Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)asmahsuu.htmNguyên tác: Sanskrit

Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh (Mahāyānasūtrālaṃkāra)

Kinh (Sūtra) ghi lại lời dạy của đức Phật, thuộc tạng Kinh trong Tam tạng Phật giáo Sanskrit. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 3 / 7 (50.000 ký tự/trang)

ṣaṭ ṣaṭ dvau ca punaśca ṣaṭ dvayamatā ekaikaśaśca trayaḥ
saṃskārāḥ khalu tatra tatra kathitā buddhairvibuddhottamaiḥ || Msa_11.30 ||
yattūktaṃ bhagavatā māyopamā dharmā yāvannirmāṇopamā iti | tatra māyopamā dharmāḥ ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni | asatyātmajīvāditve tathā prakhyānāt | svapnopamāḥ ṣaṭ bāhyānyāyatanāni tadupabhogasyāvastukatvāt | marīcikopamau dvau dharmau cittaṃ caitasikāśca bhrāntikaratvāt | pratibimbopamāḥ punaḥ ṣaḍevādhyātmikānyāyatanāni pūrvakarmapratibimbatvāt | pratibhāsopamāḥ ṣaḍeva bāhyānyāyatanānyādhyātmikānāmāyatanānāṃ chāyābhūtatvāt tadādhipatyotpattitaḥ | (MSA_Bagchi 63) ṣaṭ dvayaṃ matāḥ ṣaṭ dvayamatāḥ | pratiśrutkopamā deśanādharmāḥ | udakacandrabimbopamāḥ samādhisaṃniśritā dharmāḥ samādherūdakasthānīyatvādacchatayā | nirmāṇopamāḥ saṃcintyabhavopapattiparigrahe 'saṃkliṣṭasarvakriyāprayogatvāt |
jñeyaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhūtakalpo na bhūto nābhūto 'kalpa eva ca |
na kalpo nāpi cākalpaḥ sarvaṃ jñeyaṃ nirucyate || Msa_11.31 ||
abhūtakalpo yo na lokottarajñānānukūlaḥ kalpaḥ, na bhūto nābhūto yastadanukūlo yāvannirvedhabhāgīyaḥ | akalpastathatā lokottaraṃ ca jñānam | na kalpo nāpi cākalpo lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ jñānam | etāvacca sarvaṃ jñeyam |
saṃkleśavyavadānaparyeṣṭau ślokadvayam |
svadhātuto dvayābhāsāḥ sāvidyākleśavṛttayaḥ |
vikalpāḥ saṃpravartante dvayadravyavivarjitāḥ || Msa_11.32 ||
svadhātuta iti bhāvāṅgā [svabījā?]dālayavijñānataḥ | dvayābhāsā iti grāhyagrāhakābhāsāḥ | sahāvidyayā kleśaiśca vṛttireṣāṃ ta ime sāvidyākleśavṛttayaḥ | dvayadravyavivarjitā iti grāhyadravyeṇa grāhakadravyeṇa ca | evaṃ kleśaḥ paryeṣitavyaḥ |
ālambanaviśeṣāptiḥ svadhātusthānayogataḥ |
ta eva hyadvayābhāsā vartante carmakāṇḍavat || Msa_11.33 ||
ālambanaviśeṣāptiriti yo dharmālambanalābhaḥ pūrvamuktaḥ | svadhātusthānayogata iti svadhāturvikalpānāṃ tathatā tatra sthānaṃ nāmni sthānāccetasaḥ | yogata ityabhyāsāt | bhāvanāmārgeṇa ta eva vikalpā advayābhāsā vartante parāvṛttāśrayasya | carmavat kāṇḍavacca | yathā hi svaratvāpagamāttadeva carma mṛdu bhavati | agnisaṃtāpanayā tadeva kāṇḍaṃ ṛju bhavati | evaṃ śamathavipaśyanābhāvanābhyāṃ cetaḥ prajñāvimuktilābhe parāvṛttāśrayasya ta eva vikalpā na punardvayābhāsāḥ pravartante | ityeva [vaṃ?] vyavadānaṃ paryeṣitavyam |
vijñaptimātratāparyeṣṭau dvau ślokau |
cittaṃ dvayaprabhāsaṃ rāgādyābhāsamiṣyate tadvat |
śraddhādyābhāsaṃ na tadanyo dharmaḥ kliṣṭakuśalo 'sti || Msa_11.34 ||
(MSA_Bagchi 64)
cittamātrameva dvayapratibhāsamiṣyate grāhyapratibhāsaṃ grāhakapratibhāsaṃ ca | tathā rāgādikleśābhāsaṃ tadeveṣyate | śraddhādikuśaladharmābhāsaṃ vā | na tu tadābhāsādanyaḥ kliṣṭo dharmo 'sti rāgādilakṣaṇaḥ kuśalo vā śraddhādilakṣaṇaḥ | yathā dvayapratibhāsādanyo na dvayalakṣaṇaḥ |
iti cittaṃ citrābhāsaṃ citrākāraṃ pravartate |
tathābhāsobhāvābhāvo na tu dharmāṇāṃ mataḥ || Msa_11.35 ||
tatra cittameva vastutacci[ści]trābhāsaṃ pravartate | paryāyeṇa rāgābhāsaṃ vā dveṣābhāsaṃ vā | tadanyadharmābhāsaṃ vā | citrākāraṃ ca yugapat śraddhādyākāram | bhāso bhāvābhāvaḥ kliṣṭakuśalāvasthe cetasi | na tu dharmāṇāṃ [kliṣṭānāṃ?] kuśalānāṃ [vā?] tatpratibhāsavyatirekeṇa tallakṣaṇābhāvāt |
lakṣaṇaparyeṣṭau ślokā aṣṭau | ekanoddeśaḥ śeṣairnirdeśaḥ |
lakṣyaṃ ca lakṣaṇaṃ caiva lakṣaṇā ca prabhedataḥ |
anugrahārthaṃ sattvānāṃ saṃbuddhaiḥ saṃprakāśitā || Msa_11.36 ||
anenoddeśaḥ |
sadṛṣṭikaṃ ca yaccittaṃ tatrāvasthāvikāritā |
lakṣyametatsamāsena hyapramāṇaṃ prabhedataḥ || Msa_11.37 ||
tatra cittaṃ vijñānaṃ rūpaṃ ca | dṛṣṭiścaitasikā dharmāḥ | tatrāvasthā cittaviprayuktā varmāḥ | avikāritā asaṃskṛtamākāśādikaṃ tadvijñapternityaṃ tathāpravṛtteḥ | ityetat samāsena pañcavidhaṃ lakṣyaṃ prabhedenāpramāṇam |
yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya vāsanā |
tasmādapyarthavikhyānaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ || Msa_11. || 38 ||
lakṣaṇaṃ samāsena trividhaṃ parikalpitādilakṣaṇam | tatra parikalpitalakṣaṇaṃ trividhaṃ yathā jalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya jalpasya vāsanā tasmācca vāsanādyo 'rthaḥ khyāti avyavahārakuśalānāṃ vināpi yathājalpārthasaṃjñayā | tatra yathābhilāpamarthasaṃjñā caitasikī yathājalpārthasaṃjñā | tasyā yadālambanaṃ tannimittamevaṃ [va] yacca parikalpyate yataśca kāraṇādvāsana[nā]tastadubhayaṃ parikalpitalakṣaṇamatrābhipretam |
yathā nāmārthamarthasya nāmnaḥ prakhyānatā ca yā |
asaṃ[sat?] kalpanimittaṃ hi parikalpitalakṣaṇam || Msa_11.39 ||
(MSA_Bagchi 65)
aparaparyāyo yathā nāma cārthaśca yathānāmārthamarthasya nāmnaśca prakhyānatā yathā nāmārthaprakhyānatā | yadi yathā nāmārthaḥ khyāti yathārthaṃ vā nāma ityetadabhūtaparikalpālambanaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ etāvaddhi parikalpyate yaduta nāma vā artho veti |
trividhatrividhābhāso grāhyagrāhakalakṣaṇaḥ |
abhūtaparikalpo hi paratantrasya lakṣaṇam || Msa_11.40 ||
trividhastrividhaścābhāso 'syeti trividhatrividhābhāsaḥ | tatra trividhābhāsaḥ padābhāso 'rthābhāso dehābhāsaśca | punastrividhābhāso manaudgrahavikalpābhāsaḥ | mano yat kliṣṭaṃ sarvadā | udgrahaḥ pañca vijñānakāyāḥ | vikalpo manovijñānam | tatra prathamatri[mastri-?] vidhābhāso grāhyalakṣaṇaḥ | dvitīyo grāhakalakṣaṇaḥ | ityayamabhūtaparikalpaḥ paratantrasya lakṣaṇam |
abhāvabhāvatā yā ca bhāvābhāvasamānatā |
aśāntaśāntākalpā ca pariniṣpannalakṣaṇam || Msa_11.41 ||
pariniṣpannalakṣaṇaṃ punastathatā sā hyabhāvatā ca, sarvadharmāṇāṃ parikalpitānā [nāṃ?] bhāvatā ca tadabhāvatvena bhāvāt | bhāvābhāvasamānatā ca tayorbhāvābhāvayorabhinnatvāt | aśāntā cāgantukairupakleśaiḥ, śāntā ca prakṛtipariśuddhatvāt | avikalpā ca vikalpāgocaratvāt niṣprapañcatayā | etena trividhaṃ lakṣaṇaṃ tathatāyāḥ paridīpitaṃ svalakṣaṇaṃ kle[saṃ]śavyavadānalakṣaṇamavikalpalakṣaṇaṃ ca uktaṃ trividhaṃ lakṣaṇam |
niṣpa[ṣya]ndadharmamālambya yoniśo manasikriyā |
cittasya dhātau sthānaṃ ca sadasattārthapaśyanā || Msa_11.42 ||
lakṣaṇā punaḥ pañcavidhā yogabhūmiḥ | ādhāra ādhānamādarśa āloka āśrayaśca | tatrādhāro niṣpa[ṣya]ndadharmo yo buddhenādhigamo deśitaḥ sa tasyādhigamasya niṣpa[ṣya]ndaḥ | ādhānaṃ yoniśo manaskāraḥ | ādarśaḥ cittasya dhātau sthānaṃ samādhiryadetatpūrvaṃ nāmni sthānamuktam | ālokaḥ sadasattvenārthadarśanaṃ lokottarā prajñā, tathā[tayā] sacca sato yathābhūtaṃ paśyatyasaccāsataḥ |
āśraya āśrayaparāvṛttiḥ |
samatāgamanaṃ tasminnāryagotraṃ hi nirmalam |
samaṃ viśiṣṭamanyūnānadhikaṃ lakṣaṇā matā || Msa_11.43 ||
(MSA_Bagchi 66)
samatāgamanamanāsravadhātau āryagotre tadanyairāryaiḥ | tacca nirmalamāryagotraṃ buddhānām | samaṃ vimuktisamatā śrāvakapratyekabuddhaiḥ | viśiṣṭaṃ pañcabhirviśeṣaiḥ | viśuddhiviśeṣeṇa savāsanakleśaviśuddhitaḥ | pariśuddhiviśeṣeṇa kṣetrapariśuddhitaḥ | kāyaviśeṣaṇa dharmakāyatayā | saṃbhogaviśeṣeṇa parṣanmaṇḍaleṣvavicchinnadharmasaṃbhogapravartanataḥ | karmaviśeṣeṇa ca tuṣitabhavanavāsādinirmāṇaiḥ sattvārthakriyānuṣṭhānataḥ | na ca tasyonatvaṃ saṃkleśapakṣanirodhe nādhikatvaṃ vyavadānapakṣotpāda ityeṣā pañcavidhā yogabhūmirlakṣaṇā | tayā hi tallakṣyaṃ lakṣaṇaṃ ca lakṣyate |
vimuktiparyeṣṭau ṣaṭślokāḥ |
padārthadehanirbhāsaparāvṛttiranāsravaḥ |
dhāturbījaparāvṛtteḥ sa ca sarvatragāśrayaḥ || Msa_11.44 ||
bījaparāvṛtterityālayavijñānaparāvṛttitaḥ | padārthadehanirbhāsānāṃ vijñānānāṃ parāvṛttiranāsravo dhāturvimuktiḥ | sa ca sarvatragāśrayaḥ śrāvakapratyekabuddhagataḥ |
caturdhā vaśitāvṛtermanasaścodgrahasya ca |
vikalpasyāvikalpe hi kṣetre jñāne 'tha karmaṇi || Msa_11.45 ||
manasaścodgrahasya ca vikalpasya cāvṛtteḥ parāvṛtterityarthaḥ | caturdhā vaśitā bhavati yathākramamavikalpe kṣetre jñānakarmaṇośca |
acalāditribhūmau ca vaśitā sā caturvidhā |
dvidhaikasyāṃ tadanyasyāmekaikā vaśitā matā || Msa_11.46 ||
sā ceyamacalādibhūmitraye caturdhā vaśitā veditavyā | ekasyāmacalāyāṃ bhūmau dvividhā | avikalpe na [?] cānabhisaṃskāranirvikalpatvāt | kṣetre ca buddhakṣetrapariśodhanāt | tadanyasyāṃ bhūmāvekai[vai]kā vaśitā sādhumatyāṃ jñānavaśitā pratisaṃvidviśeṣalābhāt | dharmameghāyāṃ karmaṇyabhijñākarmaṇāmavyāghātāt |
viditvā nairātmyaṃ dvividhamiha dhīmānbhavagataṃ
samaṃ tacca jñātvā praviśati sa tattvaṃ grahaṇataḥ |
tatastatra sthānānmanasa iha na khyāti tadapi
tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya vigamaḥ || Msa_11.47 ||
aparo vimuktiparyāyaḥ |
(MSA_Bagchi 67)
dvividhaṃ nairātmyaṃ viditvā bhavatrayagataṃ bodhisattvaḥ samaṃ tacca jñātvā dvividhanairātmyaṃ parikalpitapudgalābhāvāt parikalpitadharmābhāvāt, na tu sarva thaivābhāvataḥ | tattvaṃ praviśati vijñaptimātratāṃ grahaṇato grahaṇamātrametaditi | tatastatra tattvavijñaptimātrasthānānmanasastadapi tattvaṃ na khyāti vijñaptimātram | tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya yo vigamaḥ pudgaladharmayoranupalambhāt |
ādhāre saṃbhārādādhāne sati hi nāmamātraṃpaśyan |
paśyati hi nāmamātraṃ tatpaśyaṃstacca naiva paśyati bhūyaḥ || Msa_11.48 ||
apara[raḥ]paryāyaḥ ādhāra iti śrutau saṃbhārāditi saṃbhṛtasaṃbhārasya pūrvasaṃbhāralābhāt | ādhāne satīti yoniśomanaskāre nāmamātraṃ paśyannityabhilāpamātramartharahitaṃ | paśyati hi nāmamātramiti vijñaptimātraṃ nāma arūpiṇaścatvāraḥ skandhā iti kṛtvā tatpaśyaṃstadapi bhūyo naiva paśyatyarthābhāve tadvijñaptyadarśanādityayamanupalambho vimuktiḥ |
cittametatsadauṣṭhulyamātmadarśanapāśitam |
pravarttate nivṛttistu tadadhyātmasthitermatā || Msa_11.49 ||
apara[raḥ] prakāraḥ cittametatsadauṣṭhulyaṃ pravartate janmasu | ātmadarśanapāśitamiti dauṣṭhulyakāraṇaṃ darśayati | dvividhenātmadarśanena pāśitam ataḥ sadauṣṭhulyamiti | nivṛttistu tadadhyātmasthiteriti tasya cittasya citta evāvasthānādālambanānupalambhataḥ |
niḥsvabhāvatāparyeṣṭau ślokadvayam |
svayaṃ svenātmanābhāvātsvabhāve cānavasthiteḥ |
grāhavattadā[da]bhāvācca niḥsvabhāvatvamiṣyate || Msa_11.50 ||
svayamabhāvānniḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāṃ pratyayādhīnatvāt | svenātmanābhāvānniḥsvabhāvatvaṃ niruddhānāṃ punastenā [svenā?]tmanānutpatteḥ | svabhāva[ve] 'navasthitatvānniḥsvabhāvatvaṃ kṣaṇikatvādityetattrividhaṃ niḥsvabhāvatvam saṃskṛtalakṣaṇatrayānugaṃ veditavyam | grāhavattadabhāvācca niḥsvabhāvatvam | tadabhāvāditi svābhāvāt | yathā bālānāṃ svabhāvagrāho nityasukhaśucyātto[tmā] vānyena vā parikalpitalakṣaṇena tathāsau svabhāvo nāsti tasmādapi niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāmiṣyate | ..........
[niḥsvabhāvatayā siddhā uttarottaraniśrayāḥ |
anutpannā niroddhādiśāntaprakṛtinirvṛtāḥ || Msa_11.51 ||]
(MSA_Bagchi 68)
[siddhā] niḥsvabhāvatayānutpādādayaḥ | yo hi niḥsvabhāvaḥ so 'nutpannaḥ, yo 'nutpannaḥ so 'nirūddhaḥ, yo 'nirūddhaḥ sa ādiśāntaḥ ya ādiśāntaḥ sa prakṛtiparinirvṛta ityevamuttarottaraniśrayairebhirniḥsvabhāvatā[di]bhirniḥsvabhāvatayānutpādādayaḥ siddhā bhavanti |
anutpattidharmakṣāntiparyeṣṭāvāryā |
ādau tattve 'nyatve svalakṣaṇe svayamathānyathābhāve |
saṃkleśa 'tha viśeṣe kṣāntiranutpattidharmoktā || Msa_11.52 ||
aṣṭāsvanutpattidharmeṣu kṣāntiranutpattikadharmakṣāntiḥ | ādau saṃsārasya, na hi tasyādyutpattirasti | tattve 'nyatve ca pūrvapaścimānāṃ, na hi saṃsāre teṣāmeva dharmāṇāmutpattiḥ, ye pūrvamutpannāstadbhāvenānutpatteḥ | na cānyeṣām, apūrvaprakārānutpatteḥ | svalakṣaṇe parikalpitasya svabhāvasya, na hi tasya kadācidutpattiḥ | svayamanutpattau paratantrasya | anyathābhāve pariniṣpannasya na hi tadanyathābhāvasyotpattirasti | saṃkleśe prahīṇe, na hi kṣayajñānalābhinaḥ saṃkleśasyotpattiṃ punaḥ paśyanti | viśeṣe buddhadharmakāyānām, na hi teṣāṃ viśeṣotpattirasti | ityeteṣvanutpattidharmeṣu kṣāntiranutpattidharmoktā |
ekayānatāparyeṣṭau sapta ślokāḥ |
dharme nairātmyamuktīnāṃ tulyatvāt gotrabhedataḥ |
dvyāśayāpteśca nirmāṇātparyantādekayānatā || Msa_11.53 ||
dharmatulyatvādekayānatā, śrāvakādīnāṃ dharmadhātorabhinnatvāt yātavyaṃ yānamiti kṛtvā | nairātmyasya tulyatvādekayānatā, śrāvakādīnāmātmābhāvatāsāmānyādyātā yānamiti kṛtvā | vimuktitulyatvādekayānatā, yāti yānamiti kṛtvā | gotrabhedādekayānatā | aniyataśrāvakagotrāṇāṃ mahāyānena niryāṇāt yānti tena yānamiti kṛtvā | dvyāśayāpte rekayānatā | buddhānāṃ ca sarvasattveṣvātmāśayaprāpteḥ, śrāvakāṇāṃ ca tadgotraniyatānāṃ pūrvaṃ bodhisaṃbhāracaritādanā[nāmā]tmani buddhāśayaprāpterabhinnasaṃtānādhimokṣalābhato buddhānubhāvena tathāgatānugrahaviśeṣapradeśalābhāya ityekatvāśayalābhenaikatvād buddhatacchrāvakāṇāmekayānatā | nirmāṇādekayānatā, yathoktamanekaśatakṛtvo 'haṃ śrāvakayānena parinirvṛta iti vineyānāmarthe tathā nirmāṇasaṃdarśanāt | paryantādapyekayānatā yataḥ pareṇa yātavyaṃ nāsti tadyānamiti kṛtvā | buddhatvamekayānam, evaṃ tatratatra sūtre tena tanābhiprāyeṇaikayānatā veditavyā, na tu yānatrayaṃ nāsti |
(MSA_Bagchi 69)
kimarthaṃ punastena tenābhiprāyeṇaikayānatā buddhairdeśitā |
ākarṣaṇārthamekeṣāmanyasaṃghāraṇāya ca |
deśitāniyatānāṃ hi saṃbuddhairekayānatā || Msa_11.54 ||
ākarṣaṇārthamekeṣāmiti ye śrāvakagotrā aniyatāḥ | anyeṣāṃ ca saṃdhāraṇāya, ye bodhisattvagotrā aniyatāḥ |
śrāvako 'niyato dvedhā dṛṣṭādṛṣṭārthayānataḥ |
dṛṣṭārtho vītarāgaścāvītarāgo 'pyasau mṛduḥ || Msa_11.55 ||
śrāvakaḥ punaraniyato dvividho veditavyaḥ | dṛṣṭārthayānaśca yo dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti, adṛṣṭārthayānaśca yo na dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti | dṛṣṭārthaḥ punarvītarāgaścāvītarāgaśca kāmebhyaḥ | asau ca mṛdurdhandhagatiko veditavyaḥ |
yo dṛṣṭārtho dvividha uktaḥ |
tau ca labdhāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt |
acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvitau || Msa_11.56 ||
tau ca dṛṣṭārthau labdhasyāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvāgatau veditavyau | acintyo hi tasyāryamārgasya pariṇāma upapattau tasmādacintyapariṇāmikī |
praṇidhānavaśādeka upapattiṃ prapadyate |
eko 'nāgāmitāyogānnirmāṇaiḥ pratipadyate || Msa_11.57 ||
tayoścaikaḥ praṇidhānavaśādupapattiṃ gṛhṇāti yatheṣṭaṃ yo na vītarāgaḥ | eko 'nāgāmitāyogabalena nirmāṇaiḥ |
nirvāṇābhiratatvācca tau dhandhagatikau matau |
punaḥ punaḥ svacittasya samudācārayogataḥ || Msa_11.58 ||
tau ca nirvāṇābhiratatvādubhāvapi dhandhagatikau matau ciratareṇābhisaṃbodhataḥ | svasya śrāvakacittasya nirvitsahagatasyābhīkṣṇaṃ samudācārāt |
so 'kṛtārtho hyabuddhe ca jāto dhyānārthamudyataḥ |
nirmāṇārthī tadāśritya parāṃ bodhimavāpnute || Msa_11.59 ||
(MSA_Bagchi 70)
yaḥ punarasāvavītarāgo dṛṣṭasatyaḥ so 'kṛtārthaḥ śaikṣo bhavan buddharahite kāle jāto dhyānārthamudyato bhavati nirmāṇārthī | tacca nirmāṇamāśritya krameṇa parāṃ bodhiṃ prāpnoti | tamavasthātrayasthaṃ saṃdhāyoktaṃ bhagavatā śrīmālāsūtre | śrāvako bhūtvā pratyekabuddho bhavati punaśca buddha iti | agnidṛṣṭānte[na] ca yadā ca pūrvaṃ dṛṣṭasatyāvasthā[stho] yadā buddharahite kāle svayaṃ dhyānamutpādya janmakāyaṃ tyaktvā nirmāṇakāyaṃ gṛhṇāti yadā ca parāṃ bodhiṃ prāpnotīti |
vidyāsthānaparyeṣṭau ślokaḥ |
vidyāsthāne pañcavidhe yogamakṛtvā sarvajñatvaṃ naiti kathaṃcitparamāryaḥ |
ityanyeṣāṃ nigrahaṇānugrahaṇāya svājñārthaṃ vā tatra karotyeva sa yogam || Msa_11.60 ||
pañcavidhaṃ vidyāsthānam | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | tadyadarthaṃ bodhisattvena paryeṣitavyaṃ taddarśayati | sarvajñatvaprāptyarthamabhedena sarvam | bhedena punarhetuvidyāṃ śabdavidyāṃ ca paryeṣate nigrahārthamanyeṣāṃ tadanadhimuktānām | cikitsāvidyāṃ śilpakarmasthānavidyāṃ cānyeṣāmanugrahārthaṃ tadarthikānām | adhyātmavidyāṃ svayamājñārtham |
dhātupuṣṭiparyeṣṭau trayodaśa ślokāḥ | pāramitāparipūraṇārthaṃ ye pāramitāpratisaṃyuktā evaṃ manasikārā dhātupuṣṭaye bhavanti ta etābhirgāthābhirdeśitāḥ |
hetūpalabdhituṣṭiśca niśrayatadanusmṛtiḥ |
sādhāraṇaphalecchā ca yathābodhādhimucyanā || Msa_11.61 ||
te punarhetūpalabdhituṣṭiumanasikārāt yāvadagratvātmāvadhāraṇamanasikāraḥ | tatra hetūpalabdhituṣṭimanasikāra ādita eva tāvat | gotrastho bodhisattvaḥ svātmani pāramitānāṃ gotraṃ paśyan hetūpalabdhituṣṭyā pāramitādhātupuṣṭiṃ karoti | gotrastho 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayatītyato 'nantaraṃ niśrayatadanusmṛtimanasikāraḥ | sa hi bodhisattvaḥ svātmani pāramitānāṃ saṃniśrayabhūtaṃ bodhicittaṃ samanupaśyannevaṃ manasikaroti niyatametāḥ pāramitāḥ paripūriṃ gamiṣyanti | tathā hyasmākaṃ bodhicittaṃ saṃvidyate iti | utpāditabodhicittasya pāramitābhiḥ svaparārthaprayoge sādharaṇaphalecchāmanasikāra, āsāṃ pāramitānāṃ parasādhāraṇaṃ vā phalaṃ bhavatvanyathā vā mā bhūdityabhisaṃskaraṇāt | svaparārthaṃ prayujyamāno 'saṃkleśopāyaṃ tattvārthaṃ pratividhyatītyato 'nantaraṃ yathābodhādhimucyanāmanasikāraḥ | evaṃ sarvatrānukamo veditavyaḥ | yathā buddhairbhagavadbhiḥ pāramitā abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca tathāhamadhimucye ityabhisaṃskaraṇāt |
(MSA_Bagchi 71)
caturvidhānubhāvena prīyaṇākhedaniścayaḥ |
vipakṣe pratipakṣe ca pratipattiścaturvidhā || Msa_11.62 ||
anubhāvaprīyaṇāmanasikāraścaturvidhānubhāvadarśanaprīyaṇā, caturvidhānubhāvo vipakṣaprahāṇaṃ, saṃbhāraparipākaḥ, svaparānugraha, āyatyāṃ vipākaphalaniḥṣyandaphaladānatā ca | sattvasvabuddhadharmaparipākamārabhyākhedaniścayamanasikāraḥ, sarvasattvavipratipattibhiḥ sarvaduḥkhāpattipātaiścākhedaniścayābhisaṃskaraṇāt paramabodhiprāptaye | vipakṣe pattipakṣe ca caturvidhapratipattimanasikāraḥ | dānādivipakṣāṇāṃ ca mātsaryādīnāṃ pratideśanā, pratipakṣāṇāṃ ca dānādīnāmanumodanā, tadadhipateyadharmadeśanārthaṃ ca buddhādhyeṣaṇā | tāsāṃ ca bodhau pariṇāmanā |
prasādaḥ saṃpratīkṣā ca dānacchandaḥ paratra ca |
saṃnāhaḥ praṇidhānaṃ ca abhinandamanaskriyā || Msa_11.63 ||
adhimuktibalādhānatāmārabhya pāramitādhipateyadharmārthe ca prasādamanasikāraḥ | dharmaparyeṣṭimārabhya saṃpratīcchanamanasikārastasyaiva dharmasyāprativahanayogena parigrahaṇatayā | da[de]śanāmārabhya dānacchandamanasikāro dharmasyārthasya ca prakāśanārthaṃ pareṣām | pratipattimārabhya saṃnāhamanasikāro dānādiparipūriye saṃnahanāt | praṇidhānamanasikārastatparipūriprāptaye[pratyaye] samavadhānārthaṃ | abhinandamanasikāro 'ho bata dānādipratipattyā samyak saṃpādayeyamityabhinandanāt | eta eva trayo manasikārā avavādānuśāsanyāṃ yojayitavyāḥ | upāyopasaṃhitakarmamanasikāraḥ saṃkalpaiḥ sarvaprakāradānādiprayogamanasikaraṇāt |
śaktilābhe sadautsukyaṃ dānādau ṣaḍvidhedyanam |
paripāke 'tha pūjāyāṃ sevāyāmanukampanā || Msa_11.64 ||
autsukyamanasikāraścaturvidhaḥ | śaktilābhe ca dānādau ṣaḍvidhe dānadāne yāvat prajñādāne | evaṃ śīlādiṣu ṣaḍvidheṣu | pāramitābhireva saṃgrahavastuprayogeṇa sattvaparipāke | pūjāyāṃ ca dānena lābhasatkārapūjayā | śeṣābhiśca pratipattipūjayā |
aviparītapāramitopadeśāpa[rtha]ñcakalyāṇamitrasevāyāmautsukyamanasikāro veditavyaḥ | anukampāmanasikāraścaturbhirapramāṇairdānādyupasaṃhāreṇa maitrāyataḥ | mātsaryādisamavadhānena sattveṣu karuṇāyataḥ | dānādisamanvāgateṣu muditāyataḥ | tadasaṃkleśādhimokṣataśca upekṣāyataḥ
akṛte kukṛte lajjā kaukṛtyaṃ viṣaye ratiḥ |
amitrasaṃjñā khede ca racanodbhāvanāmatiḥ || Msa_11.65 ||
(MSA_Bagchi 72)
hīdharmamārabhya lajjāmanaskāraḥ, akṛteṣu vā dānādiṣvaparipūrṇamithyākṛteṣu vā lajjā, lajjāyamānaśca pravṛttinivṛttyarthamanānuṣaṅgikaṃ kaukṛtyāyate | dhṛtimārabhya ratimanaskāro dānādyālambane 'vikṣepataścittasya dhāraṇāt | akhedamanaskāro dānādiprayogaparikhede śatrusaṃjñākaraṇāt | racanācchandamanaskāraḥ pāramitāpratisaṃyuktaśāsraracanābhisaṃskaraṇāt | lokajñatāmārabhya udbhāvanāmanaskārastasyaiva śāstrasya loke yathābhājanamudbhāvanābhisaṃskaraṇāt |
dānādayaḥ pratisaraṇaṃ sambodhau neśvarādayaḥ |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pratisaṃvedanād [?]dvayoḥ || Msa_11.66 ||
pratisaraṇamanaskāro bodhiprāptaye dānādīnāṃ pratisaraṇānneśvarādīnām, pratisaṃvinmanaskāro mātsaryadānādi vipakṣapratipakṣayordoṣaguṇapratisaṃvedanāt |
cayānusmaraṇaprītirmāhārthyasya ca darśanam |
yoge 'bhilāṣo 'vikalpe taddhṛtyāṃ pratyayāgame || Msa_11.67 ||
cayānusmaraṇaprītimanaskāro dānādyupacaye puṇyajñānasaṃbhāropacayasaṃdarśanāt | māhārthyasaṃdarśanamanaskāro dānādīnāṃ bodhipakṣe bhāvārthena mahābodhiprāptyarthasaṃdarśanāt | abhilāṣamanaskāraḥ sa punaścaturvidhaḥ | yogābhilāṣamanaskāraḥ śamathavipaśyanāyogabhāvanābhilāṣāt | avikalpābhilāṣamanaskāraḥ pāramitāparipūraṇārthamupāyakauśalyābhilāṣāt | dhṛtyabhilāṣamanaskāraḥ pāramitādhipateyadharmārthadhāraṇābhilāṣāt | pratyayābhigamābhilāṣamanaskāraḥ samyak praṇidhānābhisaṃskaraṇāt |
saptaprakārāsadgrāhavyutthāne śaktidarśanam |
āścaryaṃ cāpyanāścaryaṃ saṃjñā caiva caturvidhā || Msa_11.68 ||
saptaprakārāsadgrāhavyutthānaśaktidarśanamanaskāraḥ | saptavidho 'sadgrāhaḥ | asati sadgrāhaḥ, doṣavati guṇavatvagrāhaḥ, guṇavatyaguṇavatvagrāhaḥ, sarvasaṃskāreṣu ca nityasukhāsadgrāhau, sarvadharmeṣu cātmāsadgrāhaḥ, nirvāṇe cāśāntāsadgrāhaḥ | yasya pratipakṣeṇa śūnyatā [di]samādhitrayaṃ dharmoddānacatuṣṭayaṃ ca deśyate | āścarye caturvidhasaṃjñāmanaskāraḥ | pāramitāsūdārasaṃjñā, āyatattvasaṃjñā, pratikāranirapekṣasaṃjñā, vipākanirapekṣasaṃjñā ca | anāścarye 'pi caturvidha[saṃjñā]manaskāraḥ | caturvidhamanāścaryamaudarya āyatatve ca sati pāramitānāṃ buddhatvaphalābhinirvartanāt | asminneva ca dvaye sati svaparasamacittāvasthāpanāt [vasthāpanā?]tadviśiṣṭebhyaśca (MSA_Bagchi 73) śaru[śakrā]dibhyaḥ pūjādilābhe sati pratikāranirapekṣatā ..... [sarvalokebhyo viśiṣṭaśarīrabhoga]lābhe satyapi vipākanirapekṣatā |
samatā sarvasattveṣu dṛṣṭiścāpi mahātmikā |
paraguṇapratikārasrayāśāstirnirantaraḥ || Msa_11.69 ||
samatāmanaskāraḥ sarvasattveṣu dānādibhiḥ samatāpravṛttyabhisaṃskaraṇāt | mahātmadṛṣṭimanaskāraḥ sarvasattvopakāratayā pāramitāsaṃdarśanāt | pratyaya[pratyupa]kārāśaṃsanamanaskāro dānādiguṇapravṛttyā parebhyaḥ | āśāstimanaskāraḥ sattveṣu tristhānāśaṃsanāt pāramitānāṃ bodhisattvabhūminiṣṭhāyā buddhabhūminiṣṭhāyāḥ sattvāva[rthāca]raṇāśaṃsanācca | nirantaramanaskāro dānādibhirabadhya[ndhya]kālakaraṇābhisaṃskaraṇāt |
buddhapraṇītānuṣṭhānādarvāgasthānacetanāt[cetanā] |
taddhānivṛddhyā sattveṣu anāmodaḥ pramodanā || Msa_11.70 ||
samyakprayogamanaskāro 'viparītānuṣṭhānādarvāgasthānamanasikaraṇāt | anāmodamanaskāro dānādibhirhīyamāneṣu | pramodamanaskāro dānādibhirvardhamāneṣu sattveṣu |
prativarṇikāyāṃ[varṇikā]bhūtāyāṃ bhāvanāyāṃ ca nārūciḥ |
nādhivāsamanaskāro vyākṛtaniyate spṛhā || Msa_11.71 ||
arūcimanaskāraḥ pāramitāprativarṇikābhāvanāyām | rūcimanaskāro bhūtāyām | anadhivāsanāmanaskāro mātsaryādivipakṣavinayanābhisaṃskāraṇāt | spṛhāmanaskāro dvividhaḥ pāramitāparipūrivyākaraṇalābhaspṛhāmanaskāraḥ pāramitāniyatabhūmyavasthālābhaspṛhāmanaskāraśca |
āyatyāṃ darśanādvṛtticetanā samatekṣaṇā |
agradharmeṣu vṛttyā ca agratvātmāvadhāraṇāt[dhāraṇā] || Msa_11.72 ||
āyatyāṃ darśanādvṛttimanaskāro yātvā[yāṃ yāṃ] gatiṃ gatvā bodhisattvena satāvaśya karaṇīyatābhisaṃskāraṇāt | dānādīnāṃ samatekṣaṇāmanaskārastadanyairbodhisattvaiḥ sahātmanaḥ pāramitāsātatyakaraṇādhimokṣārtham | agratvātmāvadhāraṇamanaskāraḥ pāramitāgradharmapravṛttyā svātmanaḥ pradhānabhāvasaṃdarśanāt |
(MSA_Bagchi 74)
ete śubhamanaskārā daśapāramitānbayāḥ |
sarvadā bodhisattvānāṃ dhātupuṣṭau bhavanti hi || Msa_11.73 ||
iti nigamanaśloko gatārthaḥ |
dharmaparyeṣṭibhede dvau ślokau |
puṣṭeradhyāśayato mahatī paryeṣṭiriṣyate dhīre |
savivāsā hyavivāsā tathaiva vaibhutvikī teṣām || Msa_11.74 ||
asakāyā laghu[labdha]kāyā prapūrṇakāyā ca bodhisattvānām |
bahumānasūkṣmamānā nirmāṇā caiṣaṇābhimatā || Msa_11.75 ||
trayodaśavidhā paryeṣṭiḥ | puṣṭitaḥ śrutādhimuktipuṣṭyā | adhyāśayato dharmamukhastrotasā | mahatī citta[vibhu]tvalābhinām | sabiprabāsā prathamā | avipravāsā dvitīyā | vaibhutvikī tṛtīyā | akāyā śrutacintāmayī dharmakāyarahitatvāt | sakāyā bhāvanāmayī adhimukticaryābhūmo | laghu[labdha]kāyā saptasu bhūmiṣu | paripūrṇakāyā śeṣāsu | bahumānādhimukticaryābhūmau | sūkṣmamānā saptasu | nirmāṇā śeṣāsu |
dharmahetutvaparyeṣṭau ślokaḥ |
rūpārūpe dharmo lakṣaṇahetustathaiva cārogyaṃ[gye] |
aiśvarye 'bhijñābhistadakṣayatve ca dhīrāṇām || Msa_11.76 ||
rūpe lakṣaṇaheturdharmaḥ | arūpe ārogyahetuḥ kleśavyādhipraśamanāt | aiśvaryaheturabhijñābhistadakṣayatvahetuścānupadhiśeṣanirvāṇe 'pyanupacchedāt | ata evoktaṃ brahmaparipṛcchāsūtre | caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā dharmaṃ paryeṣante | ratnasaṃjñayā durlabhārthena bhaiṣajyasaṃjñayā kleśavyādhipraśamanārthena arthasaṃjñayā avipraṇāśārthena nirvāṇasaṃjñayā sarvaduḥkhapraśamanārthena | ratnabhūtāni hi lakṣaṇāni śobhākaratvādatastaddhetutvāddharmaratnasaṃjñā | ārogyahetutvādbhaiṣajyasaṃjñā | abhijñaiścaryahetutvādarthasaṃjñā | tadakṣayahetutvānnirvāṇasaṃjñākṣayanirbhayatārthena |
vikalpaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhāvabhābādhyapavādakalpa ekatvanānāsvaviśeṣakalpāḥ |
yathārthanāmābhiniveśakalpāḥ jinātmajaiḥ saṃparivarjanīyāḥ || Msa_11.77 ||
daśavidhavikalpo bodhisattvena parivarjanīyaḥ | abhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | prajñāpāramitāyāmiha bodhisattvo bodhisattva eva sanniti | bhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | (MSA_Bagchi 75) bodhisattvaṃ na samanupaśyatītyevamādi | adhyāropavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpaṃ śāriputra svabhāvena śūnyamiti | apavādavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na śūnyatayeti | ekatvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | yā rūpasya śūnyatā na tadrūpamiti | nānātvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ rūpameva śūnyatā śūnyataiva rūpamiti | svalakṣaṇavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | nāmamātramidaṃ yadidaṃ rūpamiti | viśeṣavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpasya hi notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānamiti | yathānāmārthābhiniveśavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | kṛtrimaṃ nāmetyevamādi | yathārthanāmābhiniveśavikalpaśca yasya pratipakṣeṇāha | tāni bodhisattvaḥ sarvanāmāni na samanupaśyatyasamanupaśyannābhiniviśate yathārthatayetyabhiprāyaḥ |
iti śubhamatiretya yatnamugraṃ dvayaparyeṣitadharmatāsatattvā |
pratiśaraṇamataḥ sadā prajānāṃ bhavati guṇaiḥ sa samudravatprapūrṇaḥ || Msa_11.78 ||
anena nigamanaślokena paryeṣṭimāhātmyaṃ trividhaṃ darśayati | upāyamāhātmyamugravīryatayā saṃvṛttiparamārthasatyadharmatāparyeṣaṇataśca tattvaṃ satyamityarthaḥ | parārthamāhātmyaṃ pratiśaraṇībhāvāt prajānām | svārthamāhātmyaṃ ca guṇaiḥ samudravat prapūrṇatvāt |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre dharmaparyeṣṭyadhikāra ekādaśaḥ ||
(MSA_Bagchi 76)
dvādaśo 'dhikāraḥ
dharmadeśanāyāṃ mātsaryapratiṣedhe ślokaḥ |
prāṇānbhogāṃśca dhīrāḥ pramuditamanasaḥ kṛcchralabdhānasārān
sattvebhyo duḥkhitebhya satatamavasṛjantyuccadānaprakāraiḥ |
prāgevodāradharmaṃ hitakaramasakṛtsarvathaiva prajānāṃ
kṛcchre naivopalabdhaṃ bhṛśamavasṛjatāṃ vṛddhigaṃ cāvyayaṃ ca || Msa_12.1 ||
kṛcchralabdhānapyasārān kṣayitvā[t]prāṇān bhogāṃśca bodhisattvā duḥkhitebhyaḥ kāruṇyāt satatasamudārairvisargairutsṛjanti prāgeva dharmaṃ yo naiva kṛcchreṇa vā bhṛśamapi vāvasṛjatāṃ vṛddhiṃ gacchati na kṣayaṃ |
dharma nairarthakyasārthakye ślokadvayaṃ |
dharmo naiva ca deśito bhagavatā pratyātmavedyo yata
ākṛṣṭā janatā ca yukta[yukti]vihitairdharmaiḥ svakīṃ dharmatāṃ
svaśāntyāsyapuṭe viśuddhivipule sādhāraṇe 'thākṣaye
lāleneva kṛpātmabhistvajagaraprakhyaiḥ samāpāditā || Msa_12.2 ||
tatra buddhā ajagaropamāsteṣāṃ svaśānti[śānte?]rāsyapuṭaṃ dharmakāyaḥ | viśuddhivipulaṃ savāsanakleśajñeyāvaraṇaviśuddhitaḥ | sādhāraṇaṃ sarvabuddhaiḥ akṣayamātyantikatvāt |
tasmānnaiva nirarthikā bhavati sā yā bhāvanā yogināṃ
tasmānnaiva nirarthikā bhavati sā yā deśanā saugatī |
dṛṣṭo 'rthaḥ śrutamātrakādyadi bhavet syādbhāvanāpārthikā
aśrutvā yadi bhāvanāmanuviśet syāddeśanāpārthikā || Msa_12.3 ||
tasmānna nirarthikā yogināṃ bhāvanā bhavati pratyātmavedyasya dharmasya tadvaśenābhigamāt | na nirarthikā deśanā bhavati yuktivihitairdharmaiḥ svadharmatāyāṃ janatākarṣaṇāt | yathā punarbhāvanā sārthikā bhaveddeśanā vā tat ślokārdhena darśayati | śeṣaṃ gatārtham |
deśanāvibhāge ślokaḥ |
āgamato adhigamato vibhutvato deśanāgrasatvānāṃ |
mukhato rūpātsarvā[rvataā]kāśāduccaraṇatāpi ...... || Msa_12.4 ||
tatra vibhutvato yā mahābhūmipraviṣṭānāṃ | sarvato rūpādyā vṛkṣavāditrādibhyo 'pi niścarati | śeṣaṃ gatārtham |
(MSA_Bagchi 77)
deśanāsaṃpatau ślokadvayaṃ |
viṣadā saṃdehajahā ādeyā tattvadarśikā dvividhā |
saṃpannadeśaneyaṃ vijñeyaṃ[yā] bodhisattvānāṃ || Msa_12.5 ||
ayaṃ catuṣkārthanirdeśena ślokaḥ | yaduktaṃ brahmaparipṛcchāyāṃ | catrubhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahādharmadānaṃ vitaranti saddharmaparigrahaṇatayā ātmanaḥ prajñottāpanatayā satpurūṣakarmakaraṇatayā saṃkleśavyavadānasaṃdeśanatayā ca | ekena hi bāhuśrutyādviṣadā deśanā bhavati | dvitīyena mahāprājñatvāt | saṃśayajahā pareṣāṃ saṃśayacchedāt |
tṛtīyenānavadyakarmattvādādeyā | caturthena tattvadarśikā dvividhā saṃkleśalakṣaṇasya ca tattvasya vyavadānalakṣaṇasya ca dvābhyāṃ dvābhyāṃ satyābhyām |
madhurā madavyapetā na ca khinnā deśanāgrasattvānāṃ |
sphuṭacitrayuktagamikā nirāmiṣā sarvagā caiva || Msa_12.6 ||
asmindvitīye śloke madhurā pareṇākṣiptasyāparūṣavacanāt | madavyapetā stutau siddhau vā madānanugamanāt | akhinnā akilāsikatvāt | sphuṭā nirācāryamuṣṭitvāt kṛtsnadeśanataḥ | citrā apunaruktatvāt | yuktā pramāṇāviruddhatvāt | gamikāpratītapadavyañjanatvāt | nirāmiṣā prasannādhikārānadhi[rthi]katvāt | sarvatragā yānatrayagatatvāt |
vāksaṃpattau ślokaḥ |
adīnā madhurā sūktā pratītā viṣadā tathā [vāgjinātmaje] |
[yathārhānāmiṣācaiva pramitā viṣadā tathā] || Msa_12.7 ||
adīnā paurī parṣatpūraṇāt | madhurā valguḥ | sūktā vispaṣṭā sunirūktākṣaratvāt | pratītā vijñeyā pratītābhidhānatvāt | yathārhā śravaṇīyā vineyānurūpatvāt | anāmiṣā aniḥśrita[tā]lābhasatkārāloke[raśloke] | pratatā[pramitā] apratikūlā parimitāyāmakhedāt | viṣadā aparyāttā |
vyañjanasaṃpattau ślokadvayaṃ |
uddeśānnirdeśāttathaiva yānānulomanāt ślākṣṇyāt |
prātītyādyāthārhānnairyāṇyādānukūlyatvāt || Msa_12.8 ||
yuktaiḥ padavyañjanairūddeśātpramāṇāvirodhena | sahitairnirdeśāduddeśāvirodhena | yānānulomanādānulomikairyānatrayāvirodhena | ślākṣṇyāda[dā]nucchavikairakaṣṭaśabdatayā | prātītyādaupayikaiḥ (MSA_Bagchi 78) pratītārthatayā cārthopagamanāt | yāthārhātpratirūpairvineyānurūpatayā | nairyāṇyātpradakṣiṇairnirvāṇādhikāratayā | ānukūlyānnipakasyāṅgasaṃbhāraiḥ śaikṣasyāryāṣṭāṅgamārgānukūlyāt |
vyañjanasaṃpaccaiṣā vijñeyā sarvathāgrasattvānāṃ |
ṣaṣṭyaṅgī sācintyā ghoṣo 'nantastu sugatānāṃ || Msa_12.9 ||
ṣaṣṭyaṅgī sācintyā yā guhyakādhipatinirdeśe buddhasya ṣaṣṭyākārā vāg nirdiṣṭā | punaraparaṃ śāntamate tathāgatasya ṣaṣṭyākāropetā vāg niścarati snigdhā ca mṛdukā ca manojñā ca manoramā ca śuddhā ceti vistaraḥ | tatra snigdhā sattvādhātukuśalamūlopastambhikatvāt | mṛdukā dṛṣṭa eva dharme sukhasaṃsparśatvāt | manojñā svarthatvāt | manoramā suvyañjanatvāt | śuddhā nirūttaralokottarapṛṣṭhalabdhatvāt | vimalā sarvakleśānuśayavāsanāvisaṃyuktatvāt | prabhāsvarā pratītapadavyañjanatvāt | valguḥ sarvatīrthyakumatidṛṣṭividhātabalaguṇayuktatvāt | śravaṇīyā pratipattinairyāṇikatvāt | anantā[anelā] sarvaparapravādibhiranāchedyatvāt | kalā rañjikatvāt | vinītā rāgādipratipakṣatvāt | akarkaśā śikṣāprajñaptisukhopāyatvāt | aparūṣā tadvyatikramasaṃpanniḥsaraṇopadeśakatvāt | suvinītā yānatrayanayopadeśikatvāt | karṇasukhā vikṣepapratipakṣatvāt | kāyaprahṇādanakarī samādhyābāhakatvāt | cittaudvilyakarī vipaśyanāprāmodyāvāhaphalakatvāt | hṛdayasaṃtuṣṭikarī saṃśayacchedikatvāt | prītisukhasaṃjananī mithyāniścayāpakarṣikatvāt | niḥparidāhā pratipattāvavipratisāratvāt | ājñeyā saṃpannaśrutamayajñānāśrayatvāt | vijñeyā saṃpannacintāmayajñānāśrayatvāt | viṣpaṣṭā anācāryamuṣṭidharmavihitatvāt | premaṇīyānuprāptasvakārthānāṃ premakaratvāt | abhinandanīyānanuprāptasvakārthānāṃ spṛhaṇīyatvāt | ājñāpanīyā acintyadharmasamyagdarśikatvāt | vijñāpanīyā cintyadharmasamyagdeśikatvāt | yuktā pramāṇāvirūddhatvāt | sahitā yathārhavineyadeśikatvāt | punarūktadoṣajahā avandhyatvāt | siṃhasvaravegā sarvatīrthyasaṃtrāsakatvāt | nāgasvaraśabdā udāratvāt | meghasvaraghoṣā gambhīratvāt | nāgendrarutā ādeyatvāt | kinnarasaṃgītighoṣā madhuratvāt | kalaviṅkasvararūtaravitābhī[tī]kṣṇabhaṅguratvāt | brahmasvararutaravitā dūraṃgamatvāt | jīvaṃjīvakasvararutaravitā sarvasiddhipūrvaṃgamamaṅgalatvāt | devendramadhuranirghoṣā anatikramaṇīyatvāt | dundubhisvarā sarvamārapratyarthikavijayapūrvaṃgamatvāt | anunnatā stutyasaṃkliṣṭatvāt | anavanatā nindāsaṃkliṣṭatvāt | sarvaśabdānupraviṣṭā sarvavyākaraṇasarvākāralakṣaṇānupraviṣṭatvāt | apaśabdavigatā smṛtisaṃpramoṣe tadaniścaraṇatvāt | avikalā vineyakṛtyasarvakālapratyupasthitatvāt | alīnā lābhasatkārāniśritatvāt | adīnā sāvadyāpagatvāt | pramuditā akheditvāt | prasṛtā sarvavidyāsthānakauśalyānugatatvāt | akhilā[sakhilā] sattvānāṃ (MSA_Bagchi 79) tatsakalārthasaṃpādakatvāt | saritā prabandhānupacchinnatvāt | lalitā vicitrākārapratyupasthānatvāt | sarvasvarapūraṇī ekasvaranaikaśabdavijñaptipratyupasthāpanatvāt | sarvasattvendriyasaṃtoṣaṇī ekānekārthavijñaptipratyupasthānatvāt | aninditā yathāpratijñatvāt | acañcalā āgamitakālaprayuktatvāt | acapalā atvaramāṇavihitatvāt | sarvaparṣadanuravitā durāntikaparṣattulyaśravaṇatvāt | sarvākāravaropetā sarvalaukikārthadṛṣṭāntadharmapariṇāmikatvāt |
deśanāmāhātmye catvāraḥ ślokāḥ |
vācā padaiḥ suyuktairanudeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ |
bahulīkārānugatā hyuddhaṭitavipañcitajñeṣu || Msa_12.10 ||
ākhyāti vācā | prajñāpayati padaiḥ suyuktaiḥ | prasthāpayati vibhājayati vivṛṇoti yathākramamuddeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ | uttānīkaroti uttānīkaraṇaṃ bahulīkārānugatā deśanā niścayabalādhānārthaṃ | deśayatyuddhaṭitajñeṣu | saṃprakāśayati vipañcitajñeṣu |
śuddhā trimaṇḍalena hiteyaṃ deśanā hi buddhānāṃ |
doṣairvivarjitā punaraṣṭabhireṣaiva vijñeyā || Msa_12.11 ||
śuddhā trimaṇḍaleneti | yena ca deśayati vācā padaiśca | yathā coddeśādiprakāraiḥ | yeṣu coddhaṭitavipañcitajñeṣu | eṣaiva ca deśanā punaraṣṭadoṣavivarjitā veditavyā yathākramam |
kauśīdyamanavabodho hyavakāśasyākṛtirhyanītatvam |
saṃdehasyācchedastadvigamasyādṛḍhīkaraṇam || Msa_12.12 ||
te punaraṣṭau doṣāḥ | kauśīdyamanavasaṃbodhaḥ avakāśasyākaraṇaṃ anītārthatvaṃ saṃdehasyācchedanā tadvigamasyādṛḍhīkaraṇaṃ niścayaśyetyarthaḥ |
khedo 'tha matsaritvaṃ doṣā hyete matā kathāyāṃ hi |
tadabhāvādbuddhānāṃ nirūttarā deśanā bhavati || Msa_12.13 ||
khedo yenābhīkṣṇaṃ na deśayet | matsaritvaṃ [matsaritvaṃ] cākṛtsnaprakāśanāt | arthasaṃpattau ślokadvayaṃ |
kalyāṇo dharmo 'yaṃ hetutvādbhaktituṣṭibuddhīnāṃ |
dvividhārthaḥ sugrāhyaścaturguṇabrahmacaryavadaḥ || Msa_12.14 ||
paraisādhāraṇayogakevalaṃ tridhātukakleśavihānipūrakam |
svabhāvaśuddhaṃ malaśuddhitaśca taccaturguṇabrahmavicaryamiṣyate || Msa_12.15 ||
caturguṇabrahmacaryasaṃprakāśako dharmaḥ | ādimadhyaparyavasānakalyāṇo yathākramaṃ śrutacintābhāvanābhirbhaktituṣṭibuddhihetutvāt | tatra bhaktiradhimuktiḥ saṃpratyayaḥ tuṣṭiḥ prāmodyaṃ (MSA_Bagchi 80) yuktinidhyānācchakyaprāptitāṃ viditvā | buddhiḥ samāhitacittasya yathābhūtajñānaṃ | dvividhārtha ityataḥ svarthaḥ saṃvṛtiparamārthasatyayogāt | sugrāhya ityataḥ suvyañjanaḥ pratītapadavyañjanatvāt | caturguṇaṃ brahmacaryam | kevalaṃ paraisādhāraṇātvāt paripūrṇaṃ tridhātukleśaprahāṇaparipūraṇāt | pariśuddhaṃ svabhāvaviśuddhito 'nāsravatvāt | paryavadātaṃ malaviśuddhitaḥ saṃtānaviśuddhyā kṣīṇāsravāṇām |
abhisaṃdhivibhāge ślokadvayam |
avatāraṇasaṃdhiśca saṃdhirlakṣaṇato 'paraḥ |
pratipakṣābhisaṃdhiśca saṃdhiḥ pariṇatāvapi || Msa_12.16 ||
śrāvakeṣu svabhāveṣu doṣāṇāṃ vinaye tathā |
abhidhānasya gāmbhīrye saṃdhireṣa caturvidhaḥ || Msa_12.17 ||
caturvidho 'bhisaṃdhirdeśanāyāṃ buddhasya veditavyaḥ | avatāraṇābhisaṃdhirlakṣaṇābhisaṃdhiḥ pratipakṣābhisaṃdhiḥ pariṇāmanābhisaṃdhiśca | tatrāvatāraṇābhisaṃdhiḥ śrāvakeṣu draṣṭavyaḥ | śāsanāvatāraṇārthamanutrāsāya rūpādyastitvadeśanāt | lakṣaṇābhisaṃdhistriṣu parikalpitādisvabhāveṣu draṣṭavyo niḥsvabhāvānutpannādisarvadharmadeśanāt | pratipakṣābhisaṃdhirdoṣāṇāṃ vinaye draṣṭavyo yathāṣṭāvaraṇapratipakṣāgrayānasaṃbhāṣāsānuśaṃse[saṃ] gāthādvayaṃ vakṣyati | pariṇāmanābhisaṃdhirabhidhānagāmbhīrye draṣṭavyo yathāha |
asāre sāramatayo viparyāse ca susthitāḥ |
kleśena ca susaṃkliṣṭā labhante bodhimuttamāṃ || Msa_12.iti |
ayamatrābhisaṃdhiḥ | asāre sāramataya ityavikṣepe yeṣāṃ sārabuddhiḥ pradhānabuddhirvikṣepo hi visāraścetasaḥ | viparyāse ca susthitā iti nityasukhaśucyātmagrāhaviparyayeṇānityādike viparyāse susthitā aparihāṇitaḥ | kleśena ca sa saṃkliṣṭā iti dīrghaduṣkaravyāyāmaśrameṇātyarthaṃ parikliṣṭāḥ |
abhiprāyavibhāge ślokaḥ |
samatārthāntare jñeyastathā kālāntare punaḥ |
pudgalasyāśaye caiva abhiprāyaścaturvidhaḥ || Msa_12.18 ||
caturvidho 'bhiprāyaḥ | sata[ma]tābhiprāyo yadāha | ahameva sa tasminsamaye vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvamityaviśiṣṭadharmakāyatvāt | arthāntarābhiprāyo yadāha | niḥ svabhāvāḥ sarvadharmā anutpannāityevamādi ayathārūtārthatvāt | kālantarābhiprāyo yadāha | ye (MSA_Bagchi 81) sukhāvatyāṃ praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti kālāntareṇetyabhiprāyaḥ | pudgalāśayābhiprāyo yattadeva kuśalamūlaṃ kasyacitpraśaṃsate kasyacidvigarhate 'lpamātrasaṃtuṣṭasya vaipulyasaṃgrahāt mahāyānasūtrāntasānuśaṃsaṃ gāthādvayamupādāyāha |
buddhe dharme 'vajñā kauśīdyaṃ tuṣṭiralpamātreṇa |
rāge māne caritaṃ kaukṛtyaṃ cāniyatabhedaḥ || Msa_12.19 ||
sattvānāmāvaraṇaṃ tatpratipakṣo 'grayānasaṃbhāṣā |
sarvāntarāyadoṣaprahāṇameṣāṃ tato bhavati || Msa_12.20 ||
yo granthato 'rthato vā gāthādvayadhāraṇe prayujyeta |
sa hi daśavidhamanuśaṃsaṃ labhate sattvottamo dhīmān || Msa_12.21 ||
kṛtsnāṃ ca dhātupuṣṭiṃ prāmodyaṃ cottamaṃ maraṇakāle |
janma ca yathābhikāmaṃ jātismaratāṃ ca sarvatra || Msa_12.22 ||
buddhaiśca samavadhānaṃ tebhyaḥ śravaṇaṃ tathāgrayānasya |
adhimuktiṃ saha buddhyā dvayamukhatāmāśubodhiṃ ca || Msa_12.23 ||
buddhe dharme 'vajñeti pañca gāthāḥ | tatrāniyatabhedo bodhisattvānāmaniyatānāṃ mahāyānādbhedaḥ | agrayānasaṃbhāṣā yā mahāyānadeśanā | buddhe 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ahameva sa tena kālena vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvamiti | dharme 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | iyato gaṃgānadīvālikāsamānabuddhānparyupāsya mahāyāne 'vabodha utpadyata iti | kauśīdyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ye sukhāvatyāṃ praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti | vimalacandraprabhasya ca tathāgatasya nāmadheyagrahaṇamātreṇa niyato bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti | alpamātrasaṃtuṣṭyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kvaciddānādi vivarṇayati anyatra varṇitavān | rāgacaritasya cāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān buddhakṣetravibhūtiṃ varṇayati | mānacaritasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kasyacid buddhasyādhikāṃ saṃpattiṃ varṇayati | kaukṛtyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ye buddhabodhisattveṣva[ṣvapa]kāraṃ kariṣyanti te sarve svargopagā bhaviṣyantīti | aniyatabhedasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | mahāśrāvakāṇāṃ buddhatve vyākaraṇadeśanā ekayānadeśanā ca | kṛtsnadhātupuṣṭiḥ sarvamahāyānādhiṣṭhānāya dhātupuṣṭistadāvaraṇavigamāt sarvatra mahāyāne 'dhimuktilābhataḥ | dvayamukhatā samādhimukhatā dhāraṇīmukhatā ca | dṛṣṭe dharme dvividho 'nuśaṃsaḥ sāṃparāyike 'ṣṭavidhaḥ krameṇottarottaraviśeṣalābhādveditavyaḥ |
(MSA_Bagchi 82)
deśanānuśaṃseślokaḥ |
iti suga[ma]tirakhedavān kṛpāluḥ prathitayaśāḥ suvidhijñatāmupetaḥ |
bhavati sukathiko hi bodhisattvastapati jane kathitairyathaiva sūryaḥ || Msa_12.24 ||
pañcabhiḥ kāraṇaiḥ sukathikatvaṃ | sūryavatpratapanaṃ cānuśaṃsaḥ | lokāvarjanato bahumatatvāt | pañca kāraṇāni sukathikatvasya yenāviparītaṃ darśayati abhīkṣṇaṃ nirāmiṣacitta ādeyavākyavineyānurūpaṃ ca |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre deśanādhikāro dvādaśaḥ ||
(MSA_Bagchi 83)
trayodaśo 'dhikāraḥ
pratipattivibhāge ṣaṭ ślokāḥ |
dvedhā nairātmyamājñāya dhīmān pudgaladharmayoḥ |
dvayamithyātvasamyaktvaṃ vivarjyeta trayeṇa hi || Msa_13.1 ||
yathārthamājñāya dharmamājñāya dharmānudharmapratipanno bhavati sāmīcīpratipanno 'nudharmacārī tatsaṃdarśayati | tatra dvidhā pudgaladharma nairātmyajñānaṃ grāhyagrāhakābhāvataḥ | dvayamithyātvasamyakttvaṃ vivarjyaṃ trayaṃ | abhāve ca śūnyatāsamādhiḥ parikalpitasya svabhāvasya | bhāve cāpraṇīhitānimittau paratantraniṣpannayoḥ svabhāvayoḥ | etatsamādhitrayaṃ laukikaṃ na mithyātvaṃ lokottarajñānāvāhanāt | na samyaktvamalokottaratvāt |
arthajñaḥ sarvadharmāṇāṃ vetti kolasamānatāṃ |
śrutatuṣṭiprahāṇāya dharmajñastena kathyate || Msa_13.2 ||
evamarthajñaḥ sarvadharmāṇāṃ sūtrādīnāṃ kolopamatāṃ jānāti | śrutamātrasaṃtuṣṭiprahāṇāya tena dharmajño bhavati |
pārthagjanena jñānena pratividhya dvayaṃ tathā |
tajjñānapariniṣpattāvanudharmaṃ prapadyate || Msa_13.3 ||
etena dvividhena pārthagjanenārthadharmajñānena dvayaṃ nairātmyabhāvaṃ pratividhya yathākramaṃ [nairātmyaṃ tathā pratividhya yathoktaṃ] tasya jñānasya pariniṣpattyarthaṃ pratipadyate | evamanudharmaṃ pratipadyate |
tato jñānaṃ sa labhate lokottaramanuttaraṃ |
ādibhūmau samaṃ sarvairbodhisattvaistadātmabhiḥ || Msa_13.4 ||
tato jñānaṃ sa labhate lokottaramanuttaramiti | viśiṣṭatarayānābhāvāt | ādibhūmau pramuditāyāṃ bhūmau samaṃ sarvairbodhisattvaistadātmabhiriti tadbhūmikairevaṃ sāmīcīpratipanno bhavati tadbhūmikabodhisattvasamatayā |
kṛtvā darśanajñeyānāṃ[heyānāṃ] kleśānāṃ sarvasaṃkṣayam |
jñeyāvaraṇajñānāyā[hānāya] bhāvanāyāṃ prayujyate || Msa_13.5 ||
(MSA_Bagchi 84)
śloko gatārthaḥ |
vyavasthānavikalpena jñānena sahacāriṇā |
anudharmaṃ caratyevaṃ pariśiṣṭāsu bhūmiṣu || Msa_13.6 ||
śeṣeṇānudharmacāritvaṃ darśayati | vyavasthānāvikalpeneti bhūmivyavasthānajñānenāvikalpena ca | sahacāriṇetyanusaṃbaddhacāriṇā anyonyanairantaryeṇa | etena ślokadvayenānudharmacāritvaṃ darśitaṃ |
pratipattāvapramādakriyāyāṃ catvāraḥ ślokāḥ |
sulābho 'tha svadhiṣṭhānaḥ subhūmiḥ susahāyakaḥ |
suyogo guṇavān deśo yatra dhīmān prapadyate || Msa_13.7 ||
caturbhiścakrairapramādakriyāṃ darśayati pratirūpadeśavāsādibhiḥ | tatrānena ślokena pratirūpadeśavāsaṃ darśayati | sulābhaścīvarapiṇḍapātādīnāṃ jīvitapariṣkārāṇāmakṛcchreṇa lābhāt | svadhiṣṭhāno durjanairdasyuprabhṛtibhiranadhiṣṭhitatvāt | subhūmirārogyabhūmitvāt | susahāyakaḥ sabhāgaśīladṛṣṭisahāyakatvāt | suyogo divālpākīrṇābhilāpakatvāt rātrau cālpaśabdādikatvāt |
bahuśruto dṛṣṭasatyo vāgmī samanukampakaḥ |
akhinno bodhisattvaśca jñeyaḥ satpurūṣo mahān || Msa_13.8 ||
anena dvitīyena satpurūṣaṃ darśayati | āgamādhigamavākkaraṇanirāmiṣacittākilāsitvaguṇayogāt |
svālambanā musaṃbharā [susaṃstabdhā] subhāvanaiva [supāyācaiva?] deśitā |
suniryāṇaprayogā ca ātmasamyakpradhānatā || Msa_13.9 ||
anena tṛtīyena yoniśomanaskārasaṃgṛhītamātmanaḥ samyakpraṇīdhānatāṃ darśayati | saddharmālambanatayā susaṃbhṛtasaṃbhāratayā śamathādinimittānāṃ kālena kālaṃ bhāvanātayā alpamātrāsaṃtuṣṭitayā satyuttarakaraṇīye sātatyasatkṛtyaprayogatayā ca |
rateḥ kṣaṇopapatteśca ārogyasyāpi kāraṇaṃ |
samādhervicayasyāpi pūrve hi kṛtapuṇyatā || Msa_13.10 ||
anena caturthena pūrvakṛtapuṇyatāṃ pañcavidhena hetutvena darśayati | ratihetutvena yataḥ pratirūpadeśavāse 'bhiramate | kṣaṇopapattihetutvena yataḥ satpurūṣāyāśrayaṃ labhate | (MSA_Bagchi 85) ārogyasamādhiprajñāhetutvena ca yata ātmanaḥ samyakpraṇidhānaṃ sampadyate |
kleśata eva kleśaniḥsaraṇe ślokāstrayaḥ |
dharmadhātuvinirmukto yasmāddharmo na vidyate |
tasmādrāgādayasteṣāṃ buddhairniḥsaraṇaṃ matāḥ || Msa_13.11 ||
yaduktaṃ bhagavatā | nāhamanyatra rāgādrāgasya niḥsaraṇaṃ vadāmyevaṃ dveṣānmohāditi | tatrābhisaṃdhiṃ darśayati | yasmāddharmadhātuvinirmukto dharmo nāsti dharmatāvyatirekeṇa dharmābhāvāt | tasmādrāgādidharmatāpi rāgādyākhyāṃ labhate sa ca niḥsaraṇaṃ rāgādīnāmityevaṃ tatrābhisaṃdhirveditavyaḥ |
dharmadhātuvinirmukto yasmāddharmo na vidyate |
tasmātsaṃkleśanirdeśe sa saṃvid[saṃdhira] dhīmatāṃ mataḥ || Msa_13.12 ||
yaduktaṃ | avidyā ca bodhiścaikamiti | tatrāpi sakleśanirdeśe sa evābhisaṃdhiḥ | avidyā bodhidharmatā syāttadupacārāt |
yatastāneva rāgādīnyoniśaḥ pratipadyate |
tato vimucyate tebhyastenaiṣāṃ niḥsṛtistataḥ || Msa_13.13 ||
tāneva rāgādīnyoniśaḥ pratipadyamānastebhyo vimucyate tasmātparijñātāsta eva teṣāṃ niḥsaraṇaṃ bhavatītyayamatrābhisaṃdhiḥ |
śrāvakapratyekabuddhamanasikāraparivarjane ślokadvayaṃ |
na khalu jinasutānāṃ bādhakaṃ duḥkhamugraṃ
narakabhavanavāsaiḥ sattvahetoḥ kathaṃcit |
śamabhavaguṇadoṣapreritā hīnayāne
vividhaśubhavikalpā bādhakā dhīmatāṃ tu || Msa_13.14 ||
na khalu narakavāso dhīmatāṃ sarvakālaṃ
vimalavipulabodherantarāyaṃ karoti |
svahitaparamaśītastvanyayāne vikalpaḥ
paramasukhavihāre 'pyantarāyaṃ karoti || Msa_13.15 ||
anayoḥ ślokayorekasya dvitīyaḥ sādhakaḥ | ubhau gatārthau |
niḥsvabhāvatāprakṛtipariśuddhitrāsapratiṣedhe catvāraḥ ślokāḥ |
(MSA_Bagchi 86)
dharmābhāvopalabdhiśca niḥsaṃkleśaviśuddhitā |
māyādisadṛśī jñeyā ākāśasadṛśī tathā || Msa_13.16 ||
yathaiva citre vidhivadvicitrite natonnataṃ nāsti ca dṛśyate 'tha ca |
abhūtakalpe 'pi tathaiva sarvathā dvayaṃ sadā nāsti sa dṛśyate 'tha ca || Msa_13.17 ||
yathaiva toye luti[ṭi]te prasādite na jāyate sā punaracchatānyataḥ |
malāpakarṣastu sa tatra kevalaḥ svacittaśuddhau vidhireṣa eva hi || Msa_13.18 ||
mataṃ ca cittaṃ prakṛtiprabhāsvaraṃ sadā tadāgantukadoṣadūṣitaṃ |
na dharmatācittamṛte 'nyacetasaḥ prabhāsvaratvaṃ prakṛtau vidhīyate || Msa_13.19 ||
dharmābhāvaśca dharmopalabdhiśceti trāsasthānaṃ niḥsaṃkleśatā ca dharmadhātoḥ prakṛtyā viśuddhatā ca paścāditi trāsasthānaṃ bālānāṃ | tadyathākramaṃ māyādisādṛśyenākāśasādṛśyena ca prasādhayaṃstatastrāsaṃ pratiṣedhayati | tathā citre natonnatasādṛśyena luti[ṭi]taprasāditatoyasādṛśyena ca yathākramaṃ | caturthena ślokena toyasādharmyaṃ citte pratipādayati | yathā toyaṃ prakṛtyā prasannamāgantukena tu kāluṣyeṇa luti[ṭi]taṃ bhavatyevaṃ cittaṃ prakṛtyā prabhāsvaraṃ matamāgantukaistu dauṣairdūṣitamiti | na ca dharmatācittādṛte 'nyasya cetasaḥ paratantralakṣaṇasya prakṛtiprabhāsvaratvaṃ vidhīyate | tasmāccittatathataivātra cittaṃ veditavyaṃ |
rāgajāpattipratiṣedhe catvāraḥ ślokāḥ |
bodhisattvasya sattveṣu prema majjagataṃ mahat |
yathaikaputrake tasmātsadā hitakaraṃ matam || Msa_13.20 ||
sattveṣu hitakāritvannaityāpattiṃ sa rāgajāṃ |
dveṣo virudyate tvasya sarvasattveṣu satpathā[sarvathā] || Msa_13.21 ||
yathā kapotī svasutātivatsalā svabhāvakāṃstānupaguhya tiṣṭhati |
tathāvidhāyāṃ pratigho virudhyate suteṣu tadvatsakṛpe 'pi dehiṣu || Msa_13.22 ||
maitrī yataḥ pratighacittamato viruddhaṃ
śāntiryato vyasanacittamato viruddhaṃ |
artho yato nikṛticittamato viruddhaṃ
lhādo yataḥ pratibhayaṃ na[ca] tato viruddhaṃ || Msa_13.23 ||
yatsattveṣu bodhisattvasya prema so 'tra rāgo 'bhipretastatkṛtāmāpattiṃ teṣāṃ pratiṣedhayati | sattvahitakriyāhetutvāt | kapotīmudāharati tabdahurāgatvāt apatyasnehādhimātratayā (MSA_Bagchi 87) sakṛpe bodhisattve dehiṣu sattveṣu pratigho virudhyate | bodhisattvānāṃ sattveṣu maitrī bhavati vyasanaśāntiḥ arthadānaṃ lhādaśca prītyutpādāt | yata ime maitryādayastata eva pratighacittaṃ viruddhaṃ | tatpūrvakāṇi ca vyasanacittādīni |
pratipattibhede pañca ślokāḥ |
yathāturaḥ subhaiṣajye saṃsāre pratipadyate |
āture ca yathā vaidyaḥ sattveṣu pratipadyate || Msa_13.24 ||
aniṣpanne yathā ceṭe svātmani pratipadyate |
vaṇigyathā punaḥ paṇye kāmeṣu pratipadyate || Msa_13.25 ||
yathaiva rajako vastre karmaṇe pratipadyate |
pitā yathā sute bāle sattvāheṭhe prapadyate || Msa_13.26 ||
agnyarthī vādharāraṇyāṃ sātatye pratipadyate |
vaiśvāsiko vāniṣpanne adhicitte prapadyate || Msa_13.27 ||
māyākāra iva jñeye prajñayā pratipadyate |
pratipattiryathā yasmin bodhisattvasya sā matā || Msa_13.28 ||
yathā yasminpratipadyate tadabhidyotayati | yatheti subhaiṣajyādiṣvivāturādayaḥ | yatreti saṃsārādiṣu pratisaṃkhyāya saṃsāraniṣevaṇāt | kāruṇyena kleśāturasattvāparityāgāt | svapraṇihitatvacittakaraṇāt | dānādipāramitābhiśca yathākramaṃ bhogavṛddhinayanāt | kāyādikarmapariśodhanāt | sattvāpakārākopāt | kuśalabhāvanānirantarābhiyogāt | samādhyanāsvādanāt | jñeyāviparyāsācca |
pratipattitrimaṇḍalapariśuddhau ślokaḥ |
iti satatamudārayuktavīryo dvayaparipācanaśodhane suyuktaḥ |
paramavimalanirvikalpaguddhyā vrajati sa siddhimanuttamāṃ krameṇa || Msa_13.29 ||
iti nirvikalpena dharma nairātmyajñānena pratipattuḥ pratipattavyasya pratipatteścāvikalpanā trimaṇḍalapariśuddhirveditavyā | dvayaparipācanaśodhaneṣu [su]yukta iti sattvānāmātmanaśca |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikārastrayodaśaḥ ||
(MSA_Bagchi 88)
caturdaśo 'dhikāraḥ
avavādānuśāsanīvibhāge ślokā ekapañcāśat |
kalpāsaṃkhyeyaniryāto hyadhimuktiṃ vivardhayan |
saṃpūrṇaḥ kuśalairdharmaiḥ sāgaro vāribhiryathā || Msa_14.1 ||
adhimuktiṃ vivardhayannityadhimātrāvasthānayanāt | śeṣaṃ gatārtham |
tathā saṃbhṛtasaṃbhāro hyādiśuddho jinātmajaḥ |
suvijñaḥ kalpa[lya]cittaśca bhāvanāyāṃ prayujyate || Msa_14.2 ||
ādiśuddho bodhisattvasaṃvarapariśodhanānmahāyāne dṛṣṭiṛjju[ju]karaṇāccāviparītārthagrahaṇataḥ | suvijño bahuśrutatvāt | kalpa[lya]citto vinivaraṇatvāt |
dharmastrotasi buddhebhyo 'vavādaṃ labhate tadā |
vipulaṃ śamathajñānavaipulyagamanāya hi || Msa_14.3 ||
śloko gatārthaḥ |
tataḥ sūtrādike dharme so 'dvayārthavibhāvake |
sūtrādināmni bandhīyāccittaṃ prathamato yatiḥ || Msa_14.4 ||
tataḥ padaprabhedeṣu vicaredanupūrvaśaḥ |
vicārayettadarthāṃśca pratyātmayoniśaśca saḥ || Msa_14.5 ||
avadhṛtya ca tānarthāndharme saṃkalayetpunaḥ
tataḥ kuryātsamāśāstiṃ tadarthādhigamāya saḥ || Msa_14.6 ||
sūtrageyādike dharme yatsūtrādināma daśabhūmikamityevamādi tatra cittaṃ prathamato badhnīyāt | ebhistribhiḥ ślokaiḥ ṣaṭ cittānyupadiṣṭāni | mūlacittamanucaracittaṃ vicāraṇācittamavadhāraṇācittaṃ saṃkalanacittamāśāsticittaṃ ca | tatra mūlacittaṃ yatsūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ nāmālambanaṃ | avavādaṃ śrutvā svayaṃ vā kalpayitvā | tadyathānityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmyaṃ ya yoniśo na cetyādi | anucaracittaṃ yena sūtrādīnāṃ nāmata ālambitānāṃ padaprabhedamanugacchati | vicāraṇācittaṃ yenārthaṃ vyañjanaṃ ca vicārayati | tatrārthaṃ caturbhirākārairvicārayati gaṇanayā tulanayā mīmāṃsayā pratyavekṣaṇayā ca | tatra gaṇanā saṃgrahaṇaṃ tadyathā rūpaṃ daśāyatanānyekasya ca pradeśo vedanā ṣaḍ vedanākāyā ityevamādi | tulanā saṃkhyāvato (MSA_Bagchi 89) dharmasya śamalakṣa[ṇa?]grahaṇamanādhyāropānapavādataḥ | mīmāṃsā pramāṇaparīkṣa | pratyavekṣaṇāgaṇitatulitamīmāṃsitasyārthasyāvalokanaṃ | vyañjanaṃ dvābhyāmākārābhyāṃ vicārayati | sārthatathā[yā] ca samastānāṃ vyañjanānāṃ nirarthatayā ca vyastānāṃ | avadhāraṇācittaṃ yena yathānucaritaṃ vicāritaṃ vā tannimittamavadhārayati | saṃkalanacittaṃ tadyathā vicāritamarthaṃ mūlacitte saṃkṣipyaparipiṇḍitākāraṃ vartate | āśāsticittaṃ yadarthaṃ prayukto bhavati samā[dhyarthaṃ vā?] tatparipūryarthaṃ vā śrāmaṇyaphalārthaṃ vā bhūmipraveśārthaṃ vā viśeṣagamanārthaṃ vā tacchandasahagataṃ vartate | cittameva hyālambanapratibhāsaṃ vartate na cittādanyadālambanamastīti jānato vā cittamātramajānato vā cittamevālambanaṃ nānyat | iti ṣaḍvidhaṃ cittamālambanaṃ vyavasthāpyate |
eṣeta pratyavekṣeta manojalpaiḥ prabandhataḥ |
nirjalpaikarasaiścāpi manaskārairvicārayet || Msa_14.7 ||
jñeyaḥ śamathamārgo 'sya dharmanāma ca piṇḍitaṃ |
jñeyo vipaśyanāmārgastadarthānāṃ vicāraṇā || Msa_14.8 ||
yuganaddhaśca vijñeyo mārgastatpiṇḍitaṃ punaḥ |
līnaṃ cittasya gṛhṇīyāduddhataṃ śamayetpunaḥ || Msa_14.9 ||
śa[sa]maprāptamupekṣeta tasminnālambane punaḥ
sātatyenātha satkṛtya sarvasminyojayetpunaḥ || Msa_14.10 ||
ebhiścaturbhiḥ ślokairekādaśa manaskārā upadiṣṭāḥ | savitarkaḥ savicāraḥ | avitarko vicāramātraḥ | avitarko 'vicāraḥ | śamathamanaskāraḥ | vipaśyanā manaskāraḥ | yuganaddhamanaskāraḥ | [pragrahanimittamanaskāraḥ] śamathanimittamanaskāraḥ | upekṣānimitta manaskāraḥ | sātatyamanaskāraḥ | satkṛtyamanaskāraśca |
nibadhyālambane cittaṃ tatpravedhaṃ[vāhaṃ] na vikṣipet |
avagamyāśu vikṣepaṃ tasmin pratiharetpunaḥ || Msa_14.11 ||
pratyātmaṃ saṃkṣipeccittamuparyupari buddhimān |
tataścara [da]mayeccittaṃ samādhau guṇadarśanāt || Msa_14.12 ||
aratiṃ śamayettasminvikṣepadoṣadarśanāt |
abhidhyādaurmanasyādīnvyutthitān śamayettathā || Msa_14.13 ||
tataśca sābhisaṃskārāṃ citte svarasavāhitāṃ |
labhetānabhisaṃskārān [rāṃ] tadbhyāsātpunaryatiḥ || Msa_14.14 ||
(MSA_Bagchi 90)
ebhiścaturbhiḥ ślokairnavākā