tividhaṁ devānusāsanti, 
supinena saṅgamo yathā; 
Tisso ceva māradhītā, 
sallaviddhova ruppati. 
Cakkhu sotañca ghānañca, 
pañcakkhandhā pakāsitā; 
Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ, 
ayyikā me mahallikā. 
Sabbe sattā marissanti, 
upapatti cuticayaṁ; 
Kāmesu sattā pasutā, 
āsavehi catūhi ca. 
Yamhi na māyā vasati, 
dvemā cetovimuttiyo; 
Eseva maggo natthañño, 
bojjhaṅgā ca sudesitā. 
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, 
Godhiko parinibbuto; 
Ye dhammā hetuppabhavā, 
Saṁyojanānupassino. 
Imā dasa tesaṁ uddānagāthā. 
Tatthimāni <b>sādhāraṇāni suttāni</b> yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. 
Tattha ayaṁ ādi. 
Avijjāya nivuto loko, 
(ajitāti bhagavā) 
Vivicchā pamādā nappakāsati; 
Jappābhilepanaṁ brūmi, 
Dukkhamassa mahabbhayaṁ. 
Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṁ samudayo. 
Yaṁ mahabbhayaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Imāni dve saccāni—
dukkhañca samudayo ca. 
“Saṁyojanaṁ saṁyojaniyā ca dhammā”ti saṁyuttake cittasaṁyuttakesu byākaraṇaṁ. 
Tattha yaṁ saṁyojanaṁ, ayaṁ samudayo. 
Ye saṁyojaniyā dhammā, idaṁ dukkhaṁ. 
Imāni dve saccāni—
dukkhañca samudayo ca. 
Tattha katamaṁ dukkhañca nirodho ca? 
Ucchinnabhavataṇhassa, 
netticchinnassa bhikkhuno; 
Vikkhīṇo jātisaṁsāro, 
natthi dāni punabbhavo. 
Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṁ dukkhanirodho. 
Vikkhīṇo jātisaṁsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso. 
Imāni dve saccāni—
dukkhañca nirodho ca. 
Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; 
rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti. 
Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Yā vimutti, ayaṁ nirodho. 
Imāni dve saccāni—
dukkhañca nirodho ca. 
Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca? 
Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ viditvā, 
Nagarūpamaṁ cittamidaṁ ṭhapetvā; 
Yodhetha māraṁ paññāvudhena, 
Jitañca rakkhe anivesano siyā. 
Tattha yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Yaṁ paññāvudhena māraṁ yodhethāti ayaṁ maggo. 
Imāni dve saccāni. 
Yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahitabbaṁ. 
Yā saṁyojanā, ayaṁ maggo. 
Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṁ yāva viññāṇaṁ, idaṁ dukkhañca maggo ca. 
Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca nirodho ca? 
Ye keci sokā paridevitā vā, 
Dukkhā ca lokasmimanekarūpā; 
Piyaṁ paṭiccappabhavanti ete, 
Piye asante na bhavanti ete. 
Ye sokaparidevā, yaṁ ca anekarūpaṁ dukkhaṁ, yaṁ pemato bhavati, idaṁ dukkhaṁ. 
Yaṁ pemaṁ, ayaṁ samudayo. 
Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṁ nirodho. 
Imāni tīṇi saccāni. 
Timbaruko paribbājako pacceti “sayaṅkataṁ paraṅkatan”ti. 
Yathesā vīmaṁsā, idaṁ dukkhaṁ. 
Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṁ, idampi dukkhañca samudayo ca. 
Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṁ, idaṁ dukkhaṁ. 
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ, ayaṁ samudayo. 
Iti idaṁ sayaṅkataṁ vīmaṁseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṁ, idaṁ eso samudayo niddiṭṭho. 
Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṁ nirodho. 
Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca. 
Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca maggo ca? 
“Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṁ, 
Kāmesu so jantu kathaṁ nameyya; 
Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, 
Tesaṁ satīmā vinayāya sikkhe”ti. 
Yo dukkhamaddakkhi, idaṁ dukkhaṁ. 
Yato bhavati, ayaṁ samudayo. 
Sandiṭṭhaṁ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṁ maggo. 
Imāni tīṇi saccāni. 
Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṁ. 
Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṁ yathā vaṇaṁ paṭicchādeti yañca titthaṁ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṁ uḷāraṁ pītipāmojjaṁ catubbidhaṁ ca attabhāvato ca vatthu, idaṁ dukkhaṁ. 
Yāva āsāṭikaṁ hāretā hoti, ayaṁ samudayo. 
Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṁ vaṇapaṭicchādanaṁ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṁ maggo. 
Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni. 
Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca nirodho ca? 
Sati kāyagatā upaṭṭhitā, 
Chasu phassāyatanesu saṁvuto; 
Satataṁ bhikkhu samāhito, 
Jaññā nibbānamattano. 
Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṁ yattha sabbañcetaṁ dukkhaṁ. 
Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṁvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṁ paññākkhandho. 
Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṁ maggo. 
Evaṁvihārinā ñātabbaṁ nibbānaṁ. 
Ayaṁ nirodho, imāni tīṇi saccāni. 
Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca. 
Tattha yaṁ cittasahajātā dhammā, idaṁ dukkhaṁ. 
Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṁ maggo. 
Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṁ nirodho. 
Imāni tīṇi saccāni. 
Tattha katamo samudayo ca nirodho ca? 
Āsā ca pīhā abhinandanā ca, 
Anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā; 
Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, 
Sabbā mayā byantikatā samūlikā. 
Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. 
Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho. 
Imāni dve saccāni. 
Catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṁ. 
Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. 
Tattha yo imesaṁ catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṁ samudayo. 
Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṁ nirodho. 
Ayaṁ samudayo ca nirodho ca. 
Tattha katamo samudayo ca maggo ca? 
Yāni sotāni lokasmiṁ, 
(ajitāti bhagavā) 
Sati tesaṁ nivāraṇaṁ; 
Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, 
Paññāyete pidhīyare. 
Yāni sotānīti ayaṁ samudayo. 
Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṁ pidhānañca, ayaṁ maggo. 
Imāni dve saccāni. 
Sañcetaniyaṁ suttaṁ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho. 
Tattha yaṁ kāyaṁ kāyakammaṁ savaṅkaṁ sadosaṁ sakasāvaṁ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṁ samudayo. 
Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ avaṅkaṁ adosaṁ akasāvaṁ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṁ maggo. 
Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ. 
Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca. 
Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca? 
“Nissitassa calitaṁ, anissitassa calitaṁ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṁ na ubhayamantarena. 
Esevanto dukkhassā”ti. 
Tattha dve nissayā, ayaṁ samudayo. 
Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṁ maggo. 
Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṁ nirodho. 
Imāni tīṇi saccāni. 
Anupaṭṭhitakāyagatā sati …pe… 
yaṁ vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ samudayo. 
Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati. 
Sīlasaṁvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ maggo. 
Yā ca vimutti, ayaṁ nirodho. 
Imāni tīṇi saccāni. 
Samudayo ca nirodho ca maggo ca. 
Tattha katamo nirodho ca maggo ca? 
Sayaṁ katena saccena, 
Tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho; 
Vibhavañca ñatvā lokasmiṁ, 
Tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu. 
Yaṁ saccena, ayaṁ maggo. 
Yaṁ khīṇapunabbhavo, ayaṁ nirodho. 
Imāni dve saccāni. 
Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṁ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā. 
Tassa atthappaṭisaṁvedissa pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṁ maggo. 
Yā vimutti, ayaṁ nirodho. 
Evaṁ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. 
Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. 
Imāni sādhāraṇāni suttāni. 
Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena. 
Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṁ. 
Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. 
Ayañca pakiṇṇakaniddeso. 
Ekaṁ pañca cha ca savekadeso sabbaṁ. 
Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. 
Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. 
Ettāvatā sabbaṁ suttaṁ natthi, taṁ byākaraṇaṁ vā gāthā viya. 
Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṁ appamattena pariyesitvā niddisitabbā. 
Tatthāyaṁ saṅkhepo. 
Sabbaṁ dukkhaṁ sattahi padehi samosaraṇaṁ gacchati. 
Katarehi sattahi? 
Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi padehi sabbaṁ dukkhaṁ niddisitabbaṁ. 
Tassa dve nissayā—
kāyo ca cittañca. 
Tena vuccati “kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikañce”ti, natthi taṁ dukkhaṁ na kāyikaṁ vā na cetasikaṁ, sabbaṁ dukkhaṁ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṁ kāyikena ca cetasikena ca. 
Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. 
Iti taṁ sabbaṁ dukkhaṁ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ. 
Iti idañca dukkhaṁ tividhaṁ. 
Duvidhaṁ dukkhaṁ kāyikañca cetasikañca. 
Duvidhaṁ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. 
Idaṁ sattavidhaṁ dukkhaṁ. 
Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. 
Katamo tividho? 
Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṁ. 
Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṁ. 
Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā, ayaṁ samudayo. 
Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṁyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito. 
Tathā vipallāsato diṭṭhi āgantabbā. 
Sā sattavidhā niddisitabbā. 
Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni. 
Tattha katamo eko vipallāso? 
Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṁ yathā “anicce niccam”iti viparītaṁ gaṇhāti. 
Evaṁ cattāro vipallāsā. 
Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṁ diṭṭhi. 
Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? 
Kāyo vedanā cittaṁ dhammā. 
Evaṁ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. 
Tattha saññāvipallāso dosaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti. 
Cittavipallāso lobhaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti. 
Diṭṭhivipallāso mohaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti. 
Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ—
micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; 
lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ—
micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; 
mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṁ—
micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. 
Evaṁ akusalaṁ sahetu sappaccayaṁ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā. 
Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso. 
Tatthimā uddānagāthā 
Avijjāya nivuto loko, 
cittaṁ saṁyojanampi; 
Sā pacchinnabhavataṇhā, 
dvemā ceva vimuttiyo. 
Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ, 
Yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajaha; 
Ye keci sokaparidevā, 
Timbaruko ca sayaṅkataṁ. 
Dukkhaṁ diṭṭhi ca uppannaṁ, 
yañca gopālakopamaṁ; 
Sati kāyagatā māhu, 
samatho ca vipassanā. 
Āsā pihā ca abhinandanā ca, 
Catunnamananubodhanā; 
Yāni sotāni lokasmiṁ, 
Daḷhaṁ nemiyānākāro. 
Yaṁ nissitassa calitaṁ, 
Anupaṭṭhitakāyagatāsati; 
Sayaṁ katena saccena, 
Vimuttāyatanehi ca. 
Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nāma taṁ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti. 

Peṭakopadesa 
2. Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi 
Tattha katamaṁ sāsanappaṭṭhānaṁ? 
Saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ, vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ, nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ, saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. 
Āṇatti, phalaṁ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. 
Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṁ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca. 
Lokikaṁ, lokuttaraṁ, lokikañca lokuttarañca. 
Kammaṁ, vipāko, kammañca vipāko ca. 
Niddiṭṭhaṁ, aniddiṭṭhaṁ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. 
Ñāṇaṁ, ñeyyaṁ, ñāṇañca ñeyyañca. 
Dassanaṁ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. 
Vipākakammaṁ, na vipākakammaṁ, nevavipākanavipākakammaṁ. 
Sakavacanaṁ, paravacanaṁ, sakavacanañca paravacanañca. 
Sattādhiṭṭhānaṁ, dhammādhiṭṭhānaṁ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. 
Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṁ, paravacanādhiṭṭhānaṁ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. 
Kiriyaṁ, phalaṁ, kiriyañca phalañca. 
Anuññātaṁ, paṭikkhittaṁ, anuññātañca paṭikkhittañca. 
Imāni cha paṭikkhittāni. 
Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ? 
Kāmandhā jālasañchannā, 
Taṇhāchadanachāditā; 
Pamattabandhunā baddhā, 
Macchāva kumināmukhe; 
Jarāmaraṇamanventi, 
Vaccho khīrapakova mātaraṁ. 
Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā. 
Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ? 
Manopubbaṅgamā dhammā, 
manoseṭṭhā manomayā; 
Manasā ce pasannena, 
bhāsati vā karoti vā; 
Tato naṁ sukhamanveti, 
chāyāva anapāyinī. 
Saṁyuttake suttaṁ. 
Mahānāmassa sakkassa idaṁ bhagavā sakyānaṁ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṁ suttaṁ bhāvaññena paribhāvitaṁ taṁ nāma pacchime kāle. 
Tattha katamaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ? 
Uddhaṁ adho sabbadhi vippamutto, 
Ayaṁ ahasmīti anānupassī; 
Evaṁ vimutto udatāri oghaṁ, 
Atiṇṇapubbaṁ apunabbhavāya. 
Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṁ. 
Tattha katamaṁ asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ? 
“Yassa selūpamaṁ cittaṁ, 
ṭhitaṁ nānupakampati; 
Virattaṁ rajanīyesu, 
kopaneyye na kuppati; 
Yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ, 
kuto taṁ dukkhamessatī”ti. 
Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṁ āsajja appaṭinissajja cārikaṁ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṁ kātabbaṁ. 
Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṁ. 
Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca? 
Channamativassati, 
vivaṭaṁ nātivassati; 
Tasmā channaṁ vivaretha, 
evaṁ taṁ nātivassati. 
Channamativassatīti saṅkileso. 
Vivaṭaṁ nātivassatīti vāsanā. 
Tamo tamaparāyanoti vitthārena. 
Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṁ saṅkileso. 
Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṁ vāsanā. 
Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ? 
Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, 
Yadāyasaṁ dārujapabbajañca; 
Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, 
Puttesu dāresu ca yā apekkhā. 
Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṁ saṅkileso. 
Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṁ nibbedho. 
Yaṁ cetayitaṁ pakappitaṁ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti. 
Imehi catūhi padehi saṅkileso. 
Pacchimakehi catūhi nibbedho. 
Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ? 
Ayaṁ loko santāpajāto, 
Phassapareto rogaṁ vadati attato; 
Yena yena hi maññanti, 
Tato taṁ hoti aññathā. 
Aññathābhāvī bhavasatto loko, 
Bhavapareto bhavamevābhinandati; 
Yadabhinandati taṁ bhayaṁ, 
Yassa bhāyati taṁ dukkhaṁ; 
Bhavavippahānāya kho panidaṁ brahmacariyaṁ vussati. 
Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu, sabbete “avippamuttā bhavasmā”ti vadāmi. 
Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu, sabbete “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi. 
Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṁ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā. 
Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti. 
“Evametaṁ yathābhūtaṁ, 
Sammappaññāya passato; 
Bhavataṇhā pahīyati, 
Vibhavaṁ nābhinandati; 
Sabbaso taṇhānaṁ khayā, 
Asesavirāganirodho nibbānaṁ. 
Tassa nibbutassa bhikkhuno, 
Anupādā punabbhavo na hoti; 
Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, 
Upeccagā sabbabhavāni tādī”ti. 
Ayaṁ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṁ taṇhā saṅkileso. 
Yaṁ punaggahaṇaṁ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṁsu, sabbete “avimuttā bhavasmā”ti vadāmi. 
Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi. 
Ayaṁ diṭṭhisaṅkileso, taṁ diṭṭhisaṅkileso ca taṇhāsaṅkileso ca, ubhayametaṁ saṅkileso. 
Yaṁ punaggahaṇaṁ bhavavippahānāya brahmacariyaṁ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ. 
Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṁ asekkhabhāgiyaṁ. 
Cattāro puggalā anusotagāmī saṅkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. 
Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi. 
Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ? 
“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, 
Saṁyamato veraṁ na cīyati; 
Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, 
Rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti. 
“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatī”ti vāsanā. 
“Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti nibbedho. 
Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṁsā pāṭikaṅkhā. 
Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyāmanto diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti. 
No ce diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti, gilāno pappoti. 
No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. 
No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. 
No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṁ pāpuṇāti. 
Tatthāyaṁ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṁ nibbedho. 
Yaṁ samparāye paccekabodhiṁ pāpuṇāti, ayaṁ vāsanā. 
Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṁ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. 
Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati. 
So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṅkileso carati. 
So saṅkileso tividho—
taṇhāsaṅkileso diṭṭhisaṅkileso duccaritasaṅkileso. 
Tato saṅkilesato uṭṭhahanto saṅkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti. 
Tatthākusalo diṭṭhato sace taṁ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṅkileso hoti. 
Sace panassa evaṁ hoti “imināhaṁ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṁ devaññataro vā”ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṅkileso bhavati. 
Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṁ hoti, tassa taṁ sīlavato yoniso gahitaṁ avippaṭisāraṁ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṁ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṁ sutaṁ “sucaritaṁ vāsanāya saṁvattatī”ti vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ vuccati. 
Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṁ cittaṁ, taṁ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṁ deseti. 
So accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti; 
yadi vā sāsanantare, accantaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe. 
Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. 
Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. 
Tattha ugghaṭitaññū duvidho—
koci tikkhindriyo koci mudindriyo. 
Tattha neyyopi duvidho—
koci tikkhindriyo koci mudindriyo. 
Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. 
Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti. 
Ime tayo puggalā. 
Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. 
Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṅkolo ca hoti dutiyo sotāpanno. 
Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti, ayaṁ tatiyo sotāpanno. 
Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā. 
Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṅkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. 
Idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ. 
Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti. 
Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti—
anāgāmiphalaṁ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca. 
Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti—
anāgāmiphalaṁ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca. 
Tattha neyyo anāgāmiphalaṁ pāpuṇanto uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti. 
Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti. 
Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. 
Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti. 
Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā. 
Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. 
Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo ca. 
Tattha vipañcitaññū puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca. 
Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. 
Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. 
Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṁ catubbidhaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ. 
Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṁ balaṁ pavattati. 
Katamaṁ dasavidhaṁ? 
Idha buddhānaṁ bhagavantānaṁ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti “desetu sugato dhamman”ti. 
So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṁ tayo rāsīnaṁ sammattaniyato micchattaniyato aniyato. 
Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṁ āpajjeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, samāpattiṁ āpajjeyyāti ṭhānametaṁ vijjati. 
Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṁ paṭipajjissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṁ paṭipajjissatīti ṭhānametaṁ vijjati. 
Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṁ micchattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati. 
Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettāvatā maṁ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, tathā ovadito yaṁ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṁ visesaṁ na sacchikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Yaṁ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṁ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṁ pāraṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Dhammapaṭisambhidā. 
Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Niruttipaṭisambhidā. 
Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṁ sāvakānaṁ tamatthamaviññāpayeti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Atthapaṭisambhidā. 
Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṁsu. 
Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Paṭibhānapaṭisambhidā. 
Yamhi taṁ tesaṁ hoti tamhi asantaṁ bhavatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Yaṁ hi nāsaṁ tesaṁ na bhavati, tamhi nāsaṁ tesaṁ bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
Evaṁ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. 
Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati. 
Itissa evarūpaṁ balaṁ evarūpaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ paṭhamaṁ tathāgatabalaṁ taṁ niddisitabbaṁ. 
Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṁ nivattiyaṁ bhāgiyañca. 
Kusalaṁ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṁ. 
Idaṁ paṭhamaṁ balaṁ tathāgato evaṁ jānāti. 
Yesaṁ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṁ paṭipadā. 
Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. 
Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṁ paṭipadā hotu, ayaṁ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṁ, gacchati apāyaṁ, gacchati devamanussassa. 
Yaṁ yaṁ vā paṭipadaṁ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṁ sabbatthagāminī paṭipadā. 
Yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ, idaṁ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṁ dutiyaṁ tathāgatabalaṁ. 
Sā kho panāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṁ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṁsārena suddhiṁ paccenti keci anajjābhāvanāti. 
Tena tena caritena vinibandhānaṁ sattānaṁ yaṁ ñāṇaṁ yathābhūtaṁ nānāgataṁ lokassa anekādhimuttagataṁ yathābhūtaṁ pajānāti. 
Idaṁ tatiyaṁ tathāgatabalaṁ. 
Tattha sattānaṁ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. 
Tesaṁ kammupasayānaṁ tadādhimuttānaṁ. 
Sā ceva dhātu saṁvahati. 
Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti. 
Aññatarā uttari na samanupassanti. 
Te tadevaṭṭhānaṁ mayā jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti “idameva saccaṁ moghamaññan”ti. 
Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṁ. 
Yaṁ tattha yathābhūtaṁ ñāṇaṁ. 
Idaṁ vuccati catutthaṁ tathāgatabalaṁ. 
Tattha yaṁyeva dhātu seṭṭhanti taṁ taṁ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko. 
Ārambho cetanā kammaṁ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṁ tathāgato evaṁ pajānāti “iminā sattena evaṁ dhātukena evarūpaṁ kammaṁ kataṁ, taṁ atītamaddhānaṁ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhānan”ti. 
Evaṁ paccuppannamaddhānaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evaṁdhātuko idaṁ kammaṁ karoti. 
Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā”ti aparamhi vā pariyāye evaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evarūpaṁ kammaṁ karissati anāgatamaddhānaṁ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṁ kammaṭṭhānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ ca sukhavipākaṁ” …pe… 
iti ayaṁ atītānāgatapaccuppannānaṁ kammasamādānānaṁ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṁ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṁ vuccati kammavipākañāṇaṁ pañcamaṁ tathāgatabalaṁ. 
Tathā sattā yaṁ vā kammasamādānaṁ samādiyantā tattha evaṁ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṁ pāripūriṁ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṁ jhānaṁ saṅkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṁ paṭipadaṁ anuyuñjiyati. 
Tassa hi jhānabhāgiyaṁyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṁ jhānaṁ vodānaṁ gacchati, tatiyañca jhānaṁ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṁ cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṁ tatiyaṁ jhānaṁ ādissa tiṭṭhati. 
Sace tassa nissaraṇaṁ yathābhūtaṁ pajānāti. 
Tathāgatassa catutthajjhānaṁ vodānaṁ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṁ vodānaṁ dissati. 
Evaṁ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti. 
Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. 
Samādhīti cattāro samādhī—
chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṁsāsamādhīti. 
Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṁ jhānānaṁ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṅkileso rāgacaritassa puggalassa. 
Evaṁ dosacaritassa … mohacaritassa … rāgacaritassa puggalassa evarūpaṁ vodānaṁ iti yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ asādhāraṇaṁ sabbasattehi. 
Idaṁ vuccati chaṭṭhaṁ tathāgatabalaṁ. 
Tattha tathāgato evaṁ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṁ indriyaṁ nāmaṁ labhanti. 
Ādhipateyyabhūmiṁ upādāya balaṁ nāmaṁ labhanti thāmagataṁ mano manindriyaṁ taṁ upādāya. 
Vīriyaṁ nāmaṁ labhanti ārambhadhātuṁ upādāya. 
Itissa deva evarūpaṁ ñāṇaṁ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṁ akāsi. 
Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṁ. 
Idaṁ vuccati parasattānaṁ parapuggalānaṁ indriyabalavīriyavemattataṁ ñāṇaṁ sattamaṁ tathāgatabalaṁ. 
Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṁyojanānañca sekkhānaṁ dvīhi balehi gatiṁ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṁsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṁ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni. 
So atītamaddhānaṁ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṁ ca pubbenivāsañāṇaṁ anekavidhaṁ nānappakārakaṁ paccuppannamaddhānaṁ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṁ pubbenivāso, navamaṁ dibbacakkhu. 
Puna caparaṁ tathāgato ariyapuggalānaṁ jhānaṁ vodānaṁ nibbedhabhāgiyaṁ pajānāti ayaṁ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṁ khayaṁ ñāṇaṁ diṭṭhekaṭṭhānaṁ catubhūmimupādāya yāva navannaṁ arahantānaṁ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṁ anodhiso arahantānaṁ. 
Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṁ dvinnaṁ vimuttīnaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṁ. 
Dasamaṁ tathāgatabalaṁ. 
Imesu dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṁ sāsanaṁ deseti saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ dassanabhāgiyaṁ bhāvanābhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ. 
Tattha yo taṇhāsaṅkileso, imassa alobho nissaraṇaṁ. 
Yo diṭṭhisaṅkileso, imassa amoho nissaraṇaṁ. 
Yo duccaritasaṅkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṁ. 
Kiṁ nidānaṁ? 
Tīṇi imāni manoduccaritāni—
abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. 
Tattha abhijjhā manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, adinnādānaṁ sabbañca tadupanibbaddhaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṁ sabbaṁ vācamabhāvaṁ sabbamakkhaṁ palāsaṁ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṁ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṁ sabbañca metaṁ ākaḍḍhanaṁ parikaḍḍhanaṁ nibbaddhaṁ rocanaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṁ pharusavācaṁ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṁ byāpādaṁ micchādiṭṭhiṁ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṁ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṁ vacīkammaṁ upaṭṭhapeti samphappalāpaṁ. 
Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni. 
Yā abhijjhā, so lobho. 
Yo byāpādo, so doso. 
Yā micchādiṭṭhi, so moho. 
Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti. 
Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṁ akusalamūlaṁ pāripūriṁ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṅkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṁ nissaraṇaṁ. 
Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṁ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati. 
Tatthāyaṁ moho akusalaṁ moho ayaṁ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṁ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṁ attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ. 
Tattha katamaṁ padaṁ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṁ vadati “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṁvediyati. 
Pacchimasaṭṭhikappānaṁ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajanti “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti akiriyañca taṁ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṁ sabbañca mānayi. 
Tattha “idameva saccaṁ moghamaññan”ti saṁsārena suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti. 
Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṁ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajati. 
Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṁ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṁ sīlabbataparāmāso. 
Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṁ attato samanupassati, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīram”iti taṁ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante …pe… 
iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṁ upakkileso. 
Tattha saddhindriyena sabbaṁ vicikicchitaṁ pajahati, paññindriyena udayabbayaṁ passati, samādhindriyena cittaṁ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati. 
So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti. 
Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti. 
So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti. 
Saccāni idaṁ dassanabhāgiyaṁ suttaṁ. 
Tassa pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ tīṇi saṁyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṁ pahīnāni dve puggalakatāni. 
Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. 
Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṁ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā. 
Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṁ parikkhīṇā honti. 
Eko bhavo avasiṭṭho hoti. 
So ca mānavasena nibbatteti. 
Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṁ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṁ vinivattetuṁ, sabbepi te asmimānassa pahānaṁ ārabhate. 
Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṁ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ. 
Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṁ, katthaci bhūmi nipīḷiyati. 
Idañca pañcamaṁ suttaṁ. 
Tiṇṇaṁ puggalānaṁ desitaṁ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ. 
Puthujjanassa dassanabhāgiyaṁ. 
Bhāvanābhāgiyaṁ pañcannaṁ sekkhānaṁ. 
Yaṁ paṭhamaniddiṭṭhaṁ asekkhabhāgiyaṁ sabbesaṁ arahantānaṁ. 
Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṁ. 
Etesu tassa gatīnaṁ tato uttari. 
Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti. 
Ye ariyasaccaṁ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti. 
Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti. 
Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. 
Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti. 
Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. 
Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. 
Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca. 
Yathā vuttaṁ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṁ desenti suttaṁ geyyaṁ …pe… 
satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṁ maññamānādharāya. 
Tattha paññāvemattataṁ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṁ. 
Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo. 
Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṁ niddisituṁ. 
Tattha purimakānaṁ suttānaṁ imā uddānagāthā 
Kāmandhā jālasañchannā, 
pañca nīvaraṇāni ca; 
Manopubbaṅgamā dhammā, 
mahānāmo ca sākiyo. 
Uddhaṁ adho vippamutto, 
yañca sīlakimatthiyā; 
Yassa selūpamaṁ cittaṁ, 
upatissa pucchādikā. 
Yassa kāyagatāsati, 
channaṁ tamoparāyaṇo; 
Na taṁ daḷhaṁ cetasikaṁ, 
ayaṁ lokotiādikaṁ. 
Cattāro ceva puggalā, 
dadato puññaṁ pavaḍḍhitaṁ; 
Sotānugatadhammesu, 
imā tesaṁ uddānagāthā. 
Tattha katamā āṇatti? 
“Sace bhāyatha dukkhassa, 
sace vo dukkhamappiyaṁ; 
Mākattha pāpakaṁ kammaṁ, 
āvi vā yadi vā raho”. 
“Atīte, rādha, rūpe anapekkho hohī”ti vitthārena kātabbā. 
“Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā”ti. 
Ayaṁ vuccati āṇatti. 
Tattha katamaṁ phalaṁ? 
“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ, 
Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle; 
Esānisaṁso dhamme suciṇṇe, 
Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”. 
Idaṁ phalaṁ. 
Tattha katamo upāyo? 
“Sabbe dhammā anattāti, 
yadā paññāya passati; 
Atha nibbindati dukkhe, 
esa maggo visuddhiyā”. 
“Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṁ pabbatarājānaṁ cāleyya, ko pana vādo chavaṁ avijjaṁ sattakesu” veyyākaraṇaṁ kātabbaṁ. 
Ayaṁ upāyo. 
Tattha katamā āṇatti ca phalañca? 
Sace bhāyatha dukkhassa, 
sace vo dukkhamappiyaṁ; 
Mākattha pāpakaṁ kammaṁ, 
āvi vā yadi vā raho. 
“Sace hi pāpakaṁ kammaṁ, 
karotha vā karissatha; 
Na vo dukkhā pamokkhātthi, 
upaccāpi palāyataṁ”. 
Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṁ. 
Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṁ. 
Tattha katamaṁ phalañca upāyo ca? 
“Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, 
Cittaṁ paññañca bhāvayaṁ; 
Ātāpī nipako bhikkhu, 
So imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ”. 
Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṁ. 
Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṁ mūlato upādāya yāva chasu dhammesu. 
Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṁ upāyo. 
Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṁ muccatīti. 
Sabbāsu chasu tīsu. 
Ayaṁ upāyo ca phalañca. 
Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca? 
“Suññato lokaṁ avekkhassu, 
mogharāja sadā sato; 
Attānudiṭṭhiṁ uhacca, 
evaṁ maccutaro siyā”. 
“Suññato lokaṁ avekkhassu, mogharājā”ti āṇatti. 
“Sadā sato”ti upāyo. 
“Attānudiṭṭhiṁ uhacca, evaṁ maccutaro siyā”ti phalaṁ. 
“Samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ aniccanti pajānāti. 
Evaṁ passaṁ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi …pe… 
upāyāsehipi idha tīṇipi”. 
Tattha katamo assādo? 
Kāmaṁ kāmayamānassa, tassa cetaṁ samijjhati. 
Ayaṁ assādo. 
“Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evam’idhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti”. 
Ayaṁ assādo. 
Tattha katamo ādīnavo? 
Kāmesu ve haññate sabbā mucceva—
ayaṁ ādīnavo. 
Pasenadisaṁyuttake sutte pabbatopamā—
ayaṁ ādīnavo. 
Tattha katamaṁ nissaraṇaṁ? 
“Yo kāme parivajjeti, 
sappasseva padā siro; 
Somaṁ visattikaṁ loke, 
sato samativattati”. 
Saṁyuttake suttaṁ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso—
idaṁ nissaraṇaṁ. 
Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca? 
“Yāni karoti puriso, 
tāni attani passati; 
Kalyāṇakārī kalyāṇaṁ, 
pāpakārī ca pāpakaṁ”. 
Tattha yaṁ pāpakārī paccanubhoti ayaṁ assādo. 
Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṁ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṁ, ayaṁ ādīnavo. 
Lābho yaso sukhaṁ pasaṁsā, ayaṁ assādo. 
Tattha katamaṁ assādo ca nissaraṇañca? 
“Sukho vipāko puññānaṁ, 
adhippāyo ca ijjhati; 
Khippañca paramaṁ santiṁ, 
nibbānamadhigacchatī”ti. 
Yo ca vipāko puññānaṁ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṁ assādo. 
Yaṁ khippañca paramaṁ santiṁ nibbānamadhigacchati, idaṁ nissaraṇaṁ. 
Bāttiṁsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṁ assādo. 
Sace agārasmā anagāriyaṁ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṁ ayaṁ assādo ca nissaraṇañca. 
Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca? 
“Ādānassa bhayaṁ ñatvā, 
Jātimaraṇasambhavaṁ; 
Anādātuṁ nibbattati, 
Jātimaraṇasaṅkhayā”. 
Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. 
Anādātuṁ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṁ. 
Kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno yamidaṁ jāyate ca mīyate ca. 
Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṁ ādīnavo. 
Yo gedhaṁ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṁ nissaraṇaṁ. 
Ayaṁ ādīnavo ca nissaraṇañca. 
Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca? 
“Kāmā hi ci