Phạn tạng (Sanskrit Canon)kamvchtu.htmNguyên tác: Sanskrit
Sớ Giải Kinh Kim Cang Bát-nhã (Vajracchedikāṭīkā)
Kinh Kim Cang Bát-nhã Ba-la-mật (Vajracchedikā Prajñāpāramitā) là một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không và trí tuệ Bát-nhã. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 3 / 4 (50.000 ký tự/trang)
āvabhūte śaśaśrṛṅgādau tāvattau (samudaya-nirodhau) na sambhavataḥ | nirodhasya tvabhāvāt tatprāpako mārgo 'pi naiva paramārthataḥ, gamyābhāve naiva gamako 'pi | tathoktam- 'bodhiṃ pratiṣṭhāya ekasyāpi satyasya siddhirna dṛṣṭā, kimiti caturṇām?'; iti deśanāvat | etat pravicintya ye bhūtavādini śabdaśo 'bhiniviṣṭāsteṣāmadhyāropāntaparihārārtham api tu khalu punaḥ subhūte ityādyāha | na tatra satyam iti paramārthataḥ kasyacidapi svabhāvasyāsiddheḥ | na mṛṣā ityatra satyavyavacchedena (Vajraṭ_174) sthitatvāt tadvyavacchedyatvābhāvād yena mṛṣāatvaṃ bhavet tanmṛṣā | atha vā na satyam iti yathā māyopamā mṛṣā jñānarūpāḥ | avicāraramaṇīyamātratayā sthitatvād na mṛṣā iti | anena tāvad antadvayapratiṣedhena madhyamā pratipad eva nirdiśyate | śrāvakāṇāmātmābhiniveśasya prahāṇārthaṃ pudgalanairātmyāṃśamātreṇa catvāryāryasatyāni deśitāni, na tu sarvebhya ityavirodhaḥ | kāyādikamupalabhya tadarthako dānaṃ dadāti, anupalabhya atadarthako vā, tayoḥ ko viśeṣa iti yaccintanaṃ tat tṛtīyasyāsahyavastunaḥ pratipakṣatvenāha tadyathāpi nāma ityādi | yaḥ kāya-bhava-bhogātmakavastuṣu sukhamātratvenābhiniviśya (satyatvenaivābhiniviśya) tadarthikastatra patitvā dānaṃ dadāti, sa andhakārapraviṣṭapuruṣasadṛśaḥ, satorapi cakṣuṣoḥ vastvarthānupalambhena heyopādeyārthānabhijñatayā viparyastārtheṣu samastaduḥkhasthāneṣu patito bhavati | tataḥ bodhisattvā mahāsukhabhogāt pracyutā bhaviṣyanti | tadviyogena śrāvakādivat duḥkhasantaptatayā bodhervyāvṛtā bhaviṣyanti | yo vastvapatioto dānaṃ dadāti, kāyādivastvanupalabhya tadanarthī bhūtvā dānaṃ dadāti tattu yathāpi nāma cakṣuṣmān puruṣaḥ nānāvidhāni rūpāṇi paśyet dṛṣṭvā ca heyasya hānam upādeyasya copādānamiva | (atha) tadapi asatyaruṇodaye kadācinna dṛśyata iti? sūrye 'bhyudgate ityāha | sūrye 'bhyudgate 'pi andhakārapūrṇeṣu gṛhādiṣu na paśyatīti matvāha prabhātāyām iti | (Vajraṭ_175) prabhāteti śabdaḥ andhakāradyotanārthamuktaḥ tasmānnirandhakārāyāṃ diśāyāmityarthaḥ | tatsāmagrye 'pi yo 'ndhaḥ, sa kadācidapi na paśyatītyāśaṅkāyāṃ cakṣuṣmān ityāha | evamavastupatito bodhisattvo draṣṭavyaḥ, saḥ avidyātāmisraprabodhena jñānasūryābhyudgamena ca nānāvidhāni jñeyāni yathāvat sampaśyati, viparyastavastūni samastaduḥkhasthānāni heyaduḥkhāni cāpi mṛṣātvāt parivarjayati, samastasukhasthānasyānurasamyaksambodhilakṣaṇasyopādeyasyottamapadasyāpi kāmanayā tatra pravartate | tasmād bodhisattvā mahābhogasampadanuprāpya anuttarasukhena kāyaṃ sthirīkṛtya bodheravinivṛttā bhavantītyabhiprāyaḥ, ata eva avinivṛtā iti | pūrvaṃ tvālambanamātreṇa tasmin sthitirādarśitā, atra tu ālambanapūrvakaṃ tasminnanurāgalakṣaṇe patanam | tasmādatra patita ityuktam, pūrvaṃ tu pratiṣṭhita ityuktam | anena sakalena cittapragrahaḥ paridīpitaḥ | 14. dhyānasāsvādavirati-sthānam : anena prakāreṇa kṣāntipravṛtā api ye dhyānasamāsvādayantastatraivāsaktā jñānasambhārapāripūraye hetubhūtaṃ mahāyānadharmamanārabdhāsteṣāṃ jñānasambhāraviyogaparihārārthaṃ caturdaśasthānamadhikṛtya api tu khalu punaḥ subhūte ityādyāha | sthānenānena dhyānarasāsvādāpagamāya pañcabhiḥ prakāraiḥ saddharmaṃ prati vīryārthaṃ guṇaviśeṣaḥ paridīpitaḥ, (yathā)- 1. tathāgatānubhāvaḥ, 2. viśiṣṭapuṇyasañcayaḥ, 3. dharmatatsādhanayoḥ praśaṃsanam, 4. devādibhiḥ satkāraḥ, 5. pāpapariśodhanaṃ ca | (Vajraṭ_176) tatra tathāgatānubhāvastu jñātāste tathāgatena ityādi yadāha | udgrahīṣyanti ityādipadānāṃ vyākhyānaṃ pūrvavadeva | bhagavān hi sarvaṃ vijānātīti sarvajñaḥ draṣṭā ca | tatra kiṃ mahad āścaryaṃ teṣvityanveṣaṇāyāṃ puṇyasañcayavaiśiṣṭyamādarśayitumāha sarve te sattvāḥ iti | aprameyapuṇyaskandhānāṃ prasavanād jñātāste bhāgyavanta iti vākyaśeṣaḥ | kiṃ ca tāvat puṇyaskandhasya vaiśiṣṭyam, yena (saḥ puṇyaskandhaḥ) aparimito bhavatīti vicintya viśiṣṭapuṇyasaṃgrahaṃ darśayan paśca khalu punaḥ subhūte ! strī vā puruṣo vā ityādyāha | sūrya-prabhā-pṛthvījalādyavasthāviśeṣaḥ pūrvāhṇaḥ | evambhūteṣvavasthāviśeṣeṣveva kālaḥ iti prajñapyate, na tu viśiṣṭatvena parikalpita iveti darśayituṃ kālaśabdastatsāmānyādhikaraṇyena viśeṣyate | anyathaikātmyād ayaṃ pūrvāhṇa ityādibhedā na syuḥ | viśeṣaṇāntarairbhede 'bhyupagate sa eva viśeṣaḥ sūryādyavasthānāṃ viśeṣaḥ pūrvāhṇādivyavahāraprajñaptīnāṃ ca hetuḥ syāt, akiñcitkaratve kimadṛṣṭasāmārthyena kālena prajñaptenetyabhiprāyaḥ | na ca sa mandatīvrabuddhayādiliṅgavānapi yujyate, mandādibuddhīnāṃ taddhetutaḥ samudbhave kramoṇotpattivirodhād, etacca pūrvaṃ darśitameva | bādhakapramāṇasyāpi prāgevātmadūṣaṇaprasaṅge darśitatvāt kimadhikena | (Vajraṭ_177) sāmānyajanaiḥ saṅketavaśenotpannastathāvidhaḥ praṇināmavasthāviśeṣaḥ kālaḥ iti vyavahāre prajñapyate, na tu śabdārthasambandhaprajñaptivaśeneti darśayituṃ samaye iti śabdena viśeṣyate | kasyacidekasyāpyakathanena yathoktadeśanābhiprāyasya pratipādanābhāvāt padatrayamuktam | saṅketaviṣayatvena prajñāpakaṃ śabdamāropya samānādhikaraṇyaṃ kṝtam | dhyānarasāsvādavirāgāyātredamuktam | pūrvaṃ deyasya evaṃvidhasya ca kālasyānirdeśānnaiva tāvat punaruktidoṣaḥ | ayameva tato nidānaṃ bahutaraṃ puṇyaskandhaṃ prasunuyād aprameyamasaṃkhyeyam ityanena audāryaṃ paridīpyate | saṃkhyā-dravyakāla-viśeṣairviśiṣṭaṃ dānodbhūtaṃ puṇyamabhibhūyate | evaṃ tāvat gaṅgānadībālukāsamāna iti saṃkhyāviśeṣaṃ darśayati | ātmabhāvaḥ iti duravagāho dravyaviśeṣaḥ | kalpakoṭiniyutaśatasahasrāṇi iti kālaviśeṣaḥ | sā ca kalpakoṭiḥ niyutā, sāpi śatasahasreti padena yuktā | etat kathaṃ jñātavyam? iti dharmastutivaiśiṣṭyaṃ darśayitum api tu khalu subhūte ityādyāha | acintyo 'yaṃ dharmaparyāyaḥ atyantagambhīraḥ sarvadharmāṇāṃ nisvabhāvatālakṣaṇaḥ tathāgataiḥ pratyātmavedanīyaḥ, śrāvakādibhiraparaiścāpi (Vajraṭ_178) cintayitumaśakyo hyatra nirdiṣṭaḥ | atulyaḥ iti anyatra evaṃvidhasya adarśanāt, etattulyasya viśiṣṭasya vābhāvāt, tulyasya adhikasya vābhāvena acintyahetuto 'cintyameva phalaṃ sambhavatītyuktam | kathaṃ atulya iti cintāyāmāha śreṣṭhayānasamprasthitānām iti | atiśayena pāraṃ gatastu śreṣṭha iti | śrāvakādīnām ayaṃ dharmaparyāyaḥ ityuktam | agrayānam ityagrāṇāṃ yānaṃ vā agraṃ cedaṃ yānamiti vā padavigrahaḥ | ye tatra samprasthitāste tathocyante | evameva śreṣṭhayānasamprasthitanāmityapi tassamānameva | tau tāvat paryāyau | paryāyadeśanābhiprāyastu vineyajanopakāraḥ, yena katipaye bhavyā bhavanti | itarayānānyapekṣya śreṣṭha iti kecit | samastakleśajñeyāvaraṇaviśuddhayā vā śreṣṭha athavā agramiti paramam | pratyekabuddhayānamapi śrāvakayānāpekṣayā paramiti vicāraṇāyāmāha- śreṣṭhayānasamprasthitānām iti | atyantaṃ praśastagamanāt śreṣṭha ityuktam | śrāvakādyenekayānebhyo 'tiśayena praśasyatvādatra śreṣṭhaḥ iti śabda prayuktaḥ | tacca mahāyānamityeva | śrāvakādināmabhavyatvād dharmadeśaneyaṃ bodhisattvebhya evoktā | tena siddho 'yaṃ dharmaparyāyo 'tulya iti | tathāgatena bhāṣitaḥ ityanyeṣāmagocaratvāt | dharmaparyāyo 'yam ityādibhiḥ yathoktārthān prasādhya upasaṃhṛtya ca tatpratipattuṃ viśeṣastutiḥ sandarśitā | yato hi dharmaparyāyo 'yamacintyo 'prameyaśca tasmād vipāko 'pyasyācintya eva | tataḥ ye imaṃ dharmaparyāyaṃ dhārayiṣyanti ityādi tu siddhamevetyarthaḥ | aprameyam ityuddeśaḥ, śeṣastānnirdeśaḥ | tatra acintyam iti cintāviṣayātikrāntatvena ananumeyatvāt | atulyam ityapratisamam | amāpyam iti sarvasattvaprayoge 'pi māpayitumaśakyatvāt | aparimāṇam iti (Vajraṭ_179) mahadbhirdeśādibhirapyaparimāpyatvād ākāśatopyadhikam | athavā sarvāṇyapīmāni paryāyāntargatāni | sarve te subhūte, sattvāḥ samāṃśena bodhiṃ dhārayiṣyanti iti bodhibhārodvahanam aṃśodvahanasadṛśam | anena tāvat sakalena dhyānasukhāsvādaṃ parityajya jñānasambhārapāripūrihetau dharmaparigrahaṇādau chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti darśitam | kasmāt khalu śreṣṭhayānasamprasthitebhyo bhagavatā bhāṣito na tvanyebhyaḥ, kiṃ khalu bhagavatyapi rāgo dveṣaśca iti vicintya tatkasya hetoḥ? ityāha, ataḥ subhūte hīnādhimuktikaiḥ ityudatarat | anena khalu bhagavati sarvasattveṣu ekasutavad vātsalyamiti nāsti rāgo dveṣo vā | tathāpi ye yadā bhavyā bhavanti tadā tebhyo deśayanti, na tvanyebhyaḥ | anyathā upāyānabhijñatvānnaiva bhaved bhagavān sarvajñaḥ ityevaṃ darśyate | hīnādhimuktikairiti śrāvakapratyekabuddhaiḥ | ātmādidṛṣṭikaiḥ iti tairthikaiḥ | nedaṃ sthānaṃ vidyate iti nāsti tadarthamavakāśa iti | yacchrāvakaiḥ pratyekabuddhaiścāpi śrotuṃ na śakyate tatkathaṃ śakyate pṛthagjanaiḥ śrotum? yattairna śrotuṃ śakyaṃ tat kathaṃ śakyata udgrahītuṃ vā paryavāptuṃ vā | atastadasambhavamityarthaḥ | anena tāvad yogasamāpattāvavātāryate | yadyevaṃ kathaṃ tāvadāryasubhūtinā dharmaparyāyo 'yaṃ śrotuṃ śakyata iti ced? bhagavato 'dhiṣṭhāneneti nāsti doṣaḥ | sarvapradeśeṣu yasmin pṛthivīpradeśe sūtramidaṃ bhāṣyate sa evaikaḥ pṛthivīpradeśo 'nuśaṃsanīya iti pratipādayan devadisatkāravaiśiṣṭyaṃ darśayitum api tu khalu punaḥ subhūte ityādyavocat | (Vajraṭ_180) pūrvaṃ tāvad bāhyaśāstrābhiṣvaṅgaparivarjanārthamuktam, samprati dhyānarasāsvādavarjanārthamiti nāsti punaruktatā, samastasaṃgṛhītārthābhidhāne 'pi bhinnaprasaṅgābhidhānānnāsti punaruktateti jñātavyam | pūjanīyaḥ iti chatradhvajapatākādibhiḥ, vandanīyaḥ iti namaskaraṇīyaḥ, pradakṣiṇīyaḥ pradakṣiṇāyogyaḥ, ata eva pūjanīyatvādidharmairyuktāvād caityaḥ | nanu īdṛśeṣu dharmaparyāyeṣu abhyudyatānāmapi kathaṃ kecit paribhūtā dṛśyanta iti cintāyāṃ pāpapariśodhanaviśeṣadeśanāya ye subhūte, kulaputrā vā kuladuhitaro vā ityādyāha | paribhūtā bhaviṣyanti iti paribhāṣaṇabhaṇḍanādibhirvyāpannā bhaviṣyanti, suparibhūtāśca bhaviṣyanti iti vadhabandhanādibhiḥ pīḍitā bhaviṣyanti | evamete mahātmānaḥ kathaṃ paribhūtā bhaviṣyantīti vicintyāha tatkasya hetoḥ? iti | teṣāṃ sattvānām ityādyudatarat | paurvajanmikāni iti pūrvajanmani kṛtāni | dṛṣṭa eva dharme iti pratyutpannajīvite | buddhabodhiṃ (Vajraṭ_181) cānuprāpsyanti iti pāpāni pariśodhya kālāntare bhāvanāniratā na ciraṃ anuttarasamyaksabodhimabhisambuddhya buddhā bhaviṣyantīti vākyārthaḥ | tato nidānaṃ bahutaraṃ puṇyaskandhaṃ prasunuyādaprameyamasaṃkhyeyam iti yadāha tatra kena prakāreṇa aprameyākhyeyāvabodhaḥ syāt? ityatra abhijānāmyahaṃ subhūte ityādyāha | atra prabhāveṇa bahutareṇa cāprameyamasaṃkhyeyaṃ ca paridīpitam | tatrābhijānāmi subhūte atīte 'dhvanyasaṃkhyeyaiḥ kalpaiḥ asaṃkhyeyataraiḥ ityādinā prabhāvaḥ paridīpataḥ | ayaṃ tāvat puṇyaskandhasyaiva prabhāvaḥ | etāvatā praśastaro viśiṣṭataraḥ (pūrvakaḥ) puṇyaskandho 'pyabhibhūyate | dīpaṅkarataḥ yāvat asaṃkhyeyakalpam | asaṃkhyeyakalpastāvad gaṇanātītatvāt, dīpaṅkarasya pareṇa paratareṇa caturaśītibuddhakoṭiniyutaśatasahasrāṇyabhūvan, ye mayārāgitāḥ iti pratipattyarcayā ārādhitāḥ | na virāgitāḥ ityantarāle 'pi tadabhinirhārasya anutsṛṣṭatvāt | yacca iti kartṛviśeṣaḥ | tato 'yamarthaḥ yaśca ārāgaṇādikaḥ (puṇyaskandhaḥ), yaśca udgrahaṇādiśraddhādipuṇyaskandhastadutpāditaśca vāsanātmakaḥ skandhaḥ, anayoḥ (puṇyaskandhayoḥ) pūrvapuṇyaskandhaḥ uttarapuṇyaskandhasyāsya śatatamīmapi kalāṃ (Vajraṭ_182) nopaiti iti | etāvato 'lpīyastvaṃ darśayituṃ sahasratamīmapi ityāha | saṃkhyā iti tulyeṣveva yujyate, yathā himavatā (tulya) vindhya ityucyate, na tu sarṣapaḥ | kalām ityaṃśaḥ, sa ca samānajātīya eva, yathā sumeroḥ kalā parvataśikharameva, na tu tṛṇaśikharaḥ | gaṇanām ityapi tulyeṣvev, yathā sumerurapi giriḥ, himavānapi giriḥ, na tu sarṣapaḥ | upamām ityapi sadṛśeṣveva, yathā gosadṛśo gavaya ityucyute, na tu makṣikā | laghurapi parikarmavaśena tasya (mahataḥ) kṛtyaṃ karoti, yathā niśite kṛte sati dātramapyasikṛtyaṃ karotīti matvā upaniṣadam ityāha | tāḍanapīḍanādivistāropāyena tīkṣṇīkṛte 'pyatilaghutayā na kṣamata ityarthaḥ | ata eva aupamyamapi ityāha | tasyopamābhāvamapi na kṣamate | sarvajñavacanādevaitajjñātavyam, evaṃvidheṣu indriyaviṣayātīteṣu viṣayeṣu sarvajñavacanasyaiva prāmāṇyāt | api ca pariśuddhe kāle sarvasattvānāmapi pariśuddhatvānnāścaryām, apariśuddhe tāvat kāle ye sattvā kṣaṇamātramaśyapariśuddhā bhavanti, tadāścaryam | evaṃ prabhāvamukhena tāvadaprameyatvaṃ pradarśitam | kathamasaṃkhyeyaṃ saṃkhyayeti vicāraṇāyāṃ sacetpunaḥ subhūte...... tasmin samaye ityādyāha | tena bahulaṃ paridīpitam | tatpuṇyagaṇanayāpi viṣādamanuprāpya (Vajraṭ_183) vyāmugdhacittāntarviśeṣe unmādamanuprāpnuyuḥ | tataḥ udbhūtenonmādena cittavikṣepaṃ vā gaccheyuḥ | anena gāmbhīryamaudāryaṃ copadiṣṭim | evamasnād dharmaparyāyāt saṃkhyāprabhāvapratisaṃyuktamevaṃvidhaṃ phalaṃ kathaṃ jñāyata iti? api tu khalu punaḥ subhūte ityādyāha | phalaṃ punaḥ hetvanurūpameva bhavati | laghiṣṭhe 'pi nyagrodhavṛkṣabīje 'tiśayasārasampannatvād bṛhacchākhāpallvavṛkṣabhūtaṃ phalaṃ nopadṛśyate | dharmaparyāyo 'pyayam alpaparivarto 'pyatyantagambhīraḥ, acityadharmadeśanād acintyaḥ | ato 'smādacintyād hetupratyayayānurūpamacintyaṃ phalaṃ bhavati, hetupratyayaprabhāvastāvat sarvajñagocaratvād acintyaḥ | vipākaśabdo 'tra phalārthaḥ, tena niṣyandādiphalāni saṃgṛhyante | etena sarveṇa cittapragraho darśitaḥ | 15. abhisamayakāle 'hamitivikalpaviyoga-sthānam : evaṃ nirākṛte 'pi dhyānasāsvāde pratyāsanne 'bhisamayakāleṃ yaiḥ bodhisattvaiḥ ātmavaiśiṣṭyamavalokya 'ahaṃ samyaksambodhimārgapratipannaḥ, sarve mayā sattvāḥ parinirvāpayitavyāḥ'; iti manyamānaistaistasmin ātmagrāhavikale 'bhisamayākāle kathaṃ sthātavyam, kathaṃ pratipattavyam, kathaṃ cittaṃ pragrahītavyam? ityetad darśayituṃ pañcadaśasthāmadhikṛtyāha- sūbhūti....... avocat- kathaṃ bhagavan, bodhisattvayānasamprasthitena sthātavyam iti | sthātavyamityādideśanātrayaṃ tu (Vajraṭ_184) prāgevoktaṃ bhagavatā | nāsti subhūte, sa kaścid dharmo yo bodhisattvayānasamprasthito nāma ityavaśiṣṭenātra ātmagrāhavisaṃyogaḥ kriyate | śeṣāṇāṃ (padānāṃ) vyākhyā tu pūrvavat | yathedaṃ pudgaladharmanairātmyaṃ prāgeva bhagavatā prakāśitaṃ tathokte sati bodhisattveṣu punaḥ abhisamayakāle kathamātmagrāhaḥ sambhaved? tannirākaraṇāyoktamapi kiṃ punarucyate? athaivamapi deśanāyāṃ saṃmuhyet prāguktasyānavasthānaṃ ca syāditi? tathā deśite 'pi anādikālātyantadṛḍhībhūtātmābhiniveśavaśatayā keṣāñcit sammohasyānivṛtteḥ deśito 'pyarthaḥ punarupadiśyate | punardeśanākāle pāriṣadyānāṃ sammohanivṛttenārnavasthā syāt | bhagavatā kṛtasyopadeśasya phalaṃ tāvat sammohavinivṛttireva vineyajanānāmiti na niṣphalam | ata eva sammohanirvṛtau satyāṃ phalābhāvena punaḥ pravṛttyabhāvāt prakṛtamevedam | 16. avavādaparyeṣaṇasthānam : yadi bodhisattvayānasamprasthito nāma na syāt sa kaścid dharmaḥ (tarhi) kathaṃ bhagavān dīpaṅkarasya śāsturantikādavavādaṃ prāpya anuttarāṃ samyaksambomabhisambuddhaḥ? atha na syād (saḥ) abhisambuddhaḥ (tarhi) abhisamayakāṅkṣiṇāvavādo na paryeṣṭavya iti ye manyante, teṣāmavavādaviyogavisaṃyogāya ṣoḍaśasyāmadhikṛtya tatkiṃ manse subhūte ityādyāha | pūrvaṃ dharmakāyāptikāmatāvasare dharmagrāhaniṣedha uktaḥ, idānīmabhisamayakāle abhisambuddhasya tasya niṣedhaḥ kriyate 'to na punaruktatā | nāsti paramārthataḥ sa kaścidapi jñānajñeyātmako dharmaḥ, yathā pūrvaṃ vicāritam | tadbalena avicāraramaṇīyamātratayā śrutamayyādiprajñopādakameṇa bhagavataḥ- (Vajraṭ_185) svayambhūsarvajñajñānaṃ tathyasaṃvṛtyā grāhyātmakaṃ samudbhavati | nanu tadapi bhagavato dīpaṅkarasyānubhāvamātramiti ced? evaṃ satyapi anurūpameva, tathāpi tasmin sarvabuddhānāṃ sādhāraṇānubhāvāḥ, na kevalaṃ bhagavato dīpaṅkarasyaiva | yadi na syādabhisambuddhaḥ (kaścit tarhi) kathaṃ tena samyaksaṃbodhau bhagavān vyākṛta iti vicārya sacet punaḥ sūbhūte ityādyāha | ayamabhiprāyaḥ- yadi bhagavataḥ pratyātmavedyo dharmaḥ paramārthato tathābhūto bhavart tadā syādabhisambuddhaḥ, athavā 'mayā punaḥ dharmo 'bhisambuddhaḥ'; ityahaṅkāraḥ samudbhavet tadā syād 'abhisambuddhaḥ'; ityevaṃ viparītābhiniveśāt tathāgatasya vyākaraṇaṃ na bhavet | yato hi tadā 'mayābhisambuddhaḥ'; iti na bhavati, na ca dharmodiṣvapyabhiniveśaḥ bhavati | tata evāham aviparītasamyagjñānamārgasthitau vyākṛtaḥ | nāsti sa kaścid dharmo 'bhisambuddhaḥ ityanena arthato dīpaṅkarasyāntikād avavādagrāhavikalpaṃ vipakṣatvena darśayitvā tadvikalpaprahāṇāya chandaḥ praṇidhānaṃ cāpi deśitam | dīpaṅkaretyupalakṣaṇamātreṇābhihitena sarve dharmodgrahaṇavikalpā nirvatante | nāstī ityanena tasya gambhīratvamuktam, samyaksambodhaye avavādaparyeṣaṇavidhānena tāvadasyodāratvaṃ coktam, śrāvakapratyekabuddhāvavādād atyantaviśiṣṭatvāt | (Vajraṭ_186) yadi tathāgatena samyaksambuddhena na syāt sa kaścid dharmo yo 'nuttarāyāṃ samyaksambodhau abhisambuddhaḥ, tadā kathaṃ tathāgatatvaṃ bhavet? tadyathā pūrvabuddhā abhisambodhiṃ gatāḥ, tathaivātrāpi gatatvādabhisambuddhastathāgata ucyata iti cet? abhisambuddha ityākhyasya kasyacid dharmasyābhāvāt tatkathaṃ bhavediti vicintya tatkasya hetoḥ iti pṛṣṭhavān | tathāgata iti subhūte ityādi codatarat | tathatā iti dharmāṇāmaviparītasvabhāva ucyate, sa candiśāntādisvabhāvaḥ, sarvadharmasādhāraṇatvāt sā bhūtaḥ iti vacanena viśeṣitā, bhutastu yathārthatvena tathāgatajñānamabhidhīyate | tasyāstathatāyā yā paramārthato 'nupannadharmatā sa tathāgata ityucyate | yathoktam- anutpādadharmaḥ satataṃ tathāgataḥ | iti | paramārthato dharmatāpi dharmiṇo netarā, ataḥ paramārthataḥ sarvadharmāṇāmanutpādo dharmatā | sarvadharmādhigamasvabhāvo 'vicāraramaṇīyaḥ paramārthato 'nutpannaḥ tathyasaṃvṛtau parikalpyamānaḥ sajjñānaviśiṣṭaḥ 'tathāgataḥ'; ucyata iti vākyārthaḥ | tasya ca paramārthato 'nutpannatvānnāsti kaścid grāhyo grāhako vā | tasmānnāsti kaścid dharmo 'pyabhisambuddhaḥ (nāma) paramārthataḥ | tathyasaṃvṛtimāśrītya tena viśiṣṭajñānena yathā abhisambuddhaḥ tathā gata ityevamabhiprāyaḥ | (Vajraṭ_187) paramārthāśrayeṇābhisambuddha iti kasmāttathā nocyate? iti cintāyāṃ yaḥ kaścit subhūte ityādyāha | tatkasya hetoḥ? iti na satyam ityanena yogjam | śeṣastu sugamānna vyākhyāyate | evaṃ tarhi 'saṃvṛtitaḥ tathāgatena abhisambuddhaḥ'; iti vyavasthaiva kathaṃ vyavasthāpyata iti vicārya yaśca dharmaḥ ityuktam | yaḥ iti rūpādilakṣaṇadharmaḥ, tatra na satyam itiḥ māyāvatpratibhāsamānānāṃ vicāryamāṇānāmatyantaśūnyatvenānutpannatvāt śaśaśrṛṅgavad atyantābhāvaḥ | na mṛṣā avicāraramaṇīyasvabhāvena māyāvatpratibhāsamānāt | athavā nāpi satyam, na kasyāpi dharmasya paramārthataḥ siddheḥ | na mṛṣā, na ca vicāragocaraḥ kaścit satyaḥ siddhaḥ, sarvadharmāṇāmanutpādāt | anenādhyāropāpavādāntau nirākṛtya madhyamamārgaṃ ca vyavasthāpya yogasamāpattau pravarttyate | tasmāt ityevaṃ paramārthataḥ sarvadharmāṇāmanutpādāt na satyaṃ na ca mṛṣā | tathāgato 'pi pariśuddhyānutpādadharmayā prabhāvitaḥ, anutpādadharmatāyāḥ sādhāraṇatvāt, (tathā hi)- anutpādadharmaḥ satataṃ tathāgataḥ (Vajraṭ_188) sarve ca dharmāḥ sugatena sādṛśāḥ | nimittagrāheṇa tu bālabuddhayaḥ asatsu dharmeṣu caranti loke || ityādi | sarvadharmā buddhadharmāḥ iti tathāgato bhāṣate | yadyanutpannā evāmī dharmāstat kathaṃ sarvadharmāḥ ityucyanta iti pravicintya sarvadharmā iti subhūte ityādyāha | ayamatrārthaḥ- paramārthatastathā vidyante, na tu vyavahāraprajñaptitaḥ | asantastāvat paramārthato rūpādidharmāḥ, kintvaparamārthaṃ khalvavicāritamāśritya yasmāt svasāmānyalakṣaṇagrahaṇaṃ tasmāt sarvadharmāḥ ityucyante, na tu paramārthataḥ, tatra sthitānāṃ sarveṣāṃ dṛśyamānatve 'pyabhāvāt | anena tāvad vikṣepanigrahaḥ sandarśitaḥ | 17. abhisamaya-sthānam : yadi na syāt sa kaścid dharmo bhagavatābhisambuddhaḥ kathaṃ (tarhi) bodhisattvā upādattamavavādaṃ sammukhīkṛtya dharmapudgalanairātmyamadhigaccheyuḥ? iti vicintyābhisamayapratipādanārthaḥ tadyathāpi nāma ityādyāha | ayamabhisamayastāvat jñānaprāptinirabhimānitābhyāṃ saṃdarśyate | kathaṃ jñānaprātyeti cet? dvividhaṃ jñānamāśritya, gotrasamparigrahajñānaṃ samatājñānañca | tatra yajjñānaprāptyā tathāgatagotre samutpadya buddhagotre niyato jāyate tad gotrasamparigrahajñānam | tadutpādena upetakāyo bhavati | upeta ityātmanā parigṛhītaḥ, kāyastu tathāgatakāyaḥ | yena so 'dhigataḥ, sa upetakāyaḥ | kathaṃ jñāyate tajjñānaprāptirityāha- mahākāyaḥ iti | anena pudgaladharmanairātmyasamatājñānaṃ samavāpya abhisamayaḥ sampradarśyata ityato gotrajñānamabhidhīyate | tena samatājñānena pudgaladharmanairātmyadhigamya sarve (Vajraṭ_189) sattvā ātmani (ātmavat) saṅgṛhītā bhavanti | tasmāt samastasattvakāyānāmātmani saṅgraheṇa sa mahākāya iti | nāpyapārthako 'yaṃ śabdaḥ, evaṃ sarvasattvānāmātma- saṅgraheṇa sa kāya ityucyate | teṣāṃ saṃbahulve 'pi na mahākāyaśabdārthatvam | anena sthānasyāsya audāryaṃ samudīritam | ayamabhiprāyaḥ- bodhisattvānāmabhisamayo 'pyayaṃ tathyasaṃvṛtimāśritya viśiṣṭajñānotpādamātreṇa prabhāvito bhavati | paramārthato na kiñcinnirūpakaṃ nirūpyaṃ veti darśayitum, āryasubhūtiḥ- bhagavaṃstathāgatena puruṣo bhavedupetakāyaḥ ityādyāha | anenārthatastāvadupetakāya-mahākāyābhiniveśastu vipakṣatvena nirdiṣṭaḥ | (ataḥ) tatprahāṇāya chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti darśitam | upetakāyo mahākāya iti nimittamātrābhidhānena bodhiasattvānāṃ sarvadharmeṣvabhiniveśo nivartate | paramārthe 'pi tāvad vyavasthāpya yogasamāpattau cāvatāryate | gambhīryamapyuktam, samāropānto 'pi nirākṛtaḥ | pūrveṇa tāvadapavādāntaḥ pratiṣiddhaḥ | yadi tathāgatena sa eva kāyo syāt noktaḥ syāt tadā prāptābhisamayo bodhisattvaṃ 'evaṃ mayā bodhisattvābhisamayaḥ samprāptaḥ sāmpratamahaṃ sattvān parinirvāpayiṣyāmi'; ityetat kathaṃ sañcitayetyanyadīyaṃ sadvikalpaṃ samudīkṣya nirabhimānitayābhisamayaṃ darśayituṃ yo bodhisattvaṃ ityādyāha | anena ya evaṃ vadet- ahaṃ sattvān parinirvāpayiṣyāmīti 'ahaṃ ya evaṃ vadet- ahaṃ sattvān parinirvāpayiṣyāmīti'; ahaṃ bodhiasattvo 'smi (Vajraṭ_190) ityabhimānī sa tathyato na bodhisattvaḥ iti darśyate | tatkasya hetoḥ? ityatra jñāpakahetuḥ paripṛṣṭaḥ | dharmaḥ iti tu rupādiasvabhāvo vā pudgalādisvabhāvo va | yuktito vicāraṇāyāṃ tasya dharmasyādṛsṭatvād āryasubhūtirapyāha no hīdam iti | tasyā yukteḥ sarvatra sādhāraṇatvād bhagavān nairātmyadvayāvatāraṇārthaṃ tasmād ityāha | nisattvāḥ ityādi tāvadupalakṣaṇam, niḥsvabhāvā api draṣṭavyāḥ | anena vikṣepanigraho nirdiṣṭaḥ | ukto 'bhisamayaḥ | ata ūrdhvaṃ buddhabhūme paryeṣaṇam | tadapi buddhasya saptabhiḥ sampadbhiḥ saṃgṛhyate | sapta sampadaśca- 1. kṣetrapariśuddhisampad 2. anuttaradṛṣṭipariśuddhisampad 3. anuttarajñānapariśuddhisampad 4. prāptapuṇyaskandhādhipatyasampad 5. kāyasampad 6. vāk-sampad 7. cittasampacca | 1. kṣetra pariśiddhisampad : tatra yadi na syāt kaścid bodhisattvo nāma dharmaḥ, (tarhi) kastāvad buddhakṣetraṃ pariniṣpādayituṃ yatnaṃ kuryāt? ityāśaṅkāṃ nirākartuṃ buddhakṣetrapariśuddhisampadamadhikṛtya- yaḥ subhūte bodhisattvaḥ ityādyāha | so 'pi tathaiva vaktavyaḥ ityabhimānitvānnocyate sa bodhisattva ityarthaḥ | (Vajraṭ_191) pudgaladharmanairātmyayoranadhigame 'pyadhigatamityabhimānāt | evamahasmītyabhimānānna tasya pudgalanairāatmyāvagamaḥ, na ca dharmanairātmyāvabodhaḥ, asatsu kṣetravyuheṣvapi tatrābhimānāt | anena kṣetravyūheṣu māyopamatvādhimuktyā bodhisattvena kathaṃ sthātavyamityetad darśitam | yadi paramārthato na syuste kṣetravyūhāḥ (tadā) bhagavatā kathamuktā iti vicintya tatkasya hetoḥ? ityāha | pūrvavadasya vyākhyānam | na ceyaṃ punaruktiḥ | pūrvaṃ tāvadadhimukticaryābhūmisthitānāṃ bodhisattvānāṃ bodhisattvakṣetrapariśuddhau praṇidhānāvasthāyāṃ bodhisattvavikalpasya niṣedhārtham (uktāḥ), samprati buddhekṣetrapariśuddhipariniṣpattaye ye bodhisattvā evaṃvidhenābhiniveśena pravartante, yeṣāṃ caivaṃvidho vikalpaḥ, tannirākaraṇārthamuktam | na cānavasthāprasaṅga, tadaivaṃvidhasya kasyaciditaravikalpasyāsambhavāt | aneneha bodhisattvena kathaṃ pratipattavyaṃ tad vyapadiṣṭam | kīdṛśo bodhisattvo nāmetyatra yaḥ subhūte bodhisattvaḥ ityādyāha | nirātmāno dharmāḥ iti dviruktayā dvividhena nairātmyena sarvadharmāṇāṃ nairātmyaṃ darśyate | bodhisattvo bodhisattvaḥ iti dviruktyā tadeva dvividhaṃ nairātmyajñānaṃ darśyate | athavā ekastāvad bodhisattvaḥ āvṛttaḥ, bodhisattva ityākhyāta ityuttarastu (kathanasya) prakāraḥ | tena kiṃ darśayiṣyata iti ced? kena niṣpādyante yadi pudgalādigrāhakābhāvaḥ, kṣetravyūhāḥ iti dharmagrāhakasyāpyabhāvaḥ, ubhayabhāvādhigamena bodhisattva ityākhyāta iti nirdiṣṭam | anena cittapragraho deśitaḥ | ebhiḥ sarvaiḥ sthānai gāmbhīryaṃ darśitam | tatra māyāvadbuddhakṣetrapariniṣpādanādhimuktayā bodhisattvānāṃ pravṛttipradarśanenaudāryamuktam | (Vajraṭ_192) 2. anuttaradṛṣṭipariśuddhisampad : yadi nāsti bodhisattvo nāmaḥ kaścid dharmaḥ, tadā tathāgataḥ pariśuddhadarśanena pariśuddhajñānena ca yukta eva na bhavet, tasya bodhisattvādutpannātvāt, tasyābhāve sa kathaṃ bhavatumarhati, ahetukatve nityasattvādidoṣāḥ, tasmād yasyāṃ saṃnipatitatāyāṃ pariṣadhevaṃ vikalpo bhavet, tasyāḥ kṛte pariśuddhaṃ darśanaṃ jñānañcetyanuttaradvayamadhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | pūrvataḥ bhagavato 'bhiprāyaṃ gṛhītvā āryasubhūtirapyāhasaṃvidyate iti | anena paramārthataḥ bodhisattvo nāma sa kaścid dharmo na bhavati, tathāpi saṃvṛtau puṇyajñānasambhāraṃ paripūrya pariśuddhaṃjñānadarśanābhyāṃ yastathāgato bhavati, (tena) avicāramaṇīyaskandhamātrasya bodhisattvasyāstitvaṃ bhavantyeva | anyathā saṃvṛtāvapi yadi sa na bhavet tadā kastathāgato bhavedityevaṃ tāvat darśitam | tatra saṃvidyate tathāgatasya prajñācakṣuḥ ityeva tāvannocyate, (api tu) viśiṣṭaṃ viśuddhadarśanamabhidhātuṃ cakṣuṣo vidyāmānatvaṃ darśitam | (Vajraṭ_193) samāsataścaturvidhaṃ bhavati cakṣuḥ- rūpagrāhakam, paramārthasatyagrāhakam, saṃvṛtisatyagrāhakam, sarvākārajñeyagrāhakaṃ ca | rūpagrāhakamapi dvividham- karmaphalaṃ bhāvanāphalañceti | pañcavidhaṃ cakṣuḥ kramaśaḥ- tatra sthūlaviṣayatvāt prathamaṃ rūpagrāhakaṃ kathitam, paramārthavaśena saṃvṛtijñānaṃ pariśuddhadhyatītyataḥ pūrvaṃ paramārthasatyagrāhakaṃ paścācca saṃvṛtisatyagrāhakamabhihitamiti saṅgacchate kramanirdeśaḥ | pudgaladharmanairātmyayoḥ saṃvidyate prajñācakṣuḥ, saṃvṛtau dharmamātrameva tāvadavabhāsate, na tu pudgala iti pudgalaśūnye dharmamātre dharmacakṣuḥ, sarvajñeyānāṃ sarvākārajñānaṃ tāvad buddhacakṣurityucyate, anenedānīṃ sākṣātkṛtya viharaṇāt | tathyasaṃvṛtau pañcacakṣuṣāṃ deśanayoktaṃ viśuddhadarśanam | 3. anuttarajñānapariśuddhisampad : viśuddhajñānābhidhānārtham- tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | traikālikāḥ cittacaitasāstāvaccittasantatiḥ | tataḥ traikālyaviṣayatvena tadviṣayāvabodho jñānamityucyate, na tu darśanam | tadapi sarāgacittavītarāgacittetyādinānāvidhasaṃkleśavyavadānabhāvena veditavyam | tāvanto lokadhātavaḥ ityupalakṣaṇam, anantalokadhātvantarnihitasattvānāṃ cittadhārāyāḥ parijñānāt | tathāhi- saṃvṛtau tathāgatasya māṃsacakṣurādīni bhavanti, atastanniṣpādanārthaṃ bodhisattvena chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyam | anena tāvad vacanena sampaddvayaṃ paridīpitam | (Vajraṭ_194) māṃsacakṣurādīnyapi ekānekasvabhāvābhyāṃ vicāraṇāyāmanupalabdhānyeva | na hyarthāntarajñānena grahaṇaṃ yujyate, yathā pūrvaṃ vicāritam, evaṃ sati kathaṃ prajñāsyete tathāgatasya māṃsacakṣurādividyamānatā cittadhārā ceti cittāśayaṃ viditvā tatkasya hetoḥ? ityāha | bodhisattvena kathamanayordvayorviśuddhayoryogasamāpattyā pratipattavyam? ityetadabhidhātuṃ cittadhārā cittadhārā ityādyāha | paramārthataḥ adhārā iti | svabhāvato 'sattve 'pi saṃvṛtimadhikṛtyāha- tenocyate cittadhāreti iti | anyathā paramārthataḥ sarvavāggocarātītatvānna vaktuṃ śakṣyata ityabhiprāyaḥ | cittadhāretyupalakṣaṇam | māṃsacakṣurādīnyapi cakṣuḥsvabhāvarahitānyeva uktānīti kathanaṃ prakṛtaṃ sākṣānnoktam | atra kathaṃ cittaṃ pragrahītavyamiti tadabhidhātumāha tatkasya hetoḥ? iti | adhāretyanena saha yojanīyam | atītādīnāṃ cittānāṃ paramārthato 'nutpannatvād anupalambhaḥ | sattve 'pi grahaṇānupapattyā nānupalambhaḥ | tathā sati acittadhārādeśanamapi na bhavet, na cānupalambhamātreṇa bhāvānāṃ niḥsvabhāvatvaṃ syāt | yathā traikālikacittasya paramārthato 'bhāvastathā pūrvamuktaṃ vakṣyate ca | cittoktirūpalakṣaṇam, tato 'tītādimāṃsacakṣurādīnyapyanupalabdhānyeva | atra adhārā ityādibhiḥ padairgāmbhīryamuktam, śeṣairaudāryam | (Vajraṭ_195) 4. prāptapuṇyaskandhādhipatyasampad : yadi nāsti traikālikaṃ cittaṃ tadā puṇyaskandho 'pi na syāt, cittāśritatvāttasya | tataḥ tathāgatasya puṇyaskandhādhipatyasampadaṃ sampādayituṃ kathaṃ bodhisattvo yatnaṃ kūryāditi vicintya puṇyaskandhādhipatyasampadamadhikṛtya- tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | anena kulaputro vā kuladuhitā vā yo 'ntaśo ratnādikaṃ bāhyavastu tyajati, so 'pi (yadi) mahāpuṇyaskandhena yukto bhavati (tadā) kathaṃ na tathāgatasya asaṃkhyeyāprameyakalpeṣu duṣkarānekaśatānyabhyasyataḥ puṇyaskandhādhipatyaṃ syādityevaṃ deśitam | ata eva paramārthato 'satyapi puṇyaskandhe saṃvṛtau sattvād bodhisattvena tatra vaśībhāvaṃ niṣpādayituṃ chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamityādarśitam | anenaudāryamapyuktam | kathaṃ na paramārthataḥ puṇyaskandhasattvaṃ vyavasthāpyata iti vicintya 'bodhisattvenātra kathaṃ pratipattavyam, kathañca cittaṃ pragrahītavyam,'; ityubhayaṃ sandarśiyituṃ sacet subhūte ityādyāha | sacet iti 'yadi'; ityarthaḥ | na tathāgato 'bhāṣiṣyat iti paramārthato 'bhidhānaṃ nācariṣyat | anirdeśe 'pi tathā khyāyata ityabhiprāyaḥ | yathā paramārthataḥ puṇyaskandhasyābhāvastathā prāgvarṇitaḥ | anena tathāgatasya puṇyaskandhādhipatyasampadaṃ pariniṣpādayituṃ prasthitena bodhisattvena paramārthatastadanupalambhena yogasamāpattyā pratipattavyam | paramārthatastadālambanābhiniveśaparihāreṇa (Vajraṭ_196) cittaṃ pragrahītatavyam ityubhayaṃ deśitam, gāmbhīryamapyuktam | 5. kāyasampad : (a) rūpakāyasampad yadi puṇyaskandho naiva syāt tadā tathāgatānāṃ dvividhā kāyalakṣaṇasampad-anuvyañjanakāyasampad, lakṣaṇakāyasampacca yānuttarapuṇyenābhinirvartayitumiṣyate, sā naiva syāt, kāraṇābhāvāt | tasmāt tathāgatasya dvividhāṃ kāyasampadaṃ pariniṣpādayituṃ kathaṃ bodhisattvairyatno 'nuṣṭheya iti vicintayadbhyastathāgatasya rūpakāyasampadamadhikṛtya- tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | rūpakāyaḥ ityanuvyañjanakāyarūpeṇa draṣṭavyaḥ | lakṣaṇakāyaḥ paścād vakṣyate gobalivardanyāyena | tato 'yamatrāryasubhūterāśayaḥ- yathā paramārthato 'skandha eva puṇyaskandhastathā rūpakāyo 'pyunutpanna eva | ataḥ paramārthataḥ na rūpakāyapariniṣpattyā tathāgato draṣṭavyaḥ ityucyate | saṃvṛtau māyānirmitabuddhavad vidyata eva rūpakāyaḥ, tata upapanna eva (tasya) puṇyaskandhādudbhavaḥ | tasmād bodhisattvena māyānirmitabuddhasya tathāvidharūpādhimuktayā tatpratipattaye chanda-praṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti deśitam | nāpyatra punaruktitā | pūrvamadhimukticaryābhūmau rūpakāyāptikāmatākāle tathāgatapūjāsatkārakāle ca tathāvidho 'bhiniveśaḥ parivarjitaḥ, samprati śuddhādhyāśayabhūmau tathāgatarūpakāyasampadaṃ (Vajraṭ_197) pariniṣpādayituṃ samprasthitasya bodhisattvasya rūpe 'bhiniveśo bhavatīti yāsāṃ prasiddhistāsāṃ pariṣadāṃ durvikalpo nirākṛta ityuktatvāt | evaṃ tarhi tathāgatānāṃ rūpakāyaḥ kasmād deśita iti vicintya tatkasya hetoḥ? ityapṛcchat | na rūpakāyapariniṣpattyā tathāgato draṣṭavyaḥ ityanena yojanīyam | nāsau tāvat sidhyati, avapavirūpeṇa paramāṇusañcayarūpeṇa vā rūpasyāsiddhatvād, yathā vicāritaṃ prāk | anena bodhisattvena kathaṃ pratipattavyam, tannirdiṣṭam | tena iti ityaṃ saṃvṛtau bhāvaḥ, na tu śaśaviṣāṇavat sarvathābhāvaḥ | anena cāpavādāntaṃ parihṛtya kathaṃ cittaṃ pragrahītavyam, (iti) etannirdiṣṭam | anena sarvasthānena gāmbhīryaṃ pradarśitam | saṃvṛtau tathāgatasya rūpakāyasampadaṃ niṣpādayituṃ bodhisattvaiḥ karaṇīyānāṃ yatnānāṃ nidarśanena ādāryamapi dīpitam | (ba) lakṣaṇakāyasampad : lakṣaṇakāyasampadamadhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityadyāha | atra pūrvavat sarvamabhihiatam | 6. vākasampad : yadi rūpakāyapariniṣpattyāa na tathāgato draṣṭavya iti cet, tadā deśanāpi bhagavatā naiva bhavet, rūpakāyena saṃgṛhītvāt tasyāḥ? ato (Vajraṭ_198) bodhisattavaistathāgatasya vāksampadaṃ niṣpādayituṃ kathaṃ yatnaḥ karttavya iti vicintayadbhyo vāksampadamadhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | paramārthato vācya-vācaka-vacanānāmabhāvāt na tathāgatasyaivaṃ bhavati mayā dharmo deśita iti | anyathā viparyayānna bhavet sarvajñaḥ | yathā vācakāḥ ātmādayaḥ, vācyā bāhyādhyātmikā bhāvāḥ, vacanāni karaṇarūpāṇi śabdasvabhāvābhāvātmakāni vā tathā vistareṇa prāgevoktāni | sarve bhāvāḥ śūnyatvavyāptāḥ prāgeva pratipāditāḥ | saṃvṛtau vācya-vācaka-vacanānām avicāraramaṇīyatvena vyavahāramātra eva (te) bhavanti, na tu paramārthe | yadi vastutattvasyaivamabhidhāne 'pi vyāmohena kicit paramārthatastrayāṇāṃ (teṣāṃ) parāmārthasattvaṃ kalpayeyastadā 'kiṃ nu syāt'; iti vicintya yaḥ subhūte ityādyāha | abhyācakṣīta ityabhyālapet | kathaṃ tadabhūtamālapituṃ śakyata iti vicāraṇāyāmāha asatodgṛhītena iti | viparītābhiniveśato vitathagrahaṇāt tadabhūtamityarthaḥ | anena tathāgatasya vāksampadi pravṛttena bodhisattvena pratiśrutkādivajjñātvā pravartitavyamiti, bodhisattvena kathaṃ sthātavyamiti deśitam | yadi vacanāditrayamasat (tadā) pudgaladharmanairātmyadeśakena bhagavatā nānāpadavākyātmikeyaṃ dharmadeśanā kathaṃ prasidhyati? tasyāṃ satyāṃ tadabhidheyo vācyo 'pi syādeva, yaśca taddeśako vācakaḥ, so 'pi bhavedeva | tadbalena trīṇyapi (vācya-vācaka-vacanāni) bhaveyuriti cintāyāṃ tatkasya hetoḥ? iti pṛṣṭam | atra dharmadeśanā ityudatarat | ayamabhiprāyaḥ- paramārthataḥ dharmadeśanāyāṃ satyāṃ (sā) svalakṣaṇasvabhāvā vā syāt sāmānyalakṣanasvabhāvā vā | tatra na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ, sarvaṃ pāramārthikaṃ svalakṣaṇaṃ tāvat pūrvameva vistareṇa nirākṛtam | na ca dbitīyo 'pi (Vajraṭ_199) asati svalakṣaṇe ādhārasyābhāvena kasyacidapyasattvāt | sāmānyadravyatvābhyupagame svalakṣaṇa eva saṅgṛhītaṃ syāditi tanniṣedhena tasyāpi niṣedha eva | anyavyāvṛttyā sāmānyalakṣaṇamadhyāropitasvabhāvamiti parikalpite sati dharmadeśanāyā nairarthakyatvena siddhasādhanam | tasyāḥ (śabdātmikāyā deśanāyāḥ) paramārthataḥ svalakṣaṇasattve 'pi na yujyate tayā dharmadeśanā | sphoṭādiśabdasya nityasvabhāvasya paraiḥ padatvena parikalpitasya kramākramābhyāmarthakriyākāritvaṃ tāvad virudhyate, sarvasāamarthyāpagatatvāccaitanyādiṣu kutrāpi khalu naiva yujyate, akiñcitkaratvena kathaṃ tad bhavet padam? anityasyāpi tāvat svalakṣaṇasva na yujyate padatvam, saṅketakāle dṛṣṭasya vyavahārakāle 'nanvayāt | na hi yujyate anyasya saṅketo 'nyasya ca vyavahāraḥ, atiprasaṅgāt | ata eva svalakṣaṇamapyabhidhātuṃ na yujyate, ananvayāt | sāmānyapadārthe 'bhidheyatvenābhyupagate sati abhidheyasvabhāvatvena tasya svalakṣaṇasvarūpatvānna hi pradeśāntaragamanam | ekatvaṃ tu deśakālādibhinnāsvanekavyaktiṣvanugatamapi na yujyate tathā hi- (atha) ekasyāṃ vyaktau sarvātmanā vyāptaṃ syāt tadā yena ekatvena parikalpitaḥ sa svabhāvastena anyatrādhigatetaravyaktibhiḥ sambaddhaḥ taditarasvabhāvastatra na bhavediti, ekatvahāniprasaṅgāt | (atha) ekadeśena vyāptaṃ syāt tadā sāvayatvāgrahaṇadoṣaḥ | evaṃ yāvatyo bhinnavyaktayastāsāmekadeśena vyāptivyavasthayā tāvatīnāṃ grahaṇaṃ syāttadā ekavyaktigrahaṇaṃ tāvadekadeśagrahaṇena yuktaṃ bhavet, bhinnavyaktiṣu deśakālaparimāṇādibhinnāsu tāsvekavyaktigrahaṇaṃ tāvadekadeśagrahaṇād yugapudgrahaṇābhāva eva | tasmād vācya-vācakatvaṃ tāvadaśyāropeṇaiva yujyate, na tattvataḥ | ata evoktaṃ bhagavatānyatra- yena yena hi nāmnā vai yo yo dharmo 'bhilapyate | (Vajraṭ_200) na sa saṃvidyate tatra dharmāṇāṃ sā hi dharmatā || vacanaṃ mithyā, vācya-vācyakānāṃ yā deśanā taddvārā āgatā, sāpi spaṣṭaiva | ubhayorabhāvo bhagavatā pṛthakatvena noktaḥ | anena bodhisattvena kathaṃ pratipattavyam, kathañca cittaṃ pragrahītavyamityetad darśitam | etena sarveṇa gāmbhīryaṃ darśitam | 7. saptadhā cittasampadaḥ- 1. smṛtyupasthānam 2. abhisambodhiḥ 3. mahādharmārthaprajñaptiḥ 4. mahāvavādārthaprajñaptiḥ 5. dharmakāyaparigrahaṇam 6. saṃsāre nirvāṇe cāpratiṣṭhānam 7. prasthiti-pāriśuddhiḥ | 1. smṛtyupasthānam : tatredānīmevaṃ gambhīradharmo 'yamanāgate kāle ghanībhūte kudṛṣṭijāle kathaṃ saphalo bhaviṣyatīti nābhiśraddhadhanti parivārāḥ | ya evaṃ cintayanti teṣāmaviśrambhaṃ nivārayitum āryasubhūtiścittasampatsu smṛtyupasthānamadhikṛtya bhagavan ityādyāha | bhagavatāpyanāgate 'dhvani śīlavanto guṇavantaśca bhaviṣyantīti kiṃ noktapūrvam | samprati teṣāṃ sattve 'sattve vā ekāntenānabhiniveśaṃ deśayitum asti iti noktam, antadvayaniṣedhārthaṃ te subhūte ityādyāha | (Vajraṭ_201) paramārthataḥ skandhapudgalādīnāṃ satsvabhāvānupalambhāt na sattvāḥ ityanenādhyāropāntaniṣedhaḥ, avicāraikaramaṇīyatvena sadaiva vidyamānatvena nāsattvāḥ ityanenāpavādāntaniṣedhaḥ | bhaviṣyanti ityanayā deśanayā bhagavataḥ kīdṛgaviparītasmṛtyupasthānamiti sattvebhyo darśayitvā bhagavatastasyāṃ smṛtyupasthānasampadi bodhisattvena chanda-praṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti nirdiṣṭam | na te sattvāḥ nāsattvāḥ? ityanena yogasamāpattinirdiṣṭā | yadi na te sattvāḥ syustadā kathaṃ bhagavatā 'bhaviṣyantyanāgate 'dhvani śīlavanto guṇavantaśca te'; ityādyuktamityevaṃ parivitarkaṃ vicāryaṃ tatkasya hetoḥ? ityapṛcchat | asattvāste bhāṣitāḥ iti paramārthato 'sattvā eva, saṃvṛtisatskandhasadbhāvamāśritya bhāṣitāste | saṃvṛtau sattvāt tenocyante sattvā iti | anyathā saṃvṛtāvapyasattve na (te) bhāṣitāḥ syurityanena cittapragraho darśitaḥ | sarveṇa tāvadanena gāmbhīryamuktam | sarvasattvebhyo bhagavatāpratihatasmṛtyupasthānadeśanāt tāvadaudāryaṃ nirdiṣṭam | 2. abhisambodhiḥ yadi na syād bhagavataḥ kācidapi dharmadeśanā, tadā na syāt (saḥ) samyaksambuddho 'pi tatastathāgatābhisambodhisiddhaye vyarthaḥ syād bodhisattvānāṃ yatnaḥ | yato 'bhisambuddhadharmā iṣyante, ato deśanāpi bhavatīti manvānebhyaḥ (Vajraṭ_202) tebhyo 'bhisambodhim adhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | āryasubhūtiḥ pūrvābhiprāyaṃ gṛhītvā nāsti saḥ ityudatarat | tadevaṃ manyate- paramārthābhiprāyeṇa bhagavatā dharmadeśanā pratiṣiddheti | yathā paramārthataḥ kasyāścidapi dharmadeśanāyā abhāvaḥ (tathā) abhisambuddhasyāpyabhāvaḥ, etat pūrvaṃ nirdiṣṭam | saṃvṛtitaḥ bhagavato dharmadeśanā, sambodhiḥ, taddhetupratipattiścāpi vidyanta eva, tasmād bodhisattvenānuttarasamyaksambodhestathyasaṃvṛtisvabhāvāyāḥ sādhanārthaṃ yatnaḥ karaṇīyaḥ | anena bodhisattvena kathaṃ sthātavyamiti darśitam | pūrvamavavādaparyeṣaṇakāle bodhisattvānā 'abhisambodhi paramārthaḥ'; iti yo vikalpaḥ, sa apanoditaḥ, idānīṃ buddhabhūmiparyeṣaṇakāle pareṣāṃ tādṛgvikalpanirākaraṇānna bhavati punaruktidoṣaḥ | bhagavatā anuttarā samyaksambodhistathyasaṃvṛtau vyavasthāpitā, sā kīdṛśīti atra aṇurapi ityādyāha | yatra jñānaṃ pracarati (tatra) bhagavatā grāhyasvarūpasya svalakṣaṇasya sūkṣmo 'pi dharmasvabhāvo nopalabdhaḥ, sa tāvat samastadharmanairātmyāvabodhasvarūpā anuttarā sampaksambodhiḥ | tairthika-śaikṣāśaikṣajñānācchreṣṭhatvena 'anuttarā | sarvabhāvānāṃ tathatāyā yathāvadadhigamasvabhāvatvena ucyate samyaksambodhirityarthaḥ | tatra sarvadharmāṇāmanupalabdhiheto "na" ityuktam | yato hyasattvaṃ tato 'nupalambhaḥ | vidyamānatve nānupalabdhiḥ, satsu sarvadharmeṣu tathāgatasya ālambanajñānasyaiva jñāpakatvāt | anena dharmanairātmyāvabodhasvabhāvo nirdiṣṭaḥ | (Vajraṭ_203) sāmprataṃ pudgalanairātmyāvabodhasvabhāvaṃ pratipādayituṃ api tu khalu punaḥ sūbhūte ityādyāha | samāḥ sa dharmaḥ iti tadavabodhiteṣu sarvadharmeṣu pudgalanairātmyasāmyāt | na tatra kiñcidviṣamam iti sarvatra tadaviparyayāt, ātmagrāhahetorbhāvābhiniveśasya prahīṇatvāt | bhagavatā tāvadātmagrāhaḥ savāsanaḥ prahīṇaḥ | tena saiva pudgalanairātmyajñānasvabhāvā sambodhiḥ, anuttarā samyaksambodhirityucyate, nānyā | kena rūpeṇa samaḥ sa dharma ityatra niḥsattvatvena ityādyāha | anena sarveṇa kathaṃ yogasamāpattyā pratipattavyamiti tannirdiṣṭam | sā kathamabhisambuddhyata ityāha kuśalairdharmaiḥ iti | sā puṇyajñānasambhārātmakaiḥ kuśalairdharmairabhisambuddhyata ityarthaḥ | yadyasattvād aṇurapi dharmo nopalabhyeta, kathaṃ nāma bhaveyuḥ kuśalā dharmāḥ? yatastairabhisambuddhyate 'taḥ kuśalā dharmāḥ ityādyāha | paramārthāstu ardhamā eva | saṃvṛtau sattvāt kuśalā dharmāḥ ityuktam | tasmāt kuśalerdharmairabhisambudhyata ityatra nāsti doṣaḥ | anena adhyāropāpavādāntagrāhavikṣepanirākaraṇena cittapragraho nirdiṣṭaḥ | etaiḥ sarvaḥ sthānaiḥ gāmbhīryamapi sandarśitam | aśeṣapudgaladharmanairātmyāvabodharūpasya samyaksambodhisvabhāvasya paridīpanena audāryamapi darśitam | 3. mahādharmārthaprajñaptiḥ bhagavataḥ sā samyaksambodhiḥ kathaṃ veditvayā? iti vicāryamāṇe mahārthadharmatayā prajñāpitatvena tatsattāṃ darśayituṃ yaśca khalu punaḥ subhūte (Vajraṭ_204) ityādyāha | sumeravaḥ parvatarājānaḥ ityupalakṣaṇam | anantalokadhātūn ratnaiḥ paripūrya dānena yat puṇyaṃ tadapi upamāṃ naiva kṣamate | itaḥ prajñāpāramitāyāḥ ityupalakṣaṇamātraparidīpanena sakalo mahāyānadharmaḥ parilakṣito bhavati | yāvad iti vacanena sahasratamī kalā- 'śatasahasratamī kalā .......... upamā-aupamyamityetāni'; saṃgṛhyante | evaṃ mahārthadharmaprajñapanena hetunā bhagavataścittasampadaḥ samyaksaṃbodheḥ ānuttaryamavagamyate, tathāvidhasamyaksaṃbodhim antarā tathāvidhadharmadeśanāyā aśakyatvāt | tasmādetādṛkcittasampatsampādane chanda-praṇidhānābhyāṃ sthātavyam | sakalenānena kathaṃ sthātavyaṃ bodhisattveneti nirdiśyate, anenaivaudāryamapyabhihitam | sā ca sambodhiḥ tathyasaṃvṛtisvabhāvā draṣṭavyā, na tu paramārthataḥ, prāgevoktatvāt, sākṣādanuktamapi sāmarthyataḥ yogasamāpattiḥ, cittapragrahaḥ gāmbhīryaṃ ca nirdiṣṭam | 4. mahāvavādārthaprajñapti : bhagavato lokottarajñānāvasthāyāṃ sattvasaṃjñā sarvathā na pravartate, atyantasamāhitatvāt, ado nāścaryam | sattvebhyo vimuktayupadeśakāle 'samāhitāvasthāyāṃ viśuddhalaukikajñānāvasthāyāmapi sattvādisaṃjñā na pravartata iti tannirdiśya avavādamahārthatvena prajñaptihetunā bhagavato 'nuttaracittasampadaṃ (Vajraṭ_205) pratipatsyamānāṃ darśayituṃ mahārthāvavādamadhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | praśnasyottaramapratīkṣamāṇaḥ sapadi svataḥ na khalu punaḥ subhūte, evaṃ draṣṭavyam ityādyāha | tasmād bhagavataścittasampadastādṛśe mahārthāvavādahetau bodhisattvena chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti nirdiṣṭam | kiṃ sattvānāṃ sattve 'pi saṃkleśahetubhūtatayā tathā nābhipreyate tathāgatena? āhosvit sattvābhāvāditi cintayatāmāśayaṃ vijñāya tatkasya hetoḥ? iti papraccha | skandhātmakasya pudgalātmakasya ca kasyacit sattvasya paramārthato 'bhāvād evaṃ nopalabhyata iti darśayitumāha- nāstiṃ kaścit sattvo yastathāgatena parimocittaḥ iti | anena bodhisattvaiḥ kathamatra yogasamāpattyā pratipattavyamiti tannirdiṣṭam | abhāvaḥ kathaṃ jñātavya ityatra yadi punaḥ subhūte ityādyāha | ayamatrābhiprāyaḥ yathājñeyaṃ tathāgatasya jñānaṃ pravartate, anyathā aprahīṇāvaraṇatvena kathaṃ syāt tathāgatatvam | tasmād yadi sattvaḥ syāt tadā sandṛśyeta sa tathāgatena, ātmanaḥ pratyakṣopalabdhatayā viciakitsābhāvāt | sa eva tāvattasya pragāḍhaḥ ātmagrāhaḥ syāt | tataśca ātmagrāhahetutaḥ samutpannaṃ nikhilakleśajālabandhanamapyatidṛḍhaṃ syāt tadā rāgādyatipragāḍhabaddhasya āvaraṇāprahāṇena bhagavataḥ tathāgatapadaprāptirna syāt | bhagavatā ca tatpadaṃ prāptam, ataḥ prahīṇasakalāvaraṇaḥ saḥ | prahīṇāvaraṇayā aśeṣa ātmagrāhaśikharī viśīryate, tasmāt sattvābhāvo na jñāyate | ātmanyasati kimātmadṛṣṭilakṣaṇa ātmagrāho na bhavati? kimarthaṃ bhagavatā ātmādisaṃjñā nocyate? ityatra ātmagrāha iti subhūte ityādyāha | yadi (bhagavatā) ātmādivastuna eva grahaṇaṃ syāttadā prahīṇāvaraṇasya tasya bhagavata (Vajraṭ_206) ātmagrāhaḥ samudbhavet, kasyāpyātmagrāhasyābhāvāt agrāha eṣa tathāgatena bhāṣitaḥ | atha kīdṛśa ātmagrāha iti? sa ca ityādyāha | śravaṇādivirahād heyopādeyayoranabhijñatvād bālāḥ, prekṣāvattvaviyogād āaryebhyaḥ pṛthaktvācca pṛthagjanāḥ | pṛthagjanā api kecit sacchāstraṃ śrutvā yoniśomanaskārasthitāḥ dharmanairātmyādhimuktāḥ satyamabhiniviśante, tadanātmagrāhavyavacchedato bālā ityāha | bālamātrakathanāt skandhādyabhijñā api tādṛśāḥ pṛthagjanā anupajātāryamārgatayā bālā eva | bālānāṃ vaiśiṣṭayamabhidhātuṃ vyāvṛtte 'pyātmagrāhe bālatvena teṣvātmagrāha ityavabhāsate, tasmāttadāśayavaśād ātmagrāha ityevaṃ nirdiṣṭam | na tanmātreṇa satyam, atiprasaṅgāt | anātmaśabdaprayogeṇāpi kathaṃ nātmādīnāṃ satyagrahaṇam, yadyātmā na syāttadā ke tāvat pṛthagjanā abhidhīyeran? iti vicintya bālapṛthagjanāḥ ityādyuktam | paramārthatastu ajanā eva, saṃvṛtimāśrityoktatvānna doṣaḥ | ebhiḥ sarvairadhyāropāpavādāntanirākaraṇena cittapragṛhīttatvaṃ darśitam | anena sarveṇa tāvat sākṣād gāmbhīryaṃ proktam | aśeṣasattvadhātubhyo mahārthāvavadaprajñapterhetutvadarśanena cittasampada ādauryamapi nirdiṣṭam | 5. dharmakāyaparigrahaṇam : yadi bālapṛthagjanāḥ na syuḥ, kathaṃ tathāgatasya lakṣaṇānuvyañjanairalaṅkṛtāḥ kāyasampadaḥ sambhaveyuḥ? pṛthagjanāḥ svakaruṇāmūlakabodhicittamutpādya pāramitāsu prayatante (tataśca) lakṣaṇādibhīralaṅkṛtāstathāgatakāyasampattivanto bhavanti, tadabhāve mūlabhāvāt kathaṃ bhaveyuḥ tādṛyastathāgatakāyasampada iti? ye pāriṣadyāḥ (Vajraṭ_207) kṛtānalpavikalpāḥ rūpādiṣu bhāvābhiniveśenaivaṃ cintayanti, tebhyo dharmakāyaparigrahamadhikṛtya tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | pūrvaṃ dharmakāyatayā na vyavasthāpitam, idānīṃ dharmakāyaṃ vyavasthāpayitumuktatvānna punaruktidoṣaḥ | lakṣaṇasampadā tāvat paramārthavicāraṇāyāmavayavinaḥ paramāṇusaṃghātasya vā svabhāvenānupapattiṃ viditvā pūrvakamevābhiprāyaṃ gṛhṇan subhūtirāha no hīdam | evameva upapattyantaraṃ bhagavatā sacet punaḥ subhūte ityādinoktam | yadi tathāgato lakṣaṇasampanmātreṇa prabhāvitaḥ syāt tadā vakṣyamāṇahetunā tulyatvād rājāpi cakravartī kathaṃ na bhavet tathāgataḥ? nanu sthānasthottaptapūrṇatvena viśiṣṭā bhagavato lakṣaṇasampad, na tu cakravartinaḥ, tataḥ sa nocyate tathāgata ityapi na yujyate, sthānasthādiviśeṣasyāpi jaḍasvabhāvatve nāsti kaścid viśeṣaḥ | tena yadi tathāgato jaḍasvabhāvairlakṣaṇādidharmaiḥ prabhāvito 'bhaviṣyat tadā cakravartī api tathāgato 'bhaviṣyat iti cet? na, tasmāttathāgastāvad aśeṣavastusvabhāvasya yathāvadadhigamamātreṇa prabhāvita ityabhiprāyaḥ | anena tathāvidhaṃ jñānahetukaṃ tathāgatakāyaṃ prati bodhisattvena chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti nirdiṣṭam | adhunā paramārthatastattathāgatajñāne 'pi nābhiniveṣṭavyamiti darśayituṃ dharmakāyo (Vajraṭ_208) vyavasthāpyate | bodhisattvena kathaṃ yogasamāpattyā pratipattavyamiti dvābhyāṃ gāthābhyāṃ pradarśyate | tatra pūrvagāthayā kathaṃ tathāgato na draṣṭavyaḥ, kaiśca na dṛśyata etannirdiṣṭam | kathaṃ na draṣṭavya iti cet? darśanādivyavahāraprajñaptyā | ke na paśyantīti cet? mithyāprahāṇaprasṛtāḥ | rūpeṇa cādrākṣuḥ ityanena rūpe 'bhiniviṣṭāḥ pudgalāḥ pāramārthikalakṣaṇādibhiralaṅkṛtaṃ dharmarūpaṃ pudgalarūpaṃ ca paśyantīti vyavahāraprajñaptirnidiṣṭā | ghoṣeṇa cānvayuḥ iti māṃ śabdena evameva sa tathāgata iti jñātavanta ityarthaḥ | anena śravaṇavyavahāraprajñāptirnidiṣṭā | upalakṣaṇamātramimau vyavahārau | tena viśeṣabhedo vijñānaṃ cāpi saṃgṛhītam | mithyāprahāṇaprasṛtāste janāḥ tāvad vitathāmārgasthitatvānna māṃ samyag rūpeṇa drakṣyanti | prahīyate 'neneti prahāṇaṃ mārga ityucyate, tacca viparītatvānmithyā | tadapyadarśanahetuḥ | atha kathaṃ buddhā draṣṭavyā ityatra dharmataḥ ityādyāha | dharmāṇāṃ yo hyakṛtrimaḥ svabhāvaḥ, sa 'dharmatā'; ityucyate | sā ca yuktyāgamābhyāṃ siddhatvādāditaḥ śāntādisvabhāvā | saiva tathatā, dharmadhātuḥ, bhūtakoṭiḥ, animittaṃ paramārthaścetyādiparyāyairucyate | sarvatra tathābhāvāt 'tathatā tadālambanena sarve buddhadharmāḥ sambhavanti | taddhetubhūtatvād 'dharmadhātu'; aviparītatvād bhūtaḥ, tatparyantatvād bhūtakoṭiḥ | (Vajraṭ_209) tatra nīlādisarvavastunimittānāmabhāvād animittaṃ | paramasya jñānasya gocaratvāt paramārthaḥ | kimiti sā dharmatayā draṣṭavyetyatrāha- dharmakāyāḥ iti | svabhāvārthaḥ kāyaśabda ucyate | tenāyamarthaḥ- samyagjñānanibandhanā ye tathāgateṣu vyavasthāpitāste paramārthato dharmasvabhāvāḥ | yo yatsvabhāvaḥ, sa tatsvabhāvena draṣṭavyaḥ, na tvanyasvabhāvena | yadyevaṃ tarhi dharmatā prakāśasvabhāvā bhavet, anyathā kathaṃ tallakṣitāste draṣṭuṃ śakyanta iti vicārya dharmatā ityādyāha | kimaśakyatvād aparijñeyā athavā parijñāne doṣasadbhāvāditi vicintya na śakyā ityādyāha | dharmisvabhāve siddhe taddharmatā vijñātuṃ śakyate, yadā dharmisvabhāva eva kaścit paramārthato na siddhastadā kathaṃ sā dharmatāpi vijñātuṃ śakyate kevalayā svasantatyā | nāsti sā kevaletyabhiprāyaḥ | yadyevaṃ samyagjñānasvabhāvānāṃ buddhanāmapi dharmiṇāṃ paramārthato 'siddhatvānna syād darśanam, tatkathaṃ dharmatā draṣṭavyeti cet? naiṣa doṣaḥ | ye paramārthataḥ sarvadharmiṇo na paśyanti ta eva dharmatāṃ paśyanti | dharmatā tāvadanutpannasvabhāvā, sā kathaṃ tadviparītotpādagrahaṇena grāhyā, na hi ghaṭagrahaṇena tadanutpādagrahaṇam | anena tathāgato na rūpakāyena draṣṭavyaḥ, api tu dharmakāyena draṣṭavya ityetannirdiśyate | asatyapi tathāgatasya lakṣaṇasampatsvabhāvatve yujyata eva lakṣaṇasampaddhetukaṃ tathāgatasyānuttarasamyaksambodhilakṣaṇam, gaṇakaiḥ (lakṣaṇajñaiḥ) bodhisattvasya lakṣaṇasampadaṃ draṣṭvā bhagavān anuttarasamyaksambodhau vyākṛta iti (Vajraṭ_210) yeṣāṃ saṃśayaḥ, tatparihārārthaṃ tatkiṃ manyase subhūte ityādyāha | yadi lakṣaṇasampad anuttarasamyaksambodherhetuḥ syāt tadā cakravartino 'pi syādityabhiprāyaḥ | gaṇakaistāvat tathāvidhaṃ lakṣaṇamātraṃ draṣṭvā vyākṛtam, na tu hetumityadoṣaḥ | anena cittapragrahītatvaṃ nirdiṣṭam | anena tāvat sakalena sthānena gāmbhīryaṃ darśitam | saṃvṛtau cāśeṣavastusvabhāvādhimagalakṣaṇasya tathāgatajñānasya nirdeśena āudāryamapi nirdiṣṭam | 6. saṃsāre nirvāṇe cāpratiṣṭhānam : (a) nirvāṇe 'pratiṣṭhānam paramārthataḥ sarvadharmāṇāmabhāvād yadi sā dharmatā vijñātuṃ na śakyata iti cet tata ucchedavādī bhavān syāt | tataśca tathāgatasyāpyabhāvād apratiṣṭhitanirvāṇamapi na sidhyatīti yadāśaṅkitaṃ tadarthaṃ saṃsāranirvāṇayoḥ apratiṣṭhānamadhikṛtya subhūte ..... evaṃ ..... bodhisattvayānasamprasthitaiḥ ....... ityādyāha | na ca bhūtavināśo 'pi prajñaptaḥ, dharmatāyā yathāvadavabodhāt | ata eva coktam- nāpaneyamataḥ kiñcit prakṣeptavyaṃ na kiñcana | draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ bhūtadarśī vimucyate || anāgate dharmavṛttipratibandhakatvena ucchedo 'pi na prajñaptaḥ, yathābhūtadharmatāyā deśanāt | sarve dharmo avicāraramaṇīyatayā yathābhūtaiḥ pratyayairutpadyamānā abhyupeyante, ato bhagavatā buddhena tathyasaṃvṛtisvabhāvāyāḥ māhākaruṇāyā nirmāṇādau adhipatitvamādāya punarvineyebhyo yathāvadupāyopadarśanena (Vajraṭ_211) niravacchinnasaṃsārapravāho 'bhyupeyate | anena bhagavato nirvāṇe 'pratiṣṭhitatvaṃ nirdiṣṭam | tathāvidhe bhagavatkāye chandapraṇidhānābhyāṃ sthātavyamiti tadapi nirdiṣṭam | (ba) saṃsāre 'pratiṣṭhānam : yadyevaṃ bhagavān saṃsārapravṛttimabhyupaiti, tadā saṃsartā eva bhavatīti vikalpya saṃsāre 'pratiṣṭhitatvaṃ darśayituṃ yaśca khalu punaḥ subhūte ityādyāha | nirātmakeṣu iti māyāvat paratantratvāt, na svata ātmabhāvaḥ, nityasya kramakramābhyāṃ hetorvirodhāt, ahetukasya akiñcitkaratvāt | svaparayornādhiṣṭhānamapi, adhiṣṭhāturevāsambhāvāt, tasmāt sarvadharmāste ubhayavidhāḥ nirātmakāḥ | yathoktam : "ātmā ātmeti bhikṣavo bālo 'śrutavān pṛthgjanaḥ prajñaptimanupatitaḥ, na tvatrātmā vā ātmīyaṃ vā |" anena sarvadharmeṣu pudgalanairātmkṣāntiḥ sandarśitā | anutpattikeṣu ityanena dharmanairātmakṣāntinirdiṣṭā | yadi bhāvānāmutpādo bhaved, ahetuko vā bhavet, sahetuko vā | sahetuke 'pi nityahetuko vā anityahetuko veti vikaladvayam | tatra na tāvat (Vajraṭ_212) prathamo vikalpaḥ kādācitkatvapratīteḥ | nirapekṣasya sadasadavasthāsamatvena sarvatra nirviśiṣṭatvāt nityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt | ataśca kādācitkatvasambhavād dvitīyo 'pi pakṣastāvanna yujyate | nityasya itaraiḥ sahakāribhistāvanna kaścit sāmarthyaviśeṣaḥ kriyate | kutracidapyanapekṣaḥ san kimiva krameṇa kāryamutpādayenna yugapaditi | kāraṇe 'vikāle na kādācitkakāryatirodhānaṃ yujyate | kathaṃ krameṇotpādaḥ syāditi | ye svahetuṃ bhāvānāṃ vadanti, te 'pyarthato 'bhāvādevabhyupagacchanti | svabhāve siddhe heturapi syānna tvasiddhe, sarvasāmarthyavirahalakṣaṇatvāttasya | svābhave siddhe tasyāhetukasiddhirevābhyupagatā syāt, taditarānyahetau cānabhīṣṭe kathaṃ na nirhetukaḥ syāt | na bhāvaḥ svabhāvād bhinnaḥ | ataḥ sidhyati tatsiddhe, (phalataḥ) ahetuka eva syāt | anyathā