Phạn tạng (Sanskrit Canon)gopjatmu.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Bổn Sanh Man (Jātakamālā)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 3 / 5 (50.000 ký tự/trang)
śrotum eṣāṃ pravistaraṃ || GoMe_15 || atha teṣāṃ nṛpatisacivānām abhijñātataro 'mātyas taṃ rājānam abravīt || śrūyatāṃ mahārāja || notpadyante yadā buddhā bhagavantaḥ kṛpātmakāḥ | apāsya rajasāṃ vṛttiṃ dīrghakālānuśāyinīm || GoMe_16 || āvṛte tamasā loke samantād aparāyaṇe | bhavaty eṣāṃ tadā janma janmaparyantagāmināṃ || GoMe_17 || pratītyotpādagāmbhīryadūrānugatabuddhayaḥ | prāptaśayyāsanaratā hīnadīnānukampakāḥ || GoMe_18 || saṃsargabhīravo nityaṃ tūṣṇīṃbhāvaparāyaṇāḥ | vicaranti jagaty ete jaṅgamāḥ puṇyarāśayaḥ || GoMe_19 || ātmānam ekaṃ praty ete buddhā yasmād ataḥ kila | pratyekabuddhā ity evaṃ pratimānam upāgatāḥ || GoMe_20 || atha sa rājā sutarāṃ tadguṇākṛṣṭahṛdayaḥ sa tam amātyam abravīt || atha kutrāmī bhagavantaḥ prativasantīti || sa prāha || meghasya rājño vijite jitātman vasanty amī dagdhabhavādhivāsāḥ | himādrikuñjeṣu namannamerupratānasaṃsaktamahīruheṣu || GoMe_21 || rājovāca || asti kaś cid upāyo yenāmī madviṣayāntam āvaseyur ity amātyo 'bravīt || asti mahārāja yadi megharājā prārthyate tadanvabhyarthitāḥ kilāmī tvadviṣayam alaṃ kurvantyaḥ prāpnuvanti ceti || atha bodhisattvaḥ puṇyeṣv ādaropadarśanārtham amātyān āha || tena hi bhavantaḥ sajjīkuruta || tadanurūpamānapātraṃ svayam evāhaṃ gatvā meghaṃ rājānam asminn arthe vijñāpayiṣyāmīty adhvasaṃbhrāntās te puruṣā bodhisattvam āhuḥ || nārhati devo dūtamātrasādhye prayojane khedam āpattum || api ca mahārāja || ājñāsukharasaṃ rājyam anekāpāyasaṃkaṭaṃ | pararāṣṭram ato gantuṃ sahasā tava na kṣamaṃ || GoMe_22 || bodhisattvo 'bravīt || svahite 'py abhiyuktānāṃ karuṇāvikalātmanāṃ | khedaḥ kaḥ puṇyakāmānāṃ bhavādhvaparivartināṃ || GoMe_23 || ātmatvenaiva yair eva tad upāttaṃ bhavatrayaṃ | jagadatyantabandhūnāṃ teṣāṃ khedaḥ kathaṃ bhavet || GoMe_24 || na ca kāryābhiniṣpattir dūtasādhyā garīyasī | nāsmād gurutaraṃ cāsti karaṇīyaṃ mama paraṃ || GoMe_25 || na cājñārabhasārambhe na rājyabhāraṃ vahāmy ahaṃ | jagatāṃ vayam eveha kṛpayā kiṃkarāḥ kṛtāḥ || GoMe_26 || anekāpāyasaṃrāddhaṃ rājyaṃ yenaiva bhūbhṛtāṃ | tenaivāsya kṣamas tyāgaḥ kupitasyeva bhoginaḥ || GoMe_27 || dharmād eva ca saṃprāpya rājyaśrīsukhasaṃpadaḥ | audāsīnyaṃ kathaṃ nāma kuryāt tatraiva paṇḍitaḥ || GoMe_28 || api ca bhadantaḥ || vinā śramais tuccham asāram adhruvaṃ sukhaṃ na kāmāśrayam apy avāpyate | aśeṣalokatrayasaṃpadāspadaṃ padaṃ kim aṅgāpratimasvayaṃbhuvāṃ || GoMe_29 || niveśya kāmeṣu caleṣu mānasaṃ mudhaiva khinnā vayam anyajanmasu | jagaddhitāya tv adhunābhivāñchitā bhavantu nas tv antakarāḥ pariśramāḥ || GoMe_30 || kathaṃ nu tasmin na yateta buddhimān nibadhya yasminn abhilāṣamātrakaṃ | asaṃstutānām api caikabandhutāṃ jano janānām upayāti tatkṣaṇāt || GoMe_31 || tadatyayāśaṅkibhiś cāmātyaiḥ sa mahātmā punaḥ punaḥ pratibodhyamāno 'pi naiva teṣāṃ vacanaṃ pramāṇayām āsa || tyaktaspṛhatvāt kṣitipasya tasya sarvatra kāruṇyamayī pravṛttiḥ | guṇānurāgāt sa tathāpi teṣāṃ pūjāṃ munīnāṃ prati sādaro 'bhūt || GoMe_32 || guṇodgatā eva guṇoditeṣu bhavanti pūjāpratipattinamrāḥ | ya eva ratnātiśayāntarajñās ta eva teṣv atyadhikaṃ yatante || GoMe_33 || phalābhilāṣopahatāntarātmā parīkṣate pātraviśeṣam eva | kṛpālukas tv arthitayaiva tuṣṭaḥ pravartate yācanakeṣu sāraṃ || GoMe_34 || vanaspatīnām iva janma yeṣāṃ paropakāraikarasasvabhāvaṃ | labheta teṣāṃ hṛdaye 'vakāśaṃ khalā phalāśā viduṣāṃ kathaṃ ca || GoMe_35 || atha sa mahāsattvo guṇānuvṛttisthirānurāgeṇa mahatā balena parivṛtaḥ svapuravarād viniryayau || nirgacchantaṃ cainaṃ dūrvāpravālakusumaphalavyagrātyucchritaikapāṇayo dvijavarā jaya jaya mahārājety uccair ānandayām āsuḥ || atha sa mahātmā laukikamaṅgalāpariniṣpattim abhiprakāśayan buddhānām eva ca bhagavatāṃ guṇānuvādaṃ maṅgalaṃ codbhāvayan vyāpinā svareṇa tān amaṅgale maṅgalābhiniveśino viprān abravīt || sarvānarthopasaṃhārapragalbhaiḥ kleśaśatrubhiḥ | parājitānāṃ ko nāma vijayaḥ klībacetasāṃ || GoMe_36 || durbhedaṃ yo bibheda pravicayakiraṇair dhvāntam antarniviṣṭaṃ tṛṣṇāvallīṃ samūlāṃ bhavataruśikharārohinīṃ yo dadāha | āgṛhya krodhasarpaṃ hṛdayabilatalāt ko 'pi cikṣepa yo 'sau lokālokasvabhāvaḥ sa jayati bhagavān bhagnasaṃsāracakraḥ || GoMe_37 || aśrāntaṃ suvidūragocaracaraṃ durnigrahaṃ durgrahaṃ duṣpūraṃ viṣayābhilāṣakṛpaṇaṃ māyāsvabhāvaṃ calaṃ | ekāntavyavadānamārgavimukhaṃ saṃkleśapakṣonmukhaṃ yaś cittaṃ damayāṃ babhūva sa jayatv avyagracetā muniḥ || GoMe_38 || antardyotir apāsya yasya tamasām āyāminīṃ vāsanām akliṣṭām api nirdadhāva nivṛtiṃ kālatrayavyāpinīṃ | sarvākāraparopakāraviṣayaṃ yasyāparapratyayaṃ prajñānaṃ bhagavān asau vijayate buddho jagacchaṅkaraḥ || GoMe_39 || sa krameṇa vyatītya tālahiṃtālatamālanaktamālaniculabakulakānanopaśobhitaṃ svaviṣayam khadirabadarabilveṅgudaśamīpalāśagahanadurgām aṭavīṃ prapede || tasya khalu mahāsattvasya puṇyatarṣeṇa drutataraṃ vrajataḥ || rajobhiḥ sainyānāṃ śalabhakulasaṃpātakapilair niruddhaṃ khaṃ reje pulinam iva paryastam udadheḥ | kva cit pāṇikṣepair madasurabhiśīkāraśiśirair jalair nāgendrāṇāṃ navatamavanīhārapaṭalaiḥ || GoMe_40 || so 'tikramya tām aṭavīm anukrameṇa meghasya rājño viṣayam anuprāptaḥ | tadāgamanasaṃbhrāntaś ca megho mahīpatir viditatadguṇaprabhāvaḥ pratyudgamyainaṃ sabahumānapraharṣavismayavikacalocano mahatā satkāreṇa mānayitvā mahārhāsanopaviṣṭaṃ tat tat priyam avocat || susvāgataṃ kṣitīndrāya dhanyam āgamanaṃ tava | subhāṣitam idaṃ loke jīvan bhadrāṇi paśyasi || GoMe_41 || ko nu saṃbhāvayet puṇyāṃ pramodāmṛtapeśalāṃ | āvayoḥ saṃgatim imāṃ himavadvindhyayor iva || GoMe_42 || dṛśyase caritair eva kāmaṃ lokāntacāribhiḥ | sākṣād vo darśanaṃ yat tu tan maṅgalyaphalodayaṃ || GoMe_43 || pratyakṣam api kalyāṇaṃ manorathavidūragaṃ | na śraddhatte janaḥ prāyaḥ prītipreṅkholitāśayaḥ || GoMe_44 || svapno 'yam uta māyeti niścayaṃ na labhāmahe | bhavantam api paśyanto locanānandabāndhavaṃ || GoMe_45 || kac cid aklāntakāyas tvaṃ rājan kac cid anāmayaḥ | kac cid viśrambhaniḥsaṅgaḥ praṇayābhimukho mayi || GoMe_46 || kac cin notkaṇṭhayanti tvāṃ daksiṇāpathacandrikāḥ | pradhyānastimitātāmraparyantanayanāḥ priyāḥ || GoMe_47 || anapāyī bhavet kac cid ayatnaḥ satsamāgamaḥ | kac cid atrābhiramase svadeśa iva bhūpate || GoMe_48 || atha bodhisattvas taṃ rājānam amlānapraṇayaśībharair vacobhiḥ samuttejayann abravīt || dṛṣṭvaiva darśanīyaṃ tvāṃ viśrānto 'haṃ mahīpate | anāryasyāpi viśrambhaḥ kasya na syād bhavādṛśe || GoMe_49 || tvayy asaṃstutasadbandhau bāndhave purataḥ sthite | kiṃ cānyad vallabhataraṃ mamotkaṇṭhānibandhanaṃ || GoMe_50 || viditāś ca mahārāja mama priyasamāgamāḥ | vitathālpasukhāsvādavyasanāyāsahetavaḥ || GoMe_51 || ye 'rthāḥ svapne 'nubhūyante ye ca nidrāparikṣaye | tesāṃ nirbhuktimuktānāṃ viśeṣo nopalabhyate || GoMe_52 || svapnamāyopamāneṣu muhūrtapariṇāmiṣu | prasaṅgaṃ matimān kuryān na priyapraṇayeṣv ataḥ || GoMe_53 || priyo mamety evam anādikālapravṛttam udvṛttam analpagarbhaṃ | sukhābhidhānaṃ pravadanti duḥkhaṃ vyatītaduḥkhā munayaḥ purāṇāḥ || GoMe_54 || kṛpā kṛpāvastuṣu saṃpratāryate striyaḥ kṛpāvastu viśeṣataḥ satāṃ | ato matir me karuṇānupātinī priyāsu rājan na tu vibhramāturā || GoMe_55 || svabhāvadīnāḥ paratantravṛttayaḥ sadāturā matsaramānamanmathaiḥ | pathi prakīrṇā iva māṃsapeśikāḥ kathaṃ nu na syuḥ pramadāḥ kṛpāspadaṃ || GoMe_56 || atha sa rājā prasāditamānasas tair bodhisattvavacanakusumaiḥ praṇamyainam abravīt || ājñāpaya mahārāja yatra māṃ manyase kṣamaṃ | bhavadvidhānāṃ kṛtyeṣu vayam ānamramūrtayaḥ || GoMe_57 || prasannamānasaṃ sa cainam avetya bodhisattvaḥ saṃpraharṣayann abravīt || tavaiva saphalaṃ janma sujīvaṃ tvaṃ ca jīvasi | aiśvaryaṃ tava pātrasthaṃ yathārthā śrīs tavaiva ca || GoMe_58 || yas tvam eṣāṃ bhagavatāṃ bhavasaṃbhogavidviṣāṃ | satkāravyapadeśena tanoṣi yaśasā jagat || GoMe_59 || suhṛdaḥ saṃvibhajyante dārair api dhanair api | saṃvibhāgas tu dharmeṇa durlabho bhuvi nāsti vā || GoMe_60 || dharmātithyam ato rājan mama tvaṃ kartum arhasi | na hi saṃbhāvanā satsu dṛṣṭā vandhyaphalodayā || GoMe_61 || svargo mokṣaḥ sukhāny arthā dharmād eva yaśāṃsi ca | dadhad dharmam ato yuṅkte svargamokṣasukhādibhiḥ || GoMe_62 || saddharmapraguṇaṃ mitraṃ karaṇīyaṃ balād api | eṣaiva suhṛdāṃ loke sādhoḥ sādhīyasī sthitiḥ || GoMe_63 || atithir mitram arthīva satkārāyatanaṃ paraṃ mayi caitat trayaṃ yasmād ato me 'bhyarthanāṃ kuru || GoMe_64 || sravann iva prasādas te lakṣyate mukhapaṅkajāt | puṇyasaṃbhogavātsalyam udgiraṃl lakṣyase girā || GoMe_65 || anujñātā tvayā rājann ime praksīṇakalmaṣāḥ | vasantu dakṣiṇīyāgryā dakṣiṇāpathabhūmiṣu || GoMe_66 || athāsau mahīpatir bodhisattvam abravīt || śakye tat kuśalaṃ dātuṃ svasaṃtānagataṃ yadi | dadyāṃ tad api suvyaktaṃ bhavate kṛtavedine || GoMe_67 || vayaṃ rājyaṃ ca dātāro yad vānyat sādhu manyase | tathaiva prabhutāṃ tatra nāvagantavyam anyathā || GoMe_68 || mayā yat puṇyam āryāṇām eṣām apaciteś citaṃ | tvadabhyāgamanākālakaumudī tat kṛtaiva me || GoMe_69 || mitram ekāntakalyāṇaṃ bandhur atyantavatsalaḥ | guṇavān dakṣiṇīyas tvaṃ nāthaś cānuttaro mama || GoMe_70 || kṣudrasattvo 'pi ko nāma tvadājñām abhilaṅghayet | draṣṭavyaratnaṃ dṛṣṭvā ca na prasīded bhavādṛśaṃ || GoMe_71 || ekaṃ tv atra mahārāja vaidhuram avagacchāmi | yena me vaktum asty etān maharṣīn asmin prayojane saṃkucati mānasam || ete hi mahātmāno vivekaratipriyatvād abhiramante himavati śailarāje || paśya mahārāja || amī hi himavatprasthāḥ kadalīkhaṇśamaṇḍitāḥ | vivekāyaiva sādhūnāṃ śaṅkhadhātrā vinirmitāḥ || GoMe_72 || hariṇā luñcitopāntaśādvalaśyāmanirjharān | devadārudrumān paśya kūṭāgārān ivodgatān || GoMe_73 || khyāpayantīva lokānāṃ vinipātaṃ himāpagāḥ | taraṅgaiḥ kūlapāṣāṇabhidyamānair muhur muhuḥ || GoMe_74 || etāḥ snigdhacchadacchāyāḥ padmakadrumarājayaḥ | yatīn āśvāsayantīva saṃsārodvignamānasān || GoMe_75 || klāntānāṃ vratinām eṣa svedabindūn apohate | prāleyakaṇasaṃparkaśiśiro vanamārutaḥ || GoMe_76 || upatyakāḥ padmakapuṣpapāṭalāḥ śilīndhrakāpādapavāritātapāḥ | imā himādre ramayanti mānasaṃ nivṛttasaṃrāgaviṣaṃ vipaścitāṃ || GoMe_77 || himācalasyopanitambarohiṇāṃ nirīkṣamāṇāḥ saralāśikhāvatāṃ | vanāni cetaḥsthitim āpnuvanty amī sumedhasaḥ kāmavivekapeśalāṃ || GoMe_78 || bodhisattvaḥ provāca || timiradrumasaṃchannā viviktābhogakandarāḥ | tatrāpy anuguṇā santi velāśailaḥ prahāṇināṃ || GoMe_79 || tālahintālamālinyaḥ sarito haritopalāḥ | santi tatrāpi hārītapakṣavikṣobhitormayaḥ || GoMe_80 || taraṅginīnām upakaṇṭharohiṇāṃ palāśinām puṣpabharāturāḥ śikhāḥ | vidhūya tatrāpi yatīn niṣevate samudravelājalaśītalo 'nilaḥ || GoMe_81 || sarasamaricavallīśyāmarodho vanasya dhvanir acalasuruṅgāmurcchito 'py amburāśeḥ | aviralaparipāto 'bhyāsayogānupātī sthirayati kila bhikṣos tatra cetaḥsamādhiṃ || GoMe_82 || nirdhautopalasānur añjanaśilānīlaiḥ payodher jalair vātāyāsitacandanadrumalatāvikṣiptasūryātapaḥ | śailendro malayo 'sti nāma jaladacchedāvalīśekharaś cetaḥ saṃyaminām alaṃ ramayituṃ śāntaprapañcajvaraṃ || GoMe_83 || citrotsaṅgo viṣamanicitair dhātupāṣāṇakhaṇḍaiḥ śaṣpodbhedais taruṇataruṇaiḥ śyāmaparyantalekhaḥ | baddhāmodo madajalamucāṃ dantināṃ dānagandhair vindhyo 'py adriḥ praśamamahatāṃ yogināṃ saṃnivāsaḥ || GoMe_84 || sahyādrer vilasattamālaharitāḥ prasthāḥ prahāṇakṣamā niḥśabdākṣaradacchanirjharajalaprakṣālitaprastarāḥ | saṃnyastavyavahāraśāntamanasāṃ janmaprabandhadviṣām āryāṇām anapāyinīṃ vidadhati pratyātmaveśāṃ ratiṃ || GoMe_85 || tīrāntānatabālavetasataruśreṇīniruddhātapā nadyaḥ svacchajalāntarālavilasanmīnāvalīmekhalāḥ | sakhyaḥ premaniratyayā iva sakhe tatrāpy alaṃ yoginām ākṣeptuṃ viṣayābhilāṣavimukhaṃ pradhyānadhīraṃ manaḥ || GoMe_86 || api ca mahārāja || yeṣām asmīty ayam apagataś cetaso vipralambho yair adhyastaṃgamitam aśivaṃ skandhasaṃtānabījaṃ | ye paśyanti vyasanadahanair ā bhavāgrāt pradīptaṃ lokaṃ teṣāṃ na bhavati mano lokacitrānupāti || GoMe_87 || nityasrāviṇam agnimadhyanihitaṃ kumbhaṃ yathā medasāṃ ye lokārtham anarthabhāravirasaṃ santo vahanty āśrayaṃ | teṣāṃ ratnaśilālavālavalayāḥ kalpadrumā nandane lūtātantuvitānadhūmaśikharaiḥ kāntāravṛkṣaiḥ samāḥ || GoMe_88 || āvir bhavanti tanavo 'pi paropakārā yasmiṃs tad eva ramaṇīyam upaiti sādhuḥ | duḥkheṣv anātmasu caleṣv aparāyaṇeṣu kiṃ vā bhaveṣu ratikāraṇam asti rājan || GoMe_89 || svārthānurāgakṛpaṇā matayo narāṇāṃ tucche 'pi vastuni ratiṃ parikalpayanti | utpāda eva mahatāṃ hi jagaddhitāya yeṣāṃ purandarapure 'pi na te ramante || GoMe_90 || prakṛticañcalākulaprasaraṃ yaiś cittam etad vaśīkṛtaṃ | ratir udeti nānyatas teṣāṃ adhyātmacintāvihāriṇām || GoMe_91 || ramayanty anuddhṛtavikalpasāyakān saritaḥ sarāṃsi girayo vanāni ca | avikalpagocaravicāriṇo yater vanam eva śāntam iti niścitā matiḥ || GoMe_92 || ajitātmanām anupatanti buddhayo vividhān bahirmukhamanonibandhanān | adhicittayogaviduṣāṃ tu yogināṃ atimānuṣe carati gocare matiḥ || GoMe_93 || rajasāṃ vipūyapariṇāhimaṇḍalaṃ paramām avāpya vaśitāṃ svacetasi | anapāyinīm anubhavanti ye ratiṃ bhavanaṃ vanaṃ ca samam eva tān prati || GoMe_94 || viṣayāntarāntaritavibhramaṃ manaḥ praśame rameta katham ity ato yateḥ | upadiśyate vanatarupratiśrayo mahatāṃ samaṃ tu viṣayaṃ manaḥsukhaṃ || GoMe_95 || ramaṇīyam etad iti vikṛtaṃ mateḥ pravadanty avandhyavacasaḥ purātanāḥ | kṛtināṃ mano hatavikalpavāsanaṃ na samādhijeṣv api sukheṣu rajyate || GoMe_96 || jagatāṃ hiteṣu caratāṃ mahīpate karuṇaikatānamanasāṃ manasvinām | bhavati vyathātanupariśramais tanor na ca kāyajīvitanikāntividviṣām || GoMe_97 || gaganopamānamanasāṃ spṛśanty amī na manaḥ sukhārativikalpareṇavaḥ | sukham anyad eva tad apākṛtopamaṃ yad upāsate sukṛtino raṇaṃjahāḥ || GoMe_98 || vratinām adūraparisarpiṇī manaḥsthitir eva nāma jananīva vatsalā | sukham ādadhāti tad atītamānuṣaṃ na marutpater api yad asti vajriṇaḥ || GoMe_99 || vihatapriyāpriyavikalpavibhramaḥ pṛthivīsamena viharanti cetasā | nṛpa yatra tatra bhavabhoganiḥspṛhā munayo 'tiśāntasukhamaunalābhinaḥ || GoMe_100 || aniketasaṃstavaparigrahāgrahāḥ svajane jane ca samatāvihāriṇaḥ | tribhavopapattigahanāntadarśino himavadvaneṣu ratim āpnuyuḥ kathaṃ || GoMe_101 || sukhaduḥkhayor aviṣamapravṛttayo nṛpa yena tena parituṣṭamānasāḥ | satataṃ mṛgā iva nisargatāpasā viharanty anāvṛtavihāragocarāḥ || GoMe_102 || visṛtāṃ bhavadrumaśikhāvalambinīṃ vividhopatāpaparuṣāṃ viṣaktikāṃ | upahātya ye padam upāsate śivaṃ tridive 'pi te narakavāsasaṃjñinaḥ || GoMe_103 || anubandhiniṃ pratinivārya saṃhatiṃ tamasāṃ kim apy anubhavanti ye sukhaṃ | na sanatkumārabhavane 'pi te ratiṃ viratopasargaratayaḥ prakurvate || GoMe_104 || vanarājayaḥ kusumacitrapādapāḥ girayaḥ kadambatarucumbitāmbudāḥ | saritaś ca haṃsakulabhinnavīcayaḥ paridurbale manasi labdhapravṛttayaḥ || GoMe_105 || śiraḥkaṃpollasaccārukuṇḍalaḥ sa mahīpatiḥ | sādhu sādhv iti saṃrādhya pratijagrāha tadvacaḥ || GoMe_106 || nyāyoparodhi paripeśalavarṇaśobham akṣūṇakālamadhuraṃ svaparopakāri | vākyaṃ suhṛjjanamukhoccaritaṃ kathaṃ na syād apratigrahavipātitakāntiśobhaṃ || GoMe_107 || amlāyamānakaruṇārasaśībharāṇi svāntāny anākulapadakramayogikāni | vākyāni sajjanamukhāmburuhacyutāni pradveṣarūkṣam api mānasam ākṣipanti || GoMe_108 || nīceṣv api praṇatinamraśirodharāṇāṃ krūrāśayeṣv api kṛpāmṛdumānasānāṃ | ādyantamadhyamadhurāṇi jinātmajānāṃ vākyāni ko bhuve vimānayituṃ samarthaḥ || GoMe_109 || tān abhyarthya sa pārthivo bhagavataḥ pratyekabuddhān atha prītyutkarṣaparamparām anubhavan kām apy anāyāsinīṃ | āvāsaṃ svam upohya saugatabhavās te 'pi kṣaṇenāyayuḥ svarddhyaivāpratighaṃ vigāhya vighanaṃ khaṃ rājahaṃsā iva || GoMe_110 || sa bhūpatiḥ ṣaṣṭisahasrasaṃkhyā guhā viviktā jalayaṃtraśītāḥ | saṃskārya tebhyaḥ pradadau prasannaḥ pratyekaśo dagdhapunarbhavebhyaḥ || GoMe_111 || śaratsahasrāṇi saṣaṣṭir eva cakāra teṣāṃ vigatajvarāṇāṃ | pūjāṃ parāṃ dṛṣṭaparāyaṇānāṃ saṃcāriṇām puṇyavanaspatīnāṃ || GoMe_112 || taṃ bodhau sa pariṇamayya puṇyarāśiṃ saṃtyajya prakṛtivināśinaṃ svadehaṃ | trailokyaprathitaparākramaprabhāvo māndhātā kila vasudhādhipo babhūva || GoMe_113 || saṃkalpānuvidhāyinyas tasyābhūvan vibhūtayaḥ | sarvalokātiśāyinyo nirupāyāsapeśalāḥ || GoMe_114 || puṇyāny evam asau cakāra bhagavān yasmāj jagadbhūtaye tyaktvā rājyavibhūtivistarasukhāny amlāyamānodyamaḥ | tasmāt tatra manaḥ prasādya bhagavaty āścaryaratnākare pātavyaṃ svaparopakāramadhuraṃ tasyaiva vākyāmṛtaṃ || GoMe_115 || iti śrīmeghajātakaṃ catvāriṃśattamaṃ || || *************************************************************************** Nāga = GoNā based on the edition by Michael Hahn. "Der duldsame Nāgakönig, Gopadattas Nāgajātaka", Berliner Indologische Studien 8 (1995), pp. 87-135. 9. Nāga sahasraśo 'pi saṃtyaktum utsahante svajīvitam | sādhavaḥ sādhumaryādāṃ na muhūrtam api kṣamāḥ || GoNā_1 || tad yathānuśrūyate| bodhisattvabhūtaḥ kilāhaṃ bhagavān aparimlāyamānakaruṇāsaumyadarśano nāgarājo babhūva | krodhena tasya saha śāśvatasaṃvirodhaḥ krodhottaraṃ nigaditaṃ samupāgatasya | icchānukūlamadhurā pratisandhilīlā sādhoḥ suyonividhuraiva babhūva tasya || GoNā_2 || saṃprāptakarmavaśitātiśayasya yasya lokā hṛdīva nivasanti kṛpāviśāle | roṣas tataḥ katham uderati śuddhasattvāt padmākarād vikasitād iva citrabhānuḥ || GoNā_3 || kuvalayadalamālākomalaṃ bhogacakraṃ svamaṇikiraṇajālaśrīkarālaṃ sa bibhrat | ghanasamaya ivāsīl locanānandabandhuḥ suravarapaticāpodbhāsito vāmbugarbhaḥ || GoNā_4 || atha sa mahāsattvaḥ krodhabahulatāṃ nāgayoner avetya tatpratipakṣakṣamākathām udbhāvayām āsa svaparṣadi || na hemamālā maṇidīptiśībharāḥ srajo na citrā makarandapiñjarāḥ | tathābhyalaṃkartum alaṃ śarīriṇāṃ yathā kṣamā sarvaguṇaikaratnakā || GoNā_5 || manojñarūpā api nāma roṣiṇo viṣādayanty eva manāṃsi dehinām | vimuktakośā iva puṣpapādapāḥ svamūlasaṃsarpibhujaṅgakaṅkaṇāḥ || GoNā_6 || asaṃstutānām api nāma sūratā bhavanti viśrambhaviśeṣabhājanam | iti kṣamāṃ ko na bhajeta buddhimān aśeṣalokāśrayasaṃgrahakṣamām || GoNā_7 || imām avasthāṃ gamitā vidāhināmunā vayaṃ roṣamayena pāpmanā | nivṛttavairān api yad viśaṅkate mahājano 'smān animittakāhataḥ || GoNā_8 || evam anyathā ca svayūthyān saṃjñāpayām āsa || api ca || dṛṣṭīviṣānalamucāṃ svamaṇiprabhādbhiḥ pātālarandhragahanāntavisarpiṇībhiḥ | tesāṃ sa pannagavaraḥ śamayāṃ babhūva vāgambubhiś ca hṛdayāni bhujaṅgamānām || GoNā_9 || sa ca mahātmājanmāntarābhyastapraśamarativihārasādhanaḥ sarvalokottarotkṛṣṭair tair api viṣayair anākalitamānaso viḍambanām iva tām aiśvaryalakṣmīm abhimanyamānaḥ pravivekasukhavihāroparodhinaṃ cādhipatyapariśramam āryanyāyamārgakaṇṭakasthānīyāṃś ca snigdhajanasamāgamān prakṛtidhīramānasaḥ san gṛhe 'py araṇyasaṃjñābhāvanāsamarthaḥ saśaṅko gārhasthadoṣam evodbhāvayan svabhavanād abhyudgamya vivikteṣv araṇyāyataneṣu poṣadhaniyamālaṃkṛtaśarīraḥ kālam atināmayām āsa || tyaktvā gehaṃ vibhavakalilaṃ ye vivikte vasanti prāyas teṣu praśamavimukho vismayaṃ yāti lokaḥ | citraṃ manye kṣaṇam api gṛhe yad ramante vidagdhā nānātaṅkapracayagahane bodhisattvapratijñāḥ || GoNā_10 || atha kadā cit sa mahātmā pratyaraṇyaniviṣṭataruṇatarumaṇḍalaikadeśāvasthito bhujagaviṣopaghātayogyavidyādhareṇa brāhmaṇenopalakṣitaḥ | sa tasya tena niyamaviśeṣaramaṇīyenāśvāsadena tejasvibhāvena vismitamanā nāsmāt pratyavāyo 'stīti niścitya svajīvikopāyaṃ ca tadgrahaṇasāhasam avetya taṃ bhujagapatiṃ viśrambhamukulitaphaṇacakram āsīnaṃ sahasā mahatā daṇḍena śirasy abhijaghāna taptapāṃsupūgaiś cāsya nayanāni pūrayām āsa mahatyā cainaṃ vararajjvā gāḍhaṃ grīvāyām āmardayāṃ babhūva mūlāgadasaṃmiśreṇa cainaṃ śleṣmaṇā vadanavivareṣu saṃsiktavān vivṛtya cāsya vadanapuṭam ayaḥsaṃdaṃśena daṃṣṭrāḥ samudājahāra || lobhaparyākulamānasaś cāsya tīkṣṇena śastreṇa ghanakośopagūḍhamūlāṃ cūḍāmaṇim utpāṭayāṃ cakre pratinakulacalavalayarāśikomale cāsya bhogakuṇḍale bimbopadhāna iva niṣadya viśaśrāma || yaḥ kelīkalaheṣv api praṇayinīkarṇotpalātāḍito lajjāmantharakomalālasaphaṇacchattro yayau saṃbhramam | mene so 'vikṛtāśayaḥ phaṇivaro daṇḍaprahārān kharān kṣāntyabhyāsavaśāt samīraṇacalattūlāṃśupātopamān || GoNā_11 || yo bibhran dayitājanena racitāṃ kaṇṭheguṇāṃ komalāṃ khedaṃ nāgavaraḥ sukhocitamayāṃ [?] bheje kriyāṃ cāyatām [?] | rajjvā karkaśapāśayā paśur iva grīvopabaddho bhṛśaṃ tenākāraṇadāruṇena ripuṇā so 'bhūn nirāstho vaśī || GoNā_12 || yaṃ pratyagratamālacandanarasapraśleṣaśītaiḥ karair grīṣme prāṇasamāḥ saratnavalayair nāgottamaṃ paspṛśuḥ | pādenābhihataḥ khalena paṭunā sa kṣāntiguptavrato lebhe saṃtatavartinīṃ ghanarasāṃ maitrīṃ tadālambanām || GoNā_13 || daṃṣṭrā bisāṅkurasitā vinigūḍhamūlās tasyoccakhāna sa yadā bhujageśvarasya | śalyāpahāriṇi tadā bhiṣajīva tasmin vipre cakāra sa parām upakārisaṃjñām || GoNā_14 || ārtīyate sma sahajāny api yāni citraṃ sādhuḥ śiromaṇimayāni vibhūṣaṇāni | teṣūddhṛteṣu sa kṛtārthatayā pramodaṃ nikṣiptabhāra iva bhogapatir jagāma || GoNā_15 | śvāsānilaiḥ sphuṭaviṣāgnikarākarālair ucchoṣayet samakarān api yaḥ samudrān | kṣāntiṃ priyām iva sakhīm upaguhya tasthau svasthas tam eva ca ripuṃ karuṇāyamānaḥ || GoNā_16 || syād bhasmasāc chikharakoṭivipāṭitābhraḥ śailo 'pi dṛṣṭiviṣayaṃ samupetya yasya | pāpātmanā kumudanālam ivoragendro nāsau cukopamṛdito 'pi parānurakṣī || GoNā_17 || tīvraprakāram upakāram ivāvikāraḥ sehe kṛpāparigataḥ sa yathā yathāryaḥ | krauryāvalepaparuṣaḥ sa tathā tathā taṃ cikleśa pannagavaraṃ vividhair upāyaiḥ || GoNā_18 || karuṇādravam eva durjanaḥ sutarāṃ satpuruṣaṃ prabādhate | mṛdam eva bhinatti kaṇṭakaḥ kaṭhine kuṇṭhaka eva jāyate || GoNā_19 || sa pīḍyamānaḥ puruṣeṇa tena bhujaṅgarājo vigatavyathena | tam eva rakṣan guṇapakṣasākṣī mumoca na śvāsaviṣaṃ viṣādī || GoNā_20 || yathā yathā pīḍayati sma nāma tam āryakarmāṇam asāv anāryaḥ | tathā tathāsau tadapāyaśaṅkī na cakṣur unmīlayituṃ viṣehe || GoNā_21 || parāpakārapratipattimārutā durācarās tasya viśuddhakarmaṇaḥ | kṣamāśilādhāraparigrahasthiraṃ na kampayanti sma mano manasvinaḥ || GoNā_22 || ambhojareṇukaṇikā iva saṃpratīcchan nāgottamaḥ kṣitirajo 'rkakaropataptam | netropaghātapaṭunā paṭunā vimuktaṃ tasmin babhūva sutarāṃ sa parānukampaḥ || GoNā_23 || yaḥ snāto jalayantramandiragato rājā jalaiḥ śītalair nānāpuṣparajo'dhivāsaśucibhiś candraprabhānirmalaiḥ | siktaḥ śleṣmalavair anāryamatinā durgandhibhis tena saḥ prītyaivāpacakāra taṃ paribhavaṃ kṣāntyāmbhasevokṣitaḥ || GoNā_24 || evam anyathā cāsau brāhmaṇādhamas taṃ bodhisattvam parikliśya mahati karaṇḍe prakṣipya tena tena paribhraman vārāṇasīṃ nagarīm anuprāptaḥ || atha tasya bhujagapates tāṃ rūpasaṃpadam ālokya mahājanaḥ paramavismitamanās taṃ brāhmaṇaṃ mahatyā pūjayā pūjayām āsa || atha tasya mahātmanaḥ sumanānāmāntaḥpurāgracarā bhujagayoṣid atītāyām ucitāyāṃ tadāgamanavelāyāṃ taṃ bhogipatim apaśyantī jānānā tasya prakṛtibhadratām anāryakarmārāmatāṃ ca mānuṣahṛdayānāṃ tadatyayāśaṅkinī tīvraśokāyāsavyathitahṛdayā tat tad vikalpya satvaraṃ ruroda || tamasā nirantaravisāriṇaiva me parivaryate nayanagocaraṃ balāt | anirūpitātyayavikalpakātaraṃ dravatīva mānasam idaṃ priyaṃ vinā || GoNā_25 || sphuṭamallikāvanavilāsalāsakā jalayantramandiranirodhaśītalāḥ | sutarāṃ dahanti mama calamārutā dayitapravāsaparitāpinīṃ tanum || GoNā_26 || pratibhāty apūrvam iva sarvam adya me na ca vedmi kāham iti tena varjitā | vyasane sa eva śaraṇaṃ mama priyo virahe tu tasya maraṇaṃ parāyaṇam || GoNā_27 || maṇivedikākiraṇapāṭalormayo gṛhadīrghikā na ramayanti me manaḥ | priyavipravāsaparitāpaviplutaṃ sphuṭapadmakośamakarandavāsitāḥ || GoNā_28 || diśatūttamāni jagaduttamadyutir mama maṅgalāni bhagavān sa eva tu | na bhavāntare 'pi viraho yathā bhaved dayitena tena niravadyakarmaṇā || GoNā_29 || virahānubandhavirasāḥ samāgamā jagato 'raparvapariṇāminī sthitiḥ | iti yaj jagāda manaso 'tivallabhaḥ samupasthitaṃ tad idam adya vaiśasam || GoNā_30 || vikasatsphuliṅgam anilākulārciṣaṃ dahanaṃ viśāmi bahuduḥkhabhāginī | tanum utsṛjāmi śikharād girer imām avaśiṣyate kim aparaṃ mamāyuṣaḥ || GoNā_31 || yadi so 'dya naiti sukhasaumyadarśano mama mūrtimān avikalo manorathaḥ | svayam eva dhakṣyati mamedam āśrayaṃ hṛdayajvalas tumulaśokadāruṇaḥ || GoNā_32 || iti sā rurāva kurarīva viklavā nayanāmbudurdinamukhī tapasvinī | vasudhātale galitahāramekhalā bhujagāṅganā pativiyogaśaṅkinī || GoNā_33 || atha sumanā nāma yoṣid bodhisattvam anveṣamānā vārāṇasīṃ nagarīm anuprāptā dadarśa cainaṃ mahāsattvaṃ paramadāruṇām avasthām upagataṃ dṛṣṭvā ca tīvraśokāyāsavyathitahṛdayā provāca | sphuritakiraṇacchāyāramyāḥ śiromaṇayaḥ kva te kva dayita gatās tās tā daṃṣṭrā bisāṅkuradhūsarāḥ | vapur upahataṃ daṇḍāghātair navotpalakomalaṃ vigalitahṛdayā (?) krūreṇaitat kṛpātmaka kena te || GoNā_34 || kiṃ dharmo 'stam itaḥ prajāhitakaraḥ kiṃ lokapālā mṛtāḥ tejaḥ kopaviṣātisaṅgarabhasaṃ kiṃ proṣitaṃ bhoginām | śūnyaṃ kiṃ nu patiprabhābhir adhunā niḥśuklamūlaṃ jagad yena tvaṃ vyasanaṃ duruttaram idaṃ prāpto vināśāya te || GoNā_35 || nāsīt kasya dayā tvayi praharato 'nāryasya śāntātmani krauryaṃ tvayy api nāma sādhucarite pāpātmanāṃ jāyate | tvām āyāsayataḥ kathaṃ na patitau tasya prakoṣṭhāt karau nāthānātha ivāpadaṃ katham imāṃ prāptas tvam āyāsinīm || GoNā_36 || bodhisattvas tu pratyagrakopaśokakaluṣitādhyāśayātmanām avetya tūṣṇīm eva babhūva || sā punar abravīt || kasyāpriyaṃ jīvitam ādyajātaṃ kālena kelīṃ saha kaḥ karoti | tvadapriyāriṣṭaniviṣṭaceṣṭo lokāntaraṃ ko 'bhyanugantukāmaḥ || GoNā_37 || śītābhilāṣī pravivikṣur agniṃ ko mārutoddhataśikhākalāpam | āditsate krūraviṣaṃ bhujaṅgaṃ kaḥ puṣpadāmākṛtivipralabdhaḥ || GoNā_38 || udadhiparikhām adyaivaināṃ dahāmi vasundharāṃ sanaganagaragrāmārāmāṃ svadṛṣṭihutāśanaiḥ | na mama hṛdayaṃ śāntiṃ yāti tvadapriyatāḍitaṃ dahati yadi na krodhāgnir māṃ purā niravagrahaḥ || GoNā_39 || atha bodhisattvas tāṃ tapasvinīm aviṣahyakopāgnipradīptamānasāṃ hlādayann iva tadāmṛtaśiśirābhir vāgbhir ity abravīt || alam alaṃ mā gā bhadre vai kopasya cetovidāhinaḥ | prakṛtiduḥkheṣu ko bhūyaḥ sattveṣu duḥkhāni cintayet || GoNā_40 || duḥkhahetau vartamāneṣu śocyeṣu saṃkleśabhāgiṣu kaḥ parākramet || duḥkhāya svahitakramārteṣu dehiṣu na mama daṃṣṭrotpāṭanād duḥkhaṃ na ca daṇḍasaṃpātajā rujāḥ || duḥkhayanti mānasaṃ caṇḍi tvadvākkarkaśās tudanti mām || api ca kānte || bodhisaṃprāptaye cittaṃ yadaivotpāditaṃ purā | vayaṃ tadaiva lokānām ādheyakriyatāṃ gatāḥ || GoNā_41 || kopavahnimlāyamānā punaḥ saiva tvam anyeva lakṣyase || candralekheva cāmbare vikasadghanadhūmasaṃbādhadhūsare || GoNā_42 || kiṃ ca || karmāparādhajanitaṃ yadi duḥkham etat kopāvakāśa iha ko nu mama dvijātau | karmendhanoddhataśikhāśakalākulebhyaḥ kupyet kathaṃ na matimān narakānalebhyaḥ || GoNā_43 || tad alaṃ kopadainyena tava cetovidāhinā | svagṛhān eva gacchasva saṃtyāgaṃ ca kuruṣva me || GoNā_44 || sā bhartur abhiprāyaṃ saṃpādayantī tadvacanāpyāyitahṛdayā vigatakopasaṃrambhā babhūva || kopoparāgavigame vivṛto 'dhimātraḥ snehaḥ priye viṣamavartini nāgavadhvā | udghāṭitābhrapaṭalasphuṭadigvibhāge khe niḥsapatna iva candramasaḥ prakāśaḥ || GoNā_45 || śokāśrunayanapariplutā ceti bodhisattvam abravīt || kuto me duḥkhabhāginyā gehaṃ ārya tvayā vinā | ihaiva śoṣam eṣyāmi yā gatis tava sā mama || GoNā_46 || viṣamasthaṃ parityajya tvām anātha sukhaidhitam | kānta kena sukhenāhaṃ drakṣyāmi svajanaṃ punaḥ || GoNā_47 || sukhe samānatāṃ gatvā duḥkhe jahyāṃ yadi priyam | anāryām akṛtajñāṃ māṃ dhārayiṣyati bhūḥ katham || GoNā_48 || pratibhāti jagac chūnyaṃ tvayā virahitaṃ mama | tvaṃ me jīvitasarvasvaṃ tvaṃ bandhus tvaṃ parāyaṇam || GoNā_49 || bodhisattvo 'tha tāṃ sādhvīṃ bahalasnehaviklavām | anukampāvaśāt sādhur īdṛśaṃ pratyabhāṣata || GoNā_50 || adṛṣṭapūrvavyasanā sukhasaṃvardhitā priye | parikleśam imaṃ soḍhum akṣamā tvam anindite || GoNā_51 || mayi sneho 'sti yadi te duḥkhaṃ me yadi necchasi | adṛṣṭam adya māṃ kṛtvā tad gaccha tvaṃ svam ālayam || GoNā_52 || atha sā tair bodhisattvavaco'dbhir ākleditahṛdayā duḥkhadaurmanasyaparyākulamānasā niśīthe kāśikārājam upetya karuṇākulatarākṣareṇa vacasā kṛtāñjalir avocat || āpadgatānāṃ vyasanakṣayāya tvaṃ pañcamaḥ pārthiva lokapālaḥ | trāyasva mām āpadi vartamānāṃ dīnām anāthāṃ jagadekanātha || GoNā_53 || atha sa rājā tad atibhāsuraṃ vapur avalokya kim idaṃ kathaṃ cety utpannajātasaṃbhramaḥ sādaram utthāya paryaṅkapṛṣṭhāt tāṃ nāgayoṣitam etad avocat || dhyāmīkṛtya maṇipradīpakiraṇān etad vapus te sthitaṃ vyāhārasphuṭacitravarṇakaraṇo divyaprabhāvaś ca te | kā nu tvaṃ karavāṇi kiṃ bhavati te brūhi tvadājñām imāṃ mālāṃ phulladalām ivādya śirasā samyak pratīcchāmy aham || GoNā_54 || athāsau bhujagavadhūs tena tasya rājño 'bhijātyapeśalena vacasā samānanditamanasā provāca || āśāvaśānāṃ naradeva ko 'nyo manorathaṃ pūrayituṃ samarthaḥ | tyaktvā bhavantaṃ jagato hitāya prajāpater vaṃśam ivāvatīrṇam || GoNā_55 || nāgāṅganāṃ mām avagaccha rājaṃs tvaddeśaparyantakṛtādhivāsām | āpadgataṃ mānada pannagendraṃ trāyasva kṛtyaṃ mama tad garīyaḥ || GoNā_56 || rājovāca || bhagini kas tavāsau bhujagavaraḥ || sā provāca || bhartā mama prāṇadhaneśvaro 'sau nyāyopradeṣṭā ca gurur garīyān | piteva nityaṃ hitasaṃvidhātāsukhe ca viśrambhaniratyayaś ca || GoNā_57 || atha sa bhūpatis tena tasyāḥ svāmyanurāgaśībhareṇa caritenābhiprasāditaḥ || provāca cainām || bhaktir bhartari darśitā ghanarasā dākṣiṇyam unmīlitaṃ premodbhāvitam āpadi sthirataraṃ prodghāṭitā bhadratā | dharmo nyāyaparigraheṇa paramāṃ vṛddhiṃ tvayāpādito loke sādhupativratatvam iti te khyātiḥ sthitā śāśvatī || GoNā_58 || tyaktvā priyaṃ jīvitam apy ato 'haṃ puṇyaprabhāvopanataṃ ca rājyam | saṃpūrayiṣyāmi manorathaṃ te paśyādya bhadre dayitaṃ vimuktam || GoNā_59 || atha sa rājā tasya brāhmaṇasyāntikāt taṃ nāgarājānaṃ mahatā mūlyena niṣkrīya parameṇa .............. sapatnīkaṃ svabhavanaṃ praveśya mahārhasiṃhāsanopaviṣṭam abhyarcayām āsa || atha bodhisattvas tena tasya rājño 'tyadbhutena niṣkāraṇopakārasaṃbhrameṇākṛṣṭamanāḥ provācainam || asaṃstute nāma tavāyam ādaro mayi prasādasthirabhaktipeśalaḥ | kṛtopakāreṣv api yo na dṛśyate pṛthagjaneṣu sukhānubuddhiṣu || GoNā_60 || prakāśiteyaṃ guṇapakṣapātitā prajānurāgo bahulīkṛtas tvayā | guṇe vivardhasva tad uttarottarair guṇeṣu bhadraṃ jagatāṃ avasthitam || GoNā_61 || iti saṃrādhya rājānaṃ tam asau bhujageśvaraḥ | anubaddho dayitayā kṛpayeva gṛhān yayau || GoNā_62 || iti śrīnāgajātakaṃ catvāriṃśattamam || ḥ || *************************************************************************** Puṇyarāśi = GoPr based on the edition by Michael Hahn. "Puṇyarāśyavadāna Ō Another Legend by Gopadatta?", Frank-Richard Hamm Memorial Volume, October 8, 1990, ed. H. Eimer, Bonn 1990 (Indica et Tibetica, 21), pp. 103-132. 10. Puṇyarāśi athāśoko mahārāja upaguptaṃ yatiṃ gurum | kṛtāñjalipuṭo natvā prārthayac ca tathādarāt || GoPr_1 || bhadanta śrotum icchāmi punar anyat subhāṣitam | tad yathā guruṇādiṣṭaṃ tathādeṣṭuṃ ca me 'rhati || GoPr_2 || iti tena narendreṇa prārthite sa jinātmajaḥ | upagupto narendraṃ taṃ samālokyaivam ādiśat || GoPr_3 || śṛṇu sādhu mahārāja yathā me guruṇoditam | tathāhaṃ te pravakṣyāmi śrutvā caivaṃ śubhe cara || GoPr_4 || nāsti vipākaparyanta upakārāpakārayoḥ | saṃbuddhe sadgurau tasmāt kartavyam upakārakam || GoPr_5 || tad yathāstāṃ mahāsattvau saṃbuddhopāsakau purā | kadā cit tāv ubhau grāmaṃ gacchantau saṃgatau pathi || GoPr_6 || saṃbuddhapratimāṃ tatra puṇyarāśim ivottamām | tāṃ samīkṣya tayor ekaḥ praṇatvaivaṃ tam abravīt || GoPr_7 || aho bata mahāpuṇyarāśir ayaṃ virājate | bhāgyena dṛśyate 'smābhir adya mitra praṇamyatām || GoPr_8 || iti tenoditaṃ śrutvā dṛṣṭvāparas tam abravīt | aho bata mahān mitra pāparāśir ayaṃ nv iti || GoPr_9 || iti tenoditaṃ śrutvā prathamaḥ sa upāsakaḥ | karṇau pidhāya hastābhyāṃ tam evaṃ paryabhāṣata || GoPr_10 || dhik tvām asadbuddhim asatpralāpinam [!] evaṃ hy api tvaṃ pratibhāṣase 'tra | kasmān muneḥ śāstur upāsako 'pi saddharmamūrtiṃ pratinindase 'dya || GoPr_11 || kathaṃ na jihvā patitā tavānanād asatpralāpāpahatā tapasvinī | apuṇyarāśir bhagavān iti bruvan kathaṃ na magnas tvam are rasātale || GoPr_12 || dhig apraśastām asatāṃ duratyayāṃ pṛthagjanānāṃ prakṛtiṃ calācalām | vimarśam aprāpya yatheṣṭacāriṇī karoti yā lokam apāyagocaram || GoPr_13 || sudāruṇair āyudhabhīmadarśanair arātibhiḥ sārdham aho varaṃ gatam | tvayā suhṛcchadmanigūḍhapāpmanā padaṃ na caikaṃ vitathapralāpinā || GoPr_14 || namanti yaṃ brahmavido maharṣayaḥ punāti yo viśvam idaṃ vṛṣāṃśubhiḥ | apuṇyarāśir yadi sa vratīśvaras tathāgataḥ puṇyanidhiḥ kuto 'paraḥ || GoPr_15 || muneḥ paroddhāranimittamātram apy upaiti yasyoddhṛtakalmaṣo 'pi san | sa yogaparyantavidāṃ dhuri sthito na puṇyarāśir yadi ko nv ihāparaḥ || GoPr_16 || na yasya buddhiḥ pratihanyate kva cin na ca praheyāvayavo 'vaśiṣyate | na cāsti saṅgo jagadarthasādhane sa puṇyarāśir na kathaṃkathāntaśaḥ || GoPr_17 || taduktaṃ sa samākarṇya dvitīyopāsakas [!] tataḥ | prāgalbhavacasā bhūya āyuṣmantaṃ tam abravīt || GoPr_18 || hitakāmyatayā niratyayaṃ vacanaṃ kāmam idaṃ sakhe tava | anuyujya tathāpi śobhate vitathaṃ sādhur udīrayan bhavān || GoPr_19 || mama bhaktir udāraśāsane sugate yā paramānukampake | viditā tava sā tathāpi māṃ sahasā saumya kathaṃ vigarhase || GoPr_20 || āpātālpasukhābhimānarasikaṃ paryantariktāśrayaṃ sāyāsaṃ sabhayaṃ prasaṅgavirasaṃ dhig laukikaṃ saṃgatam | yan nāmaivam akāraṇoddhataruṣo mithyāvikalpair hataṃ gacchaty ekapade kṣayaṃ paricayaṃ vikṣipya mūrdhno 'ntikam || GoPr_21 || etat tenoditaṃ śrutvā prathamaḥ sa upāsakaḥ | anyathā tadvaco matvā manasaivaṃ vyacintayat || GoPr_22 || aho hy anyad anenoktam anyan mayā vikalpitam | iti cintāviṣaṇṇātmā tasthau lajjāhatāśayaḥ || GoPr_23 || dṛṣṭvā sa ca sahāyas taṃ lajjāvanamitānanam | tadabhiprāyam ājñātuṃ prasahya caivam abravīt || GoPr_24 || sādho kiṃ manyase hy atra yat te lajjāhataṃ mukham | tāvat te yad abhiprāyaṃ tat pracakṣva mamāgrataḥ || GoPr_25 || tasyaitad vacanaṃ śrutvā sa āyuṣmān upāsakaḥ | tanmano'ntargataṃ sarvam abhiprāyaṃ vyamuñcata || GoPr_26 || cittaṃ yatra prasādya kṣaṇam api manujo 'nuttame dakṣiṇīye śrīsaubhāgyaprakarṣaṃ bhavagatiṣu paraṃ prāpya nirdvandvaramyam | paścād ālokya lokaṃ vitathavilapitaṃ pratyayagrāhamātraṃ jñātvā prāpnoti śāntaṃ katham iva na mahān puṇyarāśir bhavet saḥ || GoPr_27 || dattvā palālaśakalasrajam agrasattve lebhe bhavopaśamaśāntisukhāni nārī | yasminn acintyacaritātiśayaprabhāve kiṃ puṇyarāśir ayam ity avidagdham etat || GoPr_28 || kośātakīkusumam api pradāya stūpe muneḥ paramakāruṇikasya yasya | bhuktvālaye guṇavibhūtisukhaprakarṣaṃ lebhe 'ṅganāmṛtapurapratipatsamṛddhim || GoPr_29 || yasmai pāṃśupradānaṃ prakṛticalamanā bālakaiḥ saṃpradāya sphītāṃ martyendralakṣmīm anavanatasitacchattrahāsābhirāmām | saṃprāpyātītacintaṃ padam abhayam asaddāhaparyantaśāntaṃ lebhe paścān narendraḥ katham iva sa na bhoḥ puṇyarāśir maharṣiḥ || GoPr_30 || prasahya paṅkāṅkam ṛṣer varāhaḥ [!] caitye vapur yasya ciraṃ sa eva | tasyaiva dharmasya sudharmatāsau yadādhipatyena bhavād vimuktaḥ || GoPr_31 || kiyān prasādo jaḍacetanānāṃ sakhe tiraścāṃ guṇaniścayo vā | kṣetrasya tasyaiva tu sā vibhūtir yenātra sattvāḥ saphalī bhavanti || GoPr_32 || dṛṣṭvā lokavilocanotsavasukhāṃ saṃśāntasarvoddhavāṃ vyāmābhāpariveṣiṇīṃ bhagavato buddhasya mūrtiṃ purā | harṣotkampigalaś cukūja madhuraṃ preṅkhatkalāpaḥ śikhī taddhetoś ca śamaṃ jagāma sa śikhī dhārāmbusikto yathā || GoPr_33 || maṅgalyatvam acintyayogamahatāṃ sarvārthasiddhyāvahaṃ buddhānāṃ tad udīkṣyatāṃ bhagavatāṃ saṃmohanidrācchidām | atyantopaśamāvahaṃ bhavati yat tiryaggatānām api prāg evābhimukhāśayasya viduṣaḥ śāstur guṇāmbhonidheḥ || GoPr_34 || manye darśanam eva tad guṇavatāṃ teṣām avandhyodayaṃ sarvākāraparopakāramadhuraṃ pūrvābhisaṃskārajam | pradveṣopahatāśayān api janān saṃprāpayaty uttamaṃ sthānaṃ sarvabhavopasargavigamād ekāntaśāntaṃ śivam || GoPr_35 || śrutvā nāma tathāgatasya makaraḥ sāṃyātrikebhyaḥ purā saṃpṛktāsyapuṭo mamāra sugate cetaḥ prasādya kṣaṇam | taddhetoḥ saritāṃ patiṃ parimitaṃ nītvā punar dustaraṃ janmāmbhonidhim uttatāra vipulaṃ niḥsṛtya mārge plavam || GoPr_36 || apāyapātālatalāvalambī suro munīndraṃ śaraṇaṃ prapadya | svapuṇyasopānaparamparābhiḥ samārurohāgryataraṃ vimānam || GoPr_37 || kṛtvā vyāghrabhayān namo bhagavate buddhāya sarvātmanā nāmnaivānupamasya puṇyamahatīm ālokya nāndīṃ pumān | niḥśeṣavyasanāndhakāragahanapradhvaṃsinīṃ prāptavāñ chāntiṃ kām api vāgatītaviṣayāṃ prahlādasaṃvardhanīm || GoPr_38 || iti bhuvanamahimnām ākaraṃ śāśvatānāṃ tam anupamaviśeṣācintyacaryārahasyam | kim api katham apīśaṃ śaṃkaraṃ prāptum āryaṃ padam amaram ahāryaṃ puṇyarāśiṃ vadāmi || GoPr_39 || iti tadgaditaṃ śrutvā sa itara upāsakaḥ | tam āyuṣmantam ālokya punar evaṃ samabravīt || GoPr_40 || samyag abhihitaṃ sādho bhavatātra tathāpi ca | mamāpy evam abhiprāyaṃ śrūyatāṃ sāṃprataṃ sakhe || GoPr_41 || kṛtvā cittapradoṣaṃ sakṛd api sugate prāptalokāvasāne yatrāvicchinnamaitrījalakalaśaśatakṣālitāntaḥprakope | āsaṃsārāparāntaṃ jvaladanalaśikhāgarbhaparyantarandhraṃ gāhante 'vīcim ajñāḥ katham iva sa jino 'puṇyarāśir na tuṅgaḥ || GoPr_42 || elāpatram avajñayā kila munau cchitvā pramādātmakaḥ pārthagjanyaviṣasya vṛttim aśivām udbhāvayan karmaṇā | elāpādapapādapāṭitaśiro – – dvamacchoṇito nāgendraḥ pṛthubhīmabhogapaṭalo nādyāpi nirmucyate || GoPr_43 || sūkṣmo 'py evam anādaro bhagavati prābandhikīṃ vyāpadaṃ yat sarvāyatanopatāpavirasām ākarṣati prāṇinām | sarvotkarṣadaśāvasānamahatīṃ kām apy anāyāsinīṃ prāptaḥ śāntim apuṇyarāśir asatāṃ tasmāt sa sattvottamaḥ || GoPr_44 || kṛtvā cetaḥpradoṣaṃ kṛpaṇakapuruṣo yatra vīthīmukhasthaḥ kīṭaḥ kopopadagdho nṛparathacaraṇāghātavicchinnamūrdhā | jvālāmālākalāpaṃ vivṛtam iva bhuvo bhīṣaṇaṃ vaktrakośaṃ śvabhraṃ tasmād viveśa pratihatatimiro 'puṇyarāśis tato 'sau || GoPr_45 || evaṃ buddhe bhagavati gatibhrāntyupādānadāha- prāptābhijñe mṛdur api kṛtaś cetanāsaṃniveśaḥ | saṃtānānān upatatiphalaprāptaye nirbabandha saḥ sarttā [?] – bhavasukhalavāsvādalagnābhilāṣam || GoPr_46 || matvā karmasvakam anuśayasnāyutantrīpraṇeyaṃ lokair duḥkhair viṣayakṛpaṇair indriyair vipralabdham | utpadyante vipadupaśamaprāptaye ye janānāṃ mātuṃ teṣu prabhavati pumān ko 'pakāropakārau || GoPr_47 || hṛtvā dhātudharān* srajo bhagavataḥ sadyo 'bhavad dārako visphoṭasphuṭitārdramāṃsaguḍako bībhatsasarvāśrayaḥ | satkāraṃ pravidhāya tatra ca punaḥ sadyo 'bhavan nirvraṇaḥ tat ko nāma na pūjayet sahṛdayaḥ puṇyārṇavaṃ jaṅgamam || GoPr_48 || tasmāt praduṣṭamanasāṃ bhagavān apuṇyarāśiḥ prasannamanasāṃ tu sa puṇyarāśiḥ | paryāyato vigatasarvasavāsanāntaḥsaṃkleśakilbiṣadaśo viṣayāntadarśī || GoPr_49 || kṛtvā bhagnāṃ pratikṛtim ṛṣer aṅganā kandukena prakṛīḍantī karakisalayapracyutena pramādāt | paścāttāpajvaraparigatā pūjayitvāpi buddhaṃ kiṃ saṃprāptā na kanakavatī bāhuvicchedaduḥkam || GoPr_50 || udyan darśanam ucchinatti savitā naktaṃcarāṇāṃ yathā nṝṇāṃ dhvāntam apākaroty aviralaṃ rūpopalabdhyai karaiḥ | doṣas tatra na bhāskarasya bhagavaddviṣtaprasannātmanāṃ buddho 'py evam apuṇyapuṇyanicayaḥ sāmānyanātho 'pi san || GoPr_51 || iti tāv upāsakau buddhaguṇamāhātmyakīrtanam | kṛtvā parasparaṃ sattvaṃ pavitrīkṛtya jagmatuḥ || GoPr_52 || evaṃ matvā mahārāja saṃbuddhe sadgurau mudā | śraddhayā satkṛtiḥ kāryā nāpakṛtiḥ kathaṃ cana || GoPr_53 || śāstary avajñāmalināśayānāṃ bhūmir vidāraṃ na dadāti sadyaḥ | buddhaprasādadravacetasāṃ vā na jāyate ratnamayī vicitraṃ || GoPr_54 || ko 'py eṣa karmāntarasaṃnirodhaḥ puṇyaprabhāvātiśayo vicitraḥ | karmāṇi yat pātraviśeṣajāni sadyo na nṝṇāṃ phalam udvamanti || GoPr_55 || tasyaiva kāpīyam ṛṣer acintyā vibhūtir āveṇikayogasādhvī | yenātra kṛtvāpi manaḥpradoṣaṃ sadyo na pātālatalaṃ viśanti || GoPr_56 || tal lokānām amṛtaphalade jaṅgame puṇyavṛkṣe kāryā bhaktir bhagavati jine nirjitāntaḥsapatne | nikṣipyāśāṃ viṣayagahanavrātaviṣvagviṣaktāṃ yāvan nedaṃ bhavati bhuvanaṃ buddhakāntāraghoram || GoPr_57 || utpadyante jagati na sadā nāpi sarvatra buddhāḥ sarvākārāparatavitathagrāhanidrāprasaṅgāḥ | kaś cit kalpaḥ prabhavati cirāt puṇyasaṃbhāraramyo yatrotpādo bhavati bhuvanasvāmināṃ bhūtabhūtyai || GoPr_58 || yātasyāpi praśāntiṃ bhavapuraparikhāṃ jālinīṃ śoṣayitvā yāvat saṃbuddhabhānoḥ pravacanakiraṇā lokam udbhāvayanti | tāvat paśyantu santaḥ samaviṣamavatāṃ durvibhāgaprabhedān loke durdṛṣṭimeghā vipadaśanimukhā durnivārāḥ sphuranti || GoPr_59 || evaṃ me guruṇākhyātaṃ tathā te kathyate mayā | tad evaṃ hi parijñāya kartavyaṃ bhajanaṃ muneḥ || GoPr_60 || ye bhajanti sadā buddhaṃ na te gacchanti durgatim | niḥkleśāḥ sabalān mārāñ jitvā yānti jinālayam || GoPr_61 || ye ca śṛṇvanti saddharmaṃ te 'pi na yānti durgatim | sarvadā satsukhaṃ bhuktvā yānti cānte sukhāvatīm || GoPr_62 || ye 'rcayanti mudā saṃghān na te 'pi yānti durgatim | sarvasattvahitaṃ kṛtvā saṃprayānti śubhālaye || GoPr_63 || evaṃ matvā mahārāja triratnaśaraṇaṃ gataḥ | sarvasattvahitaṃ kṛtvā saṃvṛtiṃ saṃpracāraya || GoPr_64 || tena te sarvadā bhadram ihāmutrāpi saṃbhavet | kramād bodhiṃ samāsādya nirvṛtiṃ vā samāpnuyāḥ || GoPr_65 || iti śāstrā samādiṣṭaṃ śrutvā sa nṛpatir mudā | tatheti saṃpratijñāya prābhyanandat sapārṣadaḥ || GoPr_66 || puṇyarāśyavadānaṃ tad idaṃ ye śraddhayā mudā | śrāvayanty anumodante śṛṇvanti ca samāhitāḥ || GoPr_67 || sarve 'pi te mahāsattvāḥ pariśuddhatrimaṇḍalāḥ | saddharmaguṇasaukhyāni bhuktvā yānti jinālayam || GoPr_68 || || śrī || iti puṇyarāśyavadānaṃ samāptam || 13 || *************************************************************************** Ṛṣipañcaka = GoṚp based on the edition by Ratna Handurukande. Five Buddhist Legends in the Campū Style - From a collection named Avadānasārasamuccaya. Bonn 1984 (Indica et Tibetica, 4). 11. ṛṣipañcaka mūlaṃ malānāṃ pravadanti jātiṃ jātiprapañcopaśamapravīṇāḥ | tathāgatāś cāvitathapratijñāḥ saṃbhodhisattvāś ca viśuddhasattvāḥ || GoṚp_1 || tadyathānuśrūyate | bodhisattvaḥ kila lokābhimataguṇābhilakṣite mahati brāhmaṇakule janma pratijagrāha | kiraṇair iva śuklapakṣacandraḥ svaguṇair eva sahābhivardhamānaḥ | paramāṃ svakulasya cihnaśobhāṃ prathimānaṃ gamayāṃ babhūva sādhuḥ || GoṚp_2 || vayasi prathame 'pi vartamāno viṣayeṣv atibaddhamānaso 'sau | atimānuṣaceṣṭitasvabhāvo jagatāṃ smayabhājanaṃ babhūva || GoṚp_3 || so 'paryavasitakukāryaparyākulam upaśamavirodhiprakṛṣṭopāyāsam arthopārjanapradhānakāmarativyavahārāsārakarmadharmabhūyiṣṭham avinayakalahavairavigrahāyatanam īrṣyāmātsaryacauryādiniketabhūtaṃ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabahulaṃ māyāśāṭhyamadamānagahanaṃ sāhasāvalepādhiṣṭhitam anāryavyavahārānupravṛttijihmasattvabhāvaṃ pramādapadasthānam anekarūpaparibhavopasṛṣṭaṃ saṃnihitadainyam anabhibhūtaviṣādaṃ pratyāsannavighātabhayadaurgatyam aviṣahyopadravasamudraṃ kaṇṭakagarbhādabhraśvabhrapratibhayākaram apāsya gārhasthyam anyatamam aśramapadam abhyalaṃcakāra | bahucchalaṃ so 'tha bahuvyalīkaṃ bahūpasargaṃ bahudoṣaduṣṭam | apāsya gārhasthyam anarthamūlaṃ tapovanaṃ śāntam alaṃcakāra || GoṚp_4 || sarobhir unnidrapalāśakoṣakuśeśayendīvaracitratoyaiḥ | alaṃkṛtaṃ bālakaśerunīlapratīrasaṃsuptaśarārihaṃsaiḥ || GoṚp_5 || mīnāvalīraśanayā saritopagūḍhaṃ snehād iva praṇayinaṃ priyayā prakāmam | sarvartupuṣpaphaladaiḥ svajanair ivāntar bālapravālaharitais tarubhir niruddham || GoṚp_6 || vyālais tapasvibhir ivākṛtimātrarūkṣaiḥ paryākulam jalatṛṇāṅkuratuṣṭacittaiḥ | taṃ kānanāntam upagamya sa bodhisattvo dharmo 'vatīrṇa iva vigrahavān vyarājat || GoṚp_7 || gṛhasthabhāve 'pe sa vartamāno janmāntarābhyastavivekavāsaḥ | āgāradoṣair aparikṣatātmā viśeṣayām āsa tapovanasthān || GoṚp_8 || – – ⏑ – – ⏑ ⏑ – ⏑ – – pramādināṃ kāpuruṣāśrayāṇām | utkaṇṭhayanti pravivekayogyās ta eva śāntāḥ satataṃ vanāntāḥ || GoṚp_9 || abhyastanaiṣkramyasukhotsavānāṃ satāṃ pravāsā iva gehavāsāḥ | mṛgāṅganākuñcitapallavāni vanāni teṣāṃ bhavanottamāni || GoṚp_10 || parigraheṣv eva vighātabuddhiḥ saṃtoṣa eva svadhanānurāgaḥ | yeṣāṃ gṛhe cārakavāsasaṃjñā teṣāṃ na citro vanasaṃnivāsaḥ || GoṚp_11 || tasya pūrvajanmaparamparābhyāsavāsanāghanasnehagauravaniratyayāś catvāraḥ sahāyā babhūvuḥ vāyasaḥ pārāvato bhujago mṛgaś ca | te tadājñāsaṃpādanaikatānamanasaḥ svayonividhinā dharmakriyāsauṣṭhavena jagaty abhilakṣitā babhūvuḥ | chandopaghātavihateṣv aparāyaṇeṣu tiryakṣu mohabahuleṣv adhikaṃ vihbānti | dharmānurāgaviśadāḥ pratipattiśobhās tāmisrapakṣarajanīṣv iva dīpamālāḥ || GoṚp_12 || vismāpayanti sutarāṃ viguṇāśrayiṇyo dharmakriyāḥ karaṇapāṭavayogaramyāḥ | grīṣmoṣmadurgamatarāsu vanasthalīṣu prodbhidyamānakamalā iva paṅkajinyaḥ || GoṚp_13 || teṣām ekadā snehaniryantraṇaramaṇīyāvasthānapravṛttasaṃkathānām ayaṃ viniścayo babhūva | kiṃ nu khalu bhavanto 'tiśayena duḥkhaṃ manyante | teṣāṃ dakṣatām ivodbhāvayan prathamataraṃ vāyasaḥ provāca | nehāsti kṣudho 'nyat paramaṃ duḥkham | kutaḥ na vyādhayo na ca jarā na suḥrdviyogo nāniṣṭasaṃgamamayā vyasanaprakārāḥ | duḥkhāni tāny upaharanti janasya yāni hrī vipravāsaparitāpakarī jighatsoḥ || GoṚp_14 || duruttarakṣārataraṅgamālinīm upāgatā vaitaraṇīṃ pramādinaḥ | bubhukṣayā yan nigiranty ayoguḍān tato 'sti na kṣutsadṛśo 'paraḥ kaliḥ || GoṚp_15 || kaḍevarāvaskaranirjharasravanmalopalepākamanīyadarśanaḥ | rujā parīto 'pi pipāsati stanaṃ yad arbhakaḥ kṣudvyasanaṃ tato mahat || GoṚp_16 || vinākṛtaḥ prāṇasamair api priyair gato 'pi śokasya vaśaṃ vidāhinaḥ | yad aśrumiśrān kavaḍān niṣevate tato bhayaṃ kṣut paramaṃ jino 'bravīt || GoṚp_17 || api ca bhadantāḥ jātaḥ kule mahati mānamadāvalipte kṣudvikṣato 'bhyudayakāla iva praharṣāt | uccheṣapiṇḍam api nāma nṛpasya bhuṅkte yat sārameya iva kaṣṭataraṃ kim anyat || GoṚp_18 || pratyantavāsaratayas tṛṇamātratuṣṭā yat tāpasā iva paravyasanānabhijñāḥ | lakṣyībhavanti hariṇāḥ paritaḥ śarāṇāṃ kṣudduḥkham atra niyamena paraimi hetum || GoṚp_19 || marmacchidāpi pavanena viśasyamānā hikkāsphuradgalakakaṇṭhavikāradehāḥ | āhārayanti picunāpi yad annaleśān na kṣutsamaṃ vyasanam asti tataḥ prajānām || GoṚp_20 || api ca sādhavaḥ āsannānnabhujo nabhastalacarā devā ivābhāsvarāḥ sattvāḥ prāthamakalpikāḥ svakiraṇajvālāvalīmālinaḥ | āhārapraṇayaprasaṅgavihatās te tām avasthāṃ gatāḥ yat pretā iva vartayanti kṛpaṇāḥ kṛcchropalabdhāśanāḥ || GoṚp_21 || kṣudduḥkhopanipātadīnamanasaḥ śuṣkāni kāṣṭhāny api klinnāni krimisaṃkulāni vighṛṇāḥ khādanty amedhyāni ca | kakṣaiḥ ke cana yāpayanti paruṣair lālājalakleditair anye 'sthīni cirojjhitāny adhṛtayaḥ kṣudvikṣatā bhuñjate || GoṚp_22 || te rājāntararakṣiṇām api śirasy ādhāya pādaṃ khagāḥ kṣudduḥkhopanipātavismṛtabhayā hṛtvāmiṣaṃ bhuñjate | vegenābhipatanti śastrakalilaprākāraduḥsaṃcarāñ śūlāmāṃsalavābhilāṣakṛpaṇā gacchanti ke cit kṣayam || GoṚp_23 || vividhāny api bhojanāni bhuktvā bhavane sve maṇihemabhājaneṣu | śitakaṇṭakavikṣatāgrahastā bubhuje sā badarāṇi satyabhāmā || GoṚp_24 || śāpotsargānugrahān mlānaśaktir dikparyantakhyātakīrtiprakāśaḥ | viśvāmitro yac cakhāda śvamāṃsaṃ kṣudduḥkhānāṃ tena datto niyogaḥ || GoṚp_25 || bālaḥ putraḥ premasarvasvabhūto yat kāntāre khādito dampatibhyām | kṣudduḥkhebhyo nāsti duḥkhaṃ tato 'nyaj janmāṭavyāṃ dhāvatāṃ krūrarūpam || GoṚp_26 || yācñādainyān mlānavaktraprasādā dehīty evaṃ vyāharanty apragalbham | dvāri sthitvā vidviṣāṃ kṣudvilolāḥ kiṃ manyadhve duḥkham asmād balīyaḥ || GoṚp_27 || athaiṣāṃ pārāvataḥ provāca | satyaṃ balavat kṣudduḥkham | api tu mamābhiprāyaḥ śrūyatām | rāga eva mahad duḥkham iti me niścitā matiḥ | kṣut kariṣyati kiṃ yasmād bhasmanāpi nivāryate || GoṚp_28 || api ca vāyvambujīrṇataruparṇabhujo 'pi nāma dīrghopavāsaparikarśitagātrayantrāḥ | andhībhavanti munayaḥ skhalitaprabhāvā rāgena duḥpratividhānasamudbhavena || GoṚp_29 || amlānacandrakiraṇāsv api yāminīṣu protphālitābhravivareṣv api vā dineṣu | andho 'dhamo bhavati rāgaparājitātmā tasmān na rāgasadṛśaḥ kalir asti loke || GoṚp_30 || lajjāṃ nimīlayati sarvaguṇāgrabhūtāṃ kīrtiṃ kalaṅkayati nirvikalaprasādām | dharmātmanām api ca nāma tiraskaroti śreyāṃsi meruśikharapratimāni rāgaḥ || GoṚp_31 || nāyaṃ vayas tulayati pragataṃ narāṇāṃ nāpekṣate kulaviśuddhimayīṃ vyavasthām | lokāpavādagahanāny api laṅghayitvā saṃkalparāgaturagaḥ svamatena yāti || GoṚp_32 || saṃmūrchitaḥ kusumahāsiṣu mallikānāṃ gulmeṣu vārikaṇakaṇṭakito nabhasvān | saṃtāpayaty anupaśāntavikalparāgaṃ ceto narasya sutarām aparīkṣakasya || GoṚp_33 || sūkṣmāṇi saṃdhigahanāny api cāvagāhya svapratyayā bahuvidhāni matāntarāṇi | medhāvino 'pi nanu rāgapiśācavaśyāḥ saṃprāpnuvanti paramaṃ smṛtivipralopam || GoṚp_34 || hatvāpi rāgaviṣabījavijṛṃbhitāni svabhyastayogapadavīsthirabuddhayo 'pi | yoṣinmukhāny alakapallavitāny udīkṣya bhraṣṭā bhavanti tapasaḥ paśubhiḥ samānāḥ || GoṚp_35 || dṛṅmārgaheyam avahatya balaṃ malānām ekāvaśiṣṭabhavabandhanatantavo 'pi | āryā manaḥsthitibhidānugatāḥ smareṇa lajjālavo 'py anubhavanti daśām anāryām || GoṚp_36 || uccaiḥ śiro vahati tāvad ayaṃ prajāsu yāvan na kāmakalidurlalitāny upāste | āliṅgitaś ca puruṣo madanajvareṇa śvā saṃkaṭasthita iva prakhalīkṛtaś ca || GoṚp_37 || api ca bhadramukhāḥ kaṇṭhopāntavirodhagadgadataraṃ kūjañ chanaiḥ pṛṣṭhato rāgād raktatarekṣaṇaḥ sacakitaṃ nirbhartsyamāno muhuḥ | śyenāyātam asaṃpradhārya dayitām anveti pārāvato rāgābhyāsakalaṅkitasya manasaḥ kā vañcanā dūrataḥ || GoṚp_38 || ye naikāṅgulitarjanām api guroḥ soḍhuṃ samarthā narāḥ mānātyunnatamānasāś ca sakalaṃ paśyanty adhastāj jagat | te rāgena kadarthitā dhṛtibhidā pādair hatā yoṣitām ājñā mūrdhabhir udvahanti kṛpaṇā mālām ivāmlāyinīm || GoṚp_39 || jitvārātīn samaravijayakhyātaśauryāvalepān āyāminyo jagati vitatāḥ kīrtayo yaiḥ samantāt | bhinnās te 'pi prakṛticapalair aṅganāvākyabāṇair nirmaryādāḥ punar ayaśasā jīvalokaṃ sphuranti || GoṚp_40 || paricitam api śrutvā vādyadhvaniṃ rajanīkṣaye bhavati sahasā yāsāṃ trāso gṛheṣu savepathuḥ | madanavihatās tā gacchanti kṣapāsv abhisārikā bahalatimiracchannān deśāñ chivārutabhīṣaṇān || GoṚp_41 || mandaṃ mandaṃ salīlaṃ sakusumanikare harmyapṛṣthe vivikte khidyante saṃcarantyaḥ priyavidhṛtakarāmbhoruhā yās taruṇyaḥ | rāgāveśāvatantrā bahumahiṣakhurakṣuṇṇapaṅkāṅkadurgān mārgān prāvṛḍniśāsu drutapadarabhasaṃ tā vyatikramya yānti || GoṚp_42 || vepante navavāricūrṇaśiśiraiḥ spṛṣṭāḥ kadambānilair bālā jālagavākṣapakṣavisṛtair yā ramyaharmyāśritāḥ | dhārāpātaviśīrṇapuṣparacanāḥ sāraṅgaparyākulās tā paṅkāṅkitamūkanūpuraravā rātrau vrajanty adhvanā || GoṚp_43 || śastrāpātā kuvalayadalasparśakalpā bhavanti jvālāś cāgner gataghanaśaraccandrikāśleṣaśītāḥ | kāmān prāpya śvasanacapalā mūrtayaḥ pannagānāṃ sāmyaṃ yānti bhramaravirutair dāmabhir mālatīnām || GoṚp_44 || sarvāyatanonmāthī tasmād rāgo mahad duḥkham ity ukte bhujago 'bravīt | nanu khalu duḥkham rāgaś cittaviparyāsakṛd durācāraḥ | krodhaṃ tu duḥkhataram ity avaimi cetojvalaṃ tu mūlam | kutaḥ vikṣiptāmbudasāndracandrakiraṇaprakṣālitāṭṭālake vīṇāveṇuravānubaddhamadhurastrīgitaramye gṛhe | viddhaḥ krodhaśilīmukhena puruṣo nāpnoti nidrāṃ yataḥ krodhād duḥkhataraṃ na duḥkham aparaṃ kiṃ cit tato vidyate || GoṚp_45 || yogābhyāsaviśeṣaśāntamatibhir vāyvambumūlāśanair viśrambhāyatanatvam abhyupagataiḥ prāyas tiraścām api | dagdhāḥ krodhahutāśanair janapadāḥ krūrair ivāśīviṣair yan mohād ṛṣibhir na duḥkham aparaṃ krodhāt tato vidyate || GoṚp_46 || trāsāyāsaviśeṣalolanayanastrībāṣpaparyākulaṃ bālaiś ca stanacūcukārpitamukhaiḥ sāvegam unnāditam | saṃrambhasphuritekṣaṇatrayaśikhijvālāpiśaṅgānano rudro yat tripuram dadāha vighṛṇaḥ krodhasya tad vaikṛtam || GoṚp_47 || tīvrātaṅkavilolamūlavalayā naivāñjalipragrahāḥ strīṇāṃ bāṣpakaṇāḥ karālataralā no pak