Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)adsp70-u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Mười tám ngàn bài tụng, Phẩm 70-82 (Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, Parivarta 70-82)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 4 / 6 (50.000 ký tự/trang)
āri samyakprahāṇāni catvārarddhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṃgāny āryāṣṭāṃgo mārga triṇi vimokṣamukhāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, tad api na tathā paramārthaḥ, yaduta asaṃskṛtam anutpādaḥ abhāvaḥ aprādurbhāvaḥ eṣā sā prakṛtiśūnyatā, eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ, yatra na sattvo yāvan na janako na paśyakaḥ, na rūpaṃ na vedanā sa saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ. evaṃ vistareṇa kartavyaṃ. yāvad aśītir anuvyañjanāni. na hi bodhisattvo mahāsattvo mārgasya kṛte 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye 'bhipratiṣṭhate. anyatraprakṛtiśūnyatāparijñāna arthe. sā api prakṛtiśūnyatā pūrve vā sā prakṛtiśūnyatā, paścād vā sā prakṛtiśūnyatā. madhye vā sā prakṛtiśūnyatā, na sā jātu na prakṛtiśūnyatā. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caraṃ sattvānāṃ sattvasaṃjñīnāṃ sarvasaṃjñāpramokṣaṇa arthaṃ mārgākārajñātāyāṃ carati. sa mārgākārajñatāyāṃ caran sarvamārgeṣu carati. yaduta śrāvakamārge pratyekabuddhamārge bodhisattvamārge. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattva sarvamārgān paripūrya sattvāṃ paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya āyuhsaṃskārān adhiṣṭāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. buddhanetriṃ na vyavacchinnatti yaduta prakṛtiśūnyatāṃ. eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhanetri, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetrī yaduta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te anāgate 'dhvani bhaviṣyanti buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetrī yaduta prakṛtiśūnyatā: ye 'pi te etarhi daśasu dikṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetri yaduta prakṛtiśūnyatā. na hy anyataḥ prakṛtiśūnyatāyā lokaprādurbhāvo bhavaty anyatra buddhānāṃ bhagavatām antikāt, tathā bodhisattvena mahāsattvena prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caritavyaṃ, yatra caraṃ bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate sarvākārajñatayā.
(AdSPG II 81)
subhūtir āha: āścaryam idaṃ bhagavaṃ. bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra hi nāma evaṃ prakṛtiśūnyeṣu sarvadharmeṣu caranti. tāṃ ca prakṛtiśūnyatāṃ na vikopayanty, anyad rūpam anyā prakṛtiśūnyatā. evam anyā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānam anyā prakṛtiśūnyatā. evaṃ vistareṇa sarvadharmāṇāṃ kartavyaṃ. yāvad anyā bodhir anyā prakṛtiśūnyatā, rūpam eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva rūpaṃ, vedanaiva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyativa vedanā. saṃjñaiva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva saṃjñā, saṃskārā eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva saṃskārā, vijñānam eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva vijñānaṃ. yāvad bodhir eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva bodhiḥ.
bhagavān āha: yadi subhūte anyad rūpaṃ bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. anyā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. yāvad anyā bodhir bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. yadi subhūte rūpaṃ na prakṛtiśūnyaṃ bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃsamyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyeta. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, yadi vijñānaṃ na prakṛtiśūnyaṃ bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, yāvad yadi bodhir na prakṛti [f. 290b] śūnyatā bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nyttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta. yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ prakṛtiśūnyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ, yāvad bodhiḥ prakṛtiśūnyā: tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyān sarvadharmān viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. tat kasya hetoḥ? na hy atra kaścid dharmo vinaśyati vā kūṭastho vā bhavaty avakrāmati vā, anyatra sadevako lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ so mūḍhaḥ idaṃ rūpam ahaṃ rūpaṃ mama rūpaṃ. yāvad idaṃ vijñānam ahaṃ vijñānaṃ mama vijñānaṃ, te rūpam abhiniviśya yāvad vijñānam abhiniviśya ahaṃkāramamakārayoś caranti. ahaṃkāramamakārayor abhiniviśya adhyātmikabāhyeṣu (AdSPG II 82) vastuṣv abhiniviśyante, abhiniviśya upapadya āyataneṣu upādadāte. rūpaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ, te na parimucyante jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyo, na parimucyante. pañcagatikāt saṃsārāt, tad bodhisattvo mahāsattva prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caran rūpaṃ na vikopayati. śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. vedanāsaṃjñāsaṃskārān, vijñānaṃ na vikopayati. śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. yāvad bodhiṃ na vikopayati śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaśūnyatā rūpaṃ vikopayati. idaṃ rūpam iyaṃ rūpaśūnyatā yāvad iyaṃ vijñānam iyaṃ vijñānaśūnyatā yāvad iyaṃ bodhir iyaṃ boddhiśūnyatā. tadyathāpi nāma subhūte na ākāśam ākāśaṃ vikopayati. nādhyātmikam ākāśaṃ bāhyam ākāśaṃ vikopayati. na bāhyam ākāśam ādhyātmikam ākāśaṃ vikopayati. evam eva subhūte na rūpaṃ śūnyatāṃ vikopayati. na vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ śūnyatāṃ vikopayati. na śūnyatā vijñānaṃ vikopayati. yāvan na bodhiḥ śūnyatāṃ vikopayati. na śūnyatā bodhiṃ vikopayati. tat kasya hetoḥ? na hy eṣāṃ svabhāvo 'sti ya evaṃ vikopayed. idaṃ rūpam iyaṃ śūnyatā iyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānam iyaṃ śūnyatā yāvad iyaṃ bodhir iyaṃ śūnyatā.
subhūtir āha: yadi bhagavann abhedaḥ sarvadharmāḥ, kuto bodhisattvo mahāsattva saṃprasthito 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti? na ca bhagavan dvaidhīkāro bodhir na ca dvidhīkurvatā śakyam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad, na dvaye carato bodhir na dvaidhīkāro bodhi, advayaṃ hi subhūte bodhir advaidhīkārā, na subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir dvaidhīkāre carati bodhir iti bodhisattva iti vā. sā ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na rūpe carati. na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati. yāvan na bodhau carati. tat kasya hetoḥ? na hi bodhir aham iti vā mamaiti vā, ahaṃ rūpe careyaṃ mama rūpaṃ, ahaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣv ahaṃ vijñāne careyaṃ mama vijñānaṃ, (AdSPG II 83) yāvad ahaṃ bodhau careyaṃ mama bodhiḥ. na ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir ugṛhṇe vā anudgṛhṇe vā carati.
subhūtir āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na udgṛhṇe carati na anudgṛhṇe. kuha bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś carati?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kuha tathāgatasya nirmitasya bodhiś carati. udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā carati?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte arhataḥ svapnāntaragatasya buddhi. kuha carati. udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā?
āha: no hīdaṃ bhagavann, api tu khalu bhagavan yady atyantato 'rhan na svapiti kuta punar asya svapne buddhiś cariṣyaty udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā?
bhagavān āha: evam eva subhūte na bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś caraty udgṛhṇe va anudgṛhṇe vā.
āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na udgṛhṇe carati na anudgṛhṇe carati. na rūpe carati. yāvan na sarvākārajñātāyāṃ carati, na punar bhagavan [f. 291a] bodhisattvo mahāsattvo daśabhūmiṣu carati. ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu triṣu vimokṣamukheṣu caturdaśasu śūnyatāsu dhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu yāvad aśītyānuvyaṃjaneṣu pañcasv abhijñāsu sthitvā buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati. sarvākārajñatām abhisaṃbudhyate. na ca bhagavann asthitvā daśasu bhūmiṣu ṣaṭsu pāramitāsu yāvat pañcasv abhijñāsu, bodhisattvanyāmam anavakramya buddhakṣetram apariśodhya sattvān aparipācya śakyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, na ṣakyam aparipūrya daśabhūmī ṣaṭpāramitāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭaṅgaṃ mārgaṃ. śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni. caturdaśaśūnyatā daśatathāgatabalāni. yāvad aśītim anuvyañjanāni pañcābhijñā śakyam aparipūrya asaṃpramoṣadharmatāṃ sadopekṣavihāritāṃ sarvākārajñatām abhisaṃboddhuṃ. tat khalu punaḥ subhūte rūpaprakṛtau (AdSPG II 84) sthitvā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaprakṛtau sthitvā yāvad bodhiprakṛtau sthitvā. sā ca prakṛtir upaśānta. na kasyacid dharmasya ācayaṃ vā karoty apacayaṃ vā. utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā prāptiṃ vā abhisamayaṃ vā.
(VIII 5,9) tat khalu punaḥ subhūte lokavyavahāraprajñaptidharmatām upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. na punaḥ paramārthena kiṃcid asti rūpam vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yāvad bodhir vā, yo vā bodhau caret, sarva ete dharmā lokavyavahāratām upādāya prajñaptā na punaḥ paramārthena. tat tu bodhisattvo mahāsattva. prathamacittotpādam upādāya bodhāya carati, na punas tāni cittāny upalabhate. na sattvān na bodhiṃ na buddhaṃ na bodhisattvaṃ. tat kiṃ manyase subhūte yasmin samaye subhūtinā satkāyadṛṣṭiprahāṇāyendriyāṇi pratilabdhāny ānantaryo vā samādhiḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāptaṃ. sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā prāptaṃ. api nu tasmin samaye svapno vā upalabdhaś cittaṃ vā mārgo vā phalaṃ vā.
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ.
bhagavān āha: tat kathaṃ punas te ājñāvyākṛtā subhūtinā arhattvaṃ prāptam iti?
āha: lokavyavahāratām upādāya.
bhagavān āha: evam etat subhūte lokavyavahāreṇa bodhisattvaḥ prajñapto, lokavyavahāreṇa rūpaṃ prajñaptaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ prajñaptaṃ, yāval lokavyavahāreṇa sarvākārajñatā prajñaptā. na punar bodhisattvena mahāsattvena kaścid dharmo upalabdho yasya dharmasya ācayaṃ vā kuryād apacayaṃ vā upakāraṃ vā kuryād apakāraṃ vā dharmaprakṛtim upādāya. sāpi dharmāṇāṃ dharmaprakṛtir nopalabdhāḥ, kaḥ punar vādaḥ, prathamacittotpādam upalapsyate. yāvad daśamīṃ bhūmiṃ ṣaṭpāramitā saptatriṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān upalapsyate. śūnyatāsamādhim ānimittaṃ samādhiṃ apraṇihitaṃ (AdSPG II 85) samādhim upalapsyate. yāvad buddhadharmān upalapsyata iti. nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo [f. 291b] 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau caritvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti. ((75))
parivarta 76. sattvaparipākasannāha
(VIII 5,10) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu tṛṣu vimokṣamukheṣv aṣṭāsu vimokṣeṣu navasv anupūrveṣu samāpattiṣu. daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caraṃś caturdaśasu śūnyatāsu caraṃ bodhimārgaṃ paripūryābhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum: kathaṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena dānapāramitāyāṃ carati. na ca dānam upalabhate na dānapatiṃ na pratigrāhakaṃ. nāpy anyatraitebhyo dharmebhyaś carati. tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ āsādayati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṇc chīlapāramitāyāṃ carati. na ca śīlam upalabhate na śīlavantaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ carati. na ca kṣāntim upalabhate na kṣamiṇaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati, tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotyate. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ carati. na ca vīryam upalabhate na vīryavantaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati, tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ carati. na ca dhyānam upalabhate na dhyāyinaṃ nāpy (AdSPG II 86) anyatraitābhyāṃ dharmābhyāñ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayati, na ca prajñām upalabhate na prājñaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu kartavyaṃ.
athāyuṣmāñc chāradvatīputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran yogam āpadyate?
bhagavān aha: iha śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena [f. 292a] rūpaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na vijñānaṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānasya svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na dānapāramitāṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitāyāṃ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na prajñāpāramitāṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā. yāvan nāveṇikabuddhadharmān yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āveṇikabuddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā.
āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate yaṃ yojayed vā viyojayed vā. tat kathaṃ prajñāpāramitāyā abhinirhāro bhavati. yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ? na ca aśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena anuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ.
(AdSPG II 87)
bhagavān āha: evam etac chāradvatīputra evam etat, tathā yathā vadasi, na śakyaṃ prajñāpāramitāyām aśikṣitvā bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. taṃ tu upāyakauśalena na anupāyakauśalena. yadi śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya svabhāvam upalabheta tad udgṛhṇīyāt. atha nopalabhate. tat kiṃ grahīṣyati. iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ samādhipāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ dānapāramitā idaṃ rupaṃ yāvad idaṃ vijñānaṃ yāvad ime buddhadharmāḥ, yāvad bodhisattvam api nopalabhate. tat kiṃ grahīsyati, agrāhyā śāradvatīputra prajñāpāramitā. yāvad agrāhyāḥ buddhadharmāḥ. iyaṃ śāradvatīputra pāramitā agrāhyā pāramitā yaduta prajñāpāramitā. atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. yatra śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattva śikṣām api nopalapsyate. kuto bodhiṃ. kutaḥ prajñāpāramitāṃ kuto bodhisattvadharmān kuto buddhadharmān kutaḥ pratyekabuddhadharmāḥ kutaḥ śrāvakadharmān kutaḥ pṛthagjanadharmān. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāradvatīputra na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate. evam asvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ pṛthagjanaḥ katamaḥ srotaāpanna. katamaḥ sakṛdāgāmī katamo 'nāgamī katamo 'rhan katama pratyekabuddhaḥ katamo bodhisattvaḥ katamas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. yadi ime pudgalā nopalabhyante. kutas teṣān dharmāṇāṃ prādurbhāvo bhaviṣyati. yai dharmair nirdiśyate. pṛthagjano vā srotaāpanno vā yāvad arhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā tathāgato vā 'rhan samyaksaṃbuddha.
āha: avastukānāṃ bhagavaṃ sarvadharmāṇāṃ kutaḥ āgamaḥ prajñāsyate. ayaṃ pṛthagjano yāvad ayaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: kiṃ śāradvatīputra rūpasya vastv asti? bhūto bhāvo yatra bālapithagjanā abhiniviṣṭāḥ?
(AdSPG II 88)
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ śāradvatīputra vedanāyā saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya vastv asti bhūto bhāvo yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā?
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ [f. 292b] śāradvatīputra yāvad buddhadharmāṇāṃ vastv asti bhūto bhāvo yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭāḥ?
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: evam etac chāratvatīputra evam etat. viparyāsena sattvā avastukān sarvadharmān bhāvataḥ kalpayanti. tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena avastukān sarvadharmān paśyann anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhati.
(VIII 5,11) āha: katamad bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya upāyakauśalaṃ yena upāyakauśalena bodhisattvo mahāsattvaḥ avastukān sarvadharmān paśyann anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhati?
bhagavān āha: iha śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasya vastu samanupaśyati. yatra vastuni pratihanyeta, yatra vā pratihanyamāno 'valīyeta: avalīyamānaḥ saṃsīdet saṃsīdan visīded visīdaṃ kausīdyam āpadyeta: yasmāt tarhi śāradvatīputra avastukā ajīvā nirjīvā. abhāvasvabhāvā prakṛtiśūnyāḥ svalakṣaṇaśūnyā. sarvadharmāḥ, anyatra saṃmohe na sattvā abhiniviṣṭā skandhā iti vā dhātava iti vā āyatanāni iti vā, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ abhāvasvabhāvān sarvadharmān saṃpaśyan prakṛtiśūnyān svalakṣaṇaśūnyān prajñāpāramitāyāṃ caran. māyākārasadṛśam ātmabhāvam adhiṣṭhāya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. ye sattvā matsariṇo bhavanti. teṣān dānakathāṃ karoti, duśśīlānāṃ śīlakathāṃ vyāpannacittānāṃ kṣāntikathāṃ kusīdānāṃ vīryakathāṃ vikṣiptacittānāṃ samādhikathāṃ duṣprajñānāṃ prajñākathāṃ karoti. yadā te sattvā dāne pratiṣṭhāpitā bhavanti. yāvad prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpitā bhavanti. tadā teṣāṃ (AdSPG II 89) sattvānām uttarikathāṃ karoti. āryāṃ nairyāṇikīṃ nairvedhikīṃ yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti. yāvad arhattvam anuprāpnuvanti pratyekabodhim anuprāpnuvanti. yāvat sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.
āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann aupalaṃbhiko bhavati ya asato 'saṃvidyamānān sattvān dāne niyojayati. yāvat prajñāyāṃ niyojayati. uttari ca āryāṃ nairyāṇikīṃ kathāṃ karoti. yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti. yāvat sarvākārajñatām anuprāpnuvanti?
bhagavān āha: na khalu punaḥ śāradvatīputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kaścid upalaṃbhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcit sattvam upalabhate. anyatra saṃvṛtisaṃketena vyavahārati. tatra śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ dvayo satyayo sthitvā sattvānāṃ dharman deśayati. yaduta saṃvṛtiparamārthasatyayo, na hi śāradvatīputra dvayo satyayoḥ sattvam upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ. api tu khalu punar upāyakauśalena bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran. sattvānān dharman deśayati. tat te sattvā dṛṣṭa eva dharme ātmānaṃ nopalabhante, prāg eva yat prāpsyanti yena vā prāpsyanti. evaṃ khalu śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ [f. 293a] prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānāṃ dharman deśayati.
āha: mahotpādo vatāyaṃ bhagavan yaduta bodhisattvo mahāsattvaḥ, na ca nāma bhagavaṃ kasyacid dharmasya ekatvaṃ vā nānātvaṃ vā. nāpi pṛthaktvam upalabhyate. evaṃrūpaṃ ca sannāhaṃ sannahyati yena sannāhena sannaddhena na kāmadhātau saṃdṛśyate. na rūpadhātau. nārūpyadhātau na saṃskṛtadhātau na asaṃskṛtadhātau saṃdṛśyate. sattvāṃś ca traidhātukāṃ. parimocayati. na ca sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate: sattvāprajñaptitaḥ sattva abaddhaḥ amuktaḥ, sattva abaddha amokṣayā asaṃkleśāvyavadānaṃ, asaṃkleśāvyavadānena na gatisaṃbhedaḥ prajñāyate. gatyasaṃbhedatāyāṃ na (AdSPG II 90) ca karma na kleśaḥ, akarmākleśasya kuto vipāko bhaviṣyati. yena vipākena ātmā vā sattvo vā pañcagatike saṃsāre saṃdṛśyeta.
bhagavān āha: evam etac chāradvatīputra evam etad yathā vācaṃ bhāṣase. sacet pūrvaṃ sattvo 'bhaviṣyat paścān na abhaviṣyat, tat syād eṣa doṣo, bodhisattvasya api tathāgatasya api. evaṃ pūrvaṃ bhāva paścād abhāva iti. tat syād eṣa doṣaḥ, pañcagatiko vā saṃsāro pūrvaṃ bhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvo vā, tat syād eṣa doṣo. yasmāt tarhi śāradvatīputra utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā tathatā avitathatā yatra na ātmā na sattvo na jīvo na pudgalo na kārako na kārāpakaḥ, tatra kuto rūpaṃ bhaviṣyati kuto vedanā saṃjñā saṃskārā kuto vijñānaṃ bhaviṣyati. asastveteṣu dharmeṣu kutaḥ pañcagatikaḥ saṃsāro bhaviṣyati. yataḥ sattvāḥ parimocayitavyāḥ syur, yasmāt tarhi śāradvatīputra ime dharmā īdṛśāḥ svabhāvaśūnyā tad bodhisattvo mahāsattvaḥ paurvakānāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvā anuttarasyai samyaksaṃbodhaye 'bhipratiṣṭhate, na hy atra kaścid dharmo yaṃ vayam upalabhemahi. yaṃ vopalabhamānāna śaknuyām adhimoktuṃ. yatra sattvā abhiniviṣṭāḥ anyatra viparyāsena. tad bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhaṃ sannahyati. yena sannāhena sannaddhena na pratyudāvartate 'nuttarasyai samyaksaṃbodheḥ. na mayā anabhisaṃboddhavyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, abhisaṃboddhavyā eva mayā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ kariṣyāmi. yena arthena sattvāṃ viparyāsaṃ parimocayiṣyāmi. tadyathāpi nāma māyākāranirmitaḥ puruṣaḥ bahūni prāṇikoṭiniyutaśatasahasrāṇi nirmāya prabhūtena khādanīyabhojanīyena saṃtarpayet saṃtarpya udānam udānayed bahum eva puṇyaṃ prasūtaṃ bahum eva puṇyaṃ prasūtam iti. tat kiṃ manyase śāradvatīputra kaścit atra bhojito vā saṃtarpito vā?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
(AdSPG II 91)
bhagavān āha: evam eva śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu. caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu. caturṣv iddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṃge mārge caturdaśasu śūnyatāsu triṣu vimokṣamukheṣu aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu, daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran bodhimārgaṃ [f. 293b] paripūrayan buddhakṣetraṃ pariṣodhayati sattvāñ ca paripācayati, na ca kaṃcid sattvam upalabhate. yam upalabhya vinayed iti.
(VIII 5,12) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārga yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sattvāḥ paripācayitavyā buddhakṣetraṃ ca pariśodhayitavyaṃ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caraṃc chīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ. vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caraṃ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.
āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvebhyo dānan dadāti. dānan dattvā evam avavadaty evam anuśāsti, iha kulaputra mā dānaṃ grāhato gṛhītaḥ, mā dānagrāheṇa gṛhītena ātmabhāvo 'bhinirvartayiṣyatha, yena ātmabhāvena abhinirvṛttena bahūni duḥkhāni pratyanubhaviṣyatha. neha kulaputra parmārthena dānaṃ na dānaphalaṃ, na dānapatir na pratigrāhakaḥ, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ, na prakṛtiśūnyo dharmaḥ dharmaṃ pratigṛhṇāti. agrāhyā ca prakṛtiśūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvebhyo dānan dadāti na ca tatra dānam upalabhate. na dānapatiṃ na pratigrāhakaṃ, anupalaṃbhapāramitaiṣā yaduta (AdSPG II 92) dānapāramitā. sa imān sarvāṃs trīn dharmān anupalabhamānaḥ sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. sakṛdāgāmiphale. anāgāmiphale arhattve pratyekabodhāv anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati. sa ātmanā ca dānan dadāti parāṃś ca dāne samādāpayati. dānasya ca vamaṃ bhāṣate, ye ca anye sattvā dānan dadanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃrūpaṃ mahādānan dattvā ksatriyamahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. brāhmaṇamahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. gṛhapatimahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. koṭṭarājā vā bhavati cakravartir vā bhavati. cakravartirājyaṃ vā pratilabhate. tatra tān sattvāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇāti. katamaiś caturbhiḥ? dānena priyavacanena arthakriyayā samānārthatayā ca. sattvān dānena saṃgṛhītān anupūrveṇa śīle pratiṣṭhāpayati. samādhau prajñāyāṃ, caturṣv apramāṇeṣu catasṛsv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu. yāvat saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu śūnyatāyām ānimitte apraṇihite samādhau pratiṣṭhāpayati. samyaktvaniyāmam avakrāmati. yāvad arhattvaṃ prāpayati pratyekabodhiṃ prāpayaty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati. haṃta bho puruṣā svabhisaṃbodhānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tatra na kaścid dharma. svabhāvena saṃvidyate. yatrasattvāḥ sattvāḥ anyatra viparyāsebhyaḥ, tasmāt sarvaviparyāsagrāhāc [f. 294a] chinda: ātmānaṃ ca mocayataḥ saṃsārāt, parāṃ ca mocayata, evaṃ yūyam ātmanaś ca mahāntam arthaṃ kariṣyatha, paraṃ ca mahaty arthe niyojayiṣyathaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ. yathā caraṃ prathamacittotpādam upādāya. na kadācid durgatiṃ prapatati. na jātu cakravartirājyaṃ na kārayati. tat kasya hetoḥ? yādṛśaṃ bījaṃ tādṛśaṃ phalaṃ. tasya khalu punaś cakravartino ye yācanakā (AdSPG II 93) ye yācanakā āgacchanti tasya cakravartirājyasyaivaṃ bhavati, nānyasya mayā kṛte cakravarttitvaṃ parigṛhītam anyatra sattvānām arthāya. sa bravīti yasya yena arthas tad yuṣmadbhyaṃ dattaṃ bhavatu, yuṣmākam eva tan na mama. anenāpy anarthiko 'smy adhyātmikena rūpeṇa prāg eva anyena. anyatra mayā sattvānām arthāya saṃsāra upādattaḥ, sa karuṇāyamāno mahākaruṇāṃ paripūrya yāvan mahākaruṇayā sattvānām arthaṃ karoti. tāṃś ca sattvān nopalabhate. ye pariniṣpannā bhaveyuḥ. anyatra saṃjñāsamajñāsaṃketena vyavahārati. sa ca vyavahāraḥ pratiśrutkopamaḥ avyavahāro veditavyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā carato na kiṃcit sattvānām antike aparityaktaṃ bhavaty antaśaḥ ātmanaḥ māṃsāny api, prāg eva bāhyāny upakaraṇāni. yair upakaraṇaiḥ sattvāḥ saṃsārāt parimocayitavyā.
āha: katamāny upakaraṇāni?
bhagavān āha: dānapāramitā upakaraṇaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā upakaraṇaṃ. yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā upakaraṇaṃ. imāni tāny upakaraṇāni yair upakaraṇair anugṛhītā sattvāḥ saṃsārāt parimucyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvebhyo dānaṃ dadāti. sa tad dānan dadann evaṃ vācaṃ bhāṣate. eta yūyaṃ śīlaṃ rakṣata, ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy, annena vā pānena vā yāvad anyatarānyataraiḥ pariṣkāraiḥ, yena yūyaṃ vaikalyena dauśīlyaṃ kurutha. tad yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy, annena vā pānena vā yāvat saptabhir ratnaiḥ. tad yūyaṃ saṃvaraśīle sthitvā anupūrveṇa duḥkhasya antaṃ kariṣyathaḥ. tṛbhir yānaiḥ, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā sarvākārajñatājñānena6vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ (AdSPG II 94) sthitvā śīlapāramitāyā sattvān saṃgṛhṇāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā ye sattvā kupyanti vyāpadyante teṣāṃ sattvānām evaṃ vācaṃ bhāṣate. kena yūyaṃ kāraṇena kulaputrā vyāpadyadhve tena yūyaṃ vaikalyena vyāpadyadhve tad mamāntikād gṛhṇītaḥ, ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣye, annena vā pānena vā yāvad anyatarānyataraiḥ pariṣkārair, yena na kopiṣyatha [f. 294b] na vyāpatsyadhve, tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā tān sattvān kṣāntau niyojayati. nātra kaścid bhāvo 'sti yo 'tra sāra yena yuṣmākaṃ krodha utpadyate, abhūtaparikalpa eṣa krodha, naivātra kiṃcid vastv asti yasya yūyaṃ vastunaḥ. kṛte abhiyujyatha. kupyatha vyāpadyadhve. abhiṣajya kupitvā vyāpadya daṇḍena vā prahāratha śastreṇa vā prahāratha. anyonyaṃ jīvitād vyavaropayatha. tad yūyam abhūtaparikalpena kṣubhitā narakaṃ vā prapatiṣyatha. tiryagyoniṃ vā. yamakokaṃ vā, yā api kaścid anyā durgatayaḥ. yatra yūyaṃ duḥkhās tīvrā kharā kaṭukā vedanā vedayiṣyatha. haṃ bho puruṣā mā avastukānāṃ dharmāṇāṃ kṛte. tat karma parigrahīṣyatha. yena karmaṇā parigṛhītena manuṣyapratilaṃbho na bhaviṣyati. prāg eva buddhotpādam āsādayiṣyatha. duhrlabha khalu mārṣa buddhotpāda durlabho manuṣyapratilaṃbhaḥ. mā imaṃ kṣaṇaṃ virāgayiṣyatha. mā vicikitsā bhaviṣyatha. tatra bodhisattvo mahāsattva (AdSPG II 95) ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayati. parañ ca kṣāntau niyojayati kṣāntyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'py anye kṣāntiṃ bhāvayanti. teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tatra tān sattvān kṣāntyā niyojya kṣāntau sthāpayitvā anupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān vīryapāramitāyāṃ niyojayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān kusīdān viditvā evaṃ bravīti, kasya yūyaṃ kṛte kausīdyam āpadhyadve. ta evaṃ brūvanti, pratyayavaikalyena. tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃcaraṃs tān sattvān evaṃ bravīti. haṃ bho puruṣa ahaṃ yuṣmākaṃ sarvapratyayān upasaṃhariṣyāmi. yadi vā dānapratyayān yadi vā śīlapratyayān yadi vā kṣāntipratyayān yair vā yair ākārair vīryam ārapsyadhve. tāmn yuṣmākan upasaṃhariṣyāmi, tatra te sattvā bodhisattvasya mahāsattvasyopakaraṇair vīryam ārabhante. kāyikaṃ vā caitasikaṃ vā, tena kāyikena caitasikena vīryeṇa sarvakuśaladharmān paripūrayanti. yaiḥ kuśalair dharmaiḥ āryān anāsravān dharmān bhāvayanti. yān bhāvayantaḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāpnuvanti sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiṃ prāpnuvanti. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān niyojayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān vikṣiptacittān dṛṣṭvā evam avavadati. kim iti bhoḥ sattvā dhyānāni na samāpadyadhve. ta evaṃ brūvanti. pratyayavaikalyena, tān etāṃ bodhisattvo mahāsattvo evaṃ braviti. ahaṃ bhoḥ sattvās tān pratyayān upasaṃhariṣye. yaiḥ pratyayair na vitarkayiṣyatha. adhyātmaṃ vā bahirdhā vā. tatra bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ sattvānāṃs tān pratyayān upasaṃharati. yaiḥ pratyayair upasaṃhṛtair na vitarkayanti. te ca sattvā vitarkaiś cchinnaiḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante. dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyante. maitrīṃ [f. 295a] samāpadyante karuṇāṃ muditām upekṣāṃ samāpadyante. te tair dhyānair yāvad āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayanti. yaṃ (AdSPG II 96) bhāvayanto 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ
parinirvānti. tatrāpare bodhimārgān na parihīyante. yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā samādhipāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃsattvān saṃgṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evaṃ bravīti. kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ na prajñāpāramitāṃ bhāvayata? ta evaṃ brūvanti, pratyayavaikalyena. tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān evam avavadati. mamāntikād upakaraṇāni parigṛhṇīta. mamāntikād upakaraṇāni parigṛhya dānāni dadadhvaṃ śīlaṃ rakṣataḥ kṣāntiṃ bhāvayata vīryam ārabhadhvaṃ samādhiṃ samāpadyadhvaṃ. tatraimān ākārān paripūrya evaṃ mīmāṃsadhvam asti kaścid dharmo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamānāyām upalabhyate. ātmā vā sattvo vā yāvat kārako vā kārapako vā rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā kāmadhātur vā rūpadhātur vā ārūpyadhātur vā sarvapāramitā saptatṛṃśad vā bodhipakṣyā dharmāḥ srotaāpattiphalaṃ vā. sakṛdāgāmiphalaṃ vā. anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā. pratyekabodhir vā. yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcid dharmam upalabhate. yam upalabhya abhiniviśeta, so 'nabhiniviśamāno na kasyacid dharmasya utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyati. so 'nupalabhamāno na vikalpayati ayaṃ nairayiko vā tairyagyoniko vā yāmalaukiko vā ayam asurakāyiko vā devo vā manuṣyo vā ayaṃ śīlavān duḥśīlo vā ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmī ayam anāgāmī ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān prajñāpāramitāyā saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā yāvat saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān parigṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvānām upakaraṇāny upanāmayati. yair upakaraṇair parigṛhītā sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti. catvāri samyakprahāṇāni. catvārarddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni. saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ (AdSPG II 97) bhāvayanti. yena mārgeṇa parigṛhītā saṃsārāṃ mucyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān āryair anāsravair dharmaiḥ saṃgṛhṇāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān anarthān duḥkhitān aśanavasanaviprahīṇān dṛṣṭvā evaṃ paripācayati. eta yūyaṃ kulaputrā mamāntikād annaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastraṃ vā mālyagandhavilepanaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣayjapariṣkārān gṛhītaḥ, yāvat saptabhir ratnai. sattvān anugṛhṇīta, tad yuṣmākaṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya, mā ca evaṃ cintayata, asyai so 'rtho nāsmākam iti. dīrgharātram eṣo 'rtho mayā sattvānāṃ kṛte. arjita. tad yūyam ātmīyam eva cintayitvā [f. 295b] sattvebhyo dadata. tena ca dānena śīle niyojayati kṣāntau vīrye samādhau prajñāyāṃ niyojayati yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati triṣu vimokṣamukheṣu yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu niyojayati. mā ca tāvatā tuṣṭim āpadyadhvaṃ. uttari vā āryānāsraveṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayataḥ. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabodhau 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sattvāḥ paripācayitavyā. yathā paripācyamānās tribhyopāyebhyaḥ parimucyante. yāvat saṃsārāt parimucyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlapāramitāyāṃ sthitvā evaṃ sattvāḥ paripācayitavyā, yena pratyayavaikalyena dauḥśīlyam āpadyadhvaṃ. tāṃ pratyayān yuṣmākam upasaṃhariṣyāmi. annaṃ vā pānaṃ vā yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakāṃ pariṣkārān, sa tān sattvāṃc chīlapāramitāyāṃ sthitvā tathārūpeṇa anugraheṇa anugṛhṇāti. yathārūpeṇa anugraheṇa anugṛhītā (AdSPG II 98) sattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartante. tān akhaṇḍaśīlān yāvad aparāmṛṣṭaśīlān saṃvaraśīle pratiṣṭhāpya, yāvan ṣaṭsu pāramitāsu kartavyaṃ. ((76))
parivarta 77.
atha āyuṣṃata subhūter etad abhūt: katamaḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya mārgo yatra sthitvā bodhisattvena mahāsattvena ayam īdṛśaḥ sannāhaḥ sannaddhavyaḥ?
atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ subhūteś cetasaiva cetaḥ paṅvitarkam ājñāya āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ṣaṭpāramitā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, saptatṛṃśad bodhipakṣyā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ trīṇi vimokṣamukhāni caturdaśaśūnyatā aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo daśatathāgatabalāni. yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, api tu khalu subhūte sarvadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ. tat kiṃ manyase subhūte asti kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ, yatra śikṣitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta? nāsti subhūte kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ. aśikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo na śaktaḥ sarākārajñātām anuprāptuṃ.
āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmā śūnyā. kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu śikṣate? na nu bhagavann aprapaṃcyaṃ prapaṃcayeti. iyanta iti vā ima iti vā, ime dharmā laukikā ime lokottarā. evaṃ sāsravā vā anāsravā vā. saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā. pṛthagjanadharmā vā yāvad arhandharmā vā pratyekabuddhadharmā vā buddhadharmā vā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmāḥ śūnyāḥ. yadi punaḥ subhūte sarvadharmāḥ śūnyā na abhaviṣyan na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata: yasmāt tarhi subhūte sarvadharmāḥ śūnyās tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. api tu khalu subhūte tad evaṃ vadasi: yadi sarvadharmāḥ śūnyāḥ kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo dharmanānātvaṃ karoti. iyanta iti vā ima iti vā yāvat pṛthagjanadharmā vā yāvad arhaddharmā vā. pratyekabuddhadharmā vā. (AdSPG II 99) buddhadharmā vā. iti. tat kaccit punaḥ subhūte ete sattvā evaṃ jānaṃti sarvadharmāḥ śūnyā iti. yadi jānīyur nai [f. 296a] va bodhisattvo mahāsattvo sarvadharmeṣu śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. yasmāt tarhi subhūte ete sattvā na jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti. tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvadharmavyavasthānaṃ kṛtvā sattvānān dharmaṃ deśayati.
(VIII 5,13) tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena bodhimārge caratā prathamata eva evam upaparīkṣitavyaṃ. na atra kaścid dharmaḥ svabhāvena upalabhyate. anyatra abhisaṃskārāt. tatra evaṃ sarvadharmāṇāṃ svabhāvam upaparīkṣeta. upaparīkṣya na kvacid abhiniviśate. yadi vā pāramitāsu yadi vā saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu yadi vā srotaāpattiphale. yadi vā sakṛdāgāmiphale yadi vā anāgāmiphale yadi vā arhattve yadi vā pratyekabodhau yadi vā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvena sarvadharmāḥ śūnyā, na hi śūnyatāyā śūnyatāyām abhiniviśate. śūnyataiva tāvan nopalabhate. prāg eva yaḥ śūnyatāyām abhinivekṣyate. evaṃ hi bodhisattvo mahāsattvaḥ anabhiniviṣṭaḥ sarvadharmeṣu viharati. yatra śikṣāyāṃ sthitvā sarvāś caryā avalokayati kveme sattvāś caraṃti asadgrāhe, tatra bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, sumocyā vateme sattvā asadgrāhād iti. tatopāyakauśalena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā evam avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvā dānaṃ dadadhvaṃ. tad yuṣmākam avaikalyaṃ bhaviṣyati. bhogaiḥ, taiś ca bhogair mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ śīle avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvāḥ śīlaṃ rakṣata. tena ca śīlena mā maṃsyadhve. na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ kṣāntau vīrye samādhāv avavadati eta yūyaṃ bhoḥ sattvā samādhiṃ samāpadyadhvaṃ. tena samādhinā mā maṃsyadhve, na tatra kinicit sāram asti. evaṃ prajñāyām avavadati. eta (AdSPG II 100) bhoḥ sattvāḥ prajñāṃ bhāvayataḥ, tayā ca prajñayā mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ srotaāpattiphale evaṃ sakṛdāgāmiphale evam anāgāmiphale evam arhattve evaṃ pratyekabodhau evaṃ buddhadharmeṣv avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvāḥ buddhadharmāṃ bhāvayataḥ, taiś ca buddhadharmair mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. sa evam eva avavadann evam anuśāsan bodhisattvamārge carati. na ca kvacit abhiniviśate. tat kasya hetoḥ? anabhiniviṣṭā hi sarvadharmā, tathā hy eṣāṃ svabhāvo nāsti yena abhiniviśyeta. śūnyatāsvabhāvatām upādāya: tatra subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhimārge caran na kvacit pratitiṣṭhati. so 'pratiṣṭhānayogena dānapāramitāyāṃ carati. na ca tatra pratitiṣṭhati. śīlapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. kṣāntipāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. vīryapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. dhyānapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. prajñāpāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. sa prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate na ca tatra pratitiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi prathamaṃ dhyānaṃ dhyānena śūnyaṃ yo 'pi samāpadyeta so 'pi śūnyaḥ yair apy ākāraiḥ samāpadyate. te 'py ākārā śūnyā. evaṃ dvitīyam [f. 296b] tṛtīyaṃ caturtham evaṃ maitriṃ karuṇāṃ muditām upeksām ārūpyasamāpattīm aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīṃ srotaāpattiphalaṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati. sakṛdāgāmiphalaṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati. anāgāmiphalaṃ pratilabhate na ca tatra pratitiṣṭhati. arhattvaṃ pratilabhate na ca tatra pratitiṣṭhati. pratyekabodhiṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati.
āha: kena kāraṇena na pratitiṣṭhati?
bhagavān āha: dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ na pratitiṣṭhati. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? svabhāvaś ca teṣāṃ phalānāṃ nāsti yatra pratitiṣṭhet. yena vā pratitiṣṭhet. yo vā pratitiṣṭhet. na ca tanmātrakeṇa tuṣṭim āpadyate. na mayā srotaāpattiphalaṃ na prāptavyaṃ. na ca tatra sthātavyaṃ. yāvan na mayā arhattvaṃ na prāptavyaṃ. na ca tatra sthātavyaṃ. na mayā pratyekabuddhabhūmir na prāptavyā, na ca tatra sthātavyaṃ. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye. tat kasya hetoḥ? tathā hi mayā prathamacittotpādam upādāya nānyaṃ cittaṃ pratilabdham anyatra anuttarasyā samyaksaṃbodheḥ. tat kasya (AdSPG II 101) hetoḥ? tathā hi mayā prathamam bhūmim upādāya na anyaṃ cittam utpāditam anyatra anuttarasyā samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yāvad daśamī bhūmir yāvad bodhisattvanyāmam avakrāntaḥ na anyaḥ kaści cittotpāda utpādito 'nyatra anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. avikṣiptamanasā, subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvad eva kāyena parākramate. vācā manasā nānyatra bodhicittena, tad bodhisattvo mahāsattvo bodhicitte sthitvā avikṣiptama. nasā bodhimārgam utpādayati.
āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmā anutpannās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmā anutpannā, tat punaḥ katham iti. ye 'nābhisaṃskurvanti teṣāṃ sarvadharmā anutpannāḥ?
āha: na nu punar bhagavann utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva dharmāṇān dharmasthiti?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva dharmāṇān dharmasthitiḥ, ye punar imāṃ dharmasthitiṃ na jānanti teṣām arthāya bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati. yena bodhisattvamārgeṇa sattvān mocayati saṃsārāt.
(VIII 5,14) āha: kiṃ punar bhagavann utpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tad anutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tad utpannena anutpannena ca mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tan naivotpannena naivānutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tat kathaṃ punar bhagavaṃ. bodhiḥ prāpyate.
bhagavān āha: na subhūte mārgeṇa bodhiḥ prāpyate. na amārgeṇa. bodhir eva mārgo mārga eva bodhiḥ.
(AdSPG II 102)
āha: yadi bhagavaṃ bodhir eva mārgo mārga eva bodhiḥ, tat prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhiḥ, tat kathaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho nirdiśyate. dvātṛṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ?
bhagavān āha: [f. 297a] tat kiṃ manyase subhūte buddho bodhiṃ prāpnoti?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ, na buddho bodhiṃ prāpnoti. buddha eva bodhir bodhir eva buddhaḥ.
bhagavān āha: yat punaḥ subhūtir evam āha. tat prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhir iti. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāṃ paripūrya saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyāṃ dharmān paripūrya daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido: mahāmaitrīṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikāṃ buddhadharmān paripūrya vajropamena samādhinā ekacittakṣaṇasamāyuktayā prajnayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ tadā tathāgata iti nirdiśyate. sarvadarśī sarvadharmavaśavartī.
(VIII 5,15) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya. kāyadauṣṭulyaṃ vāgdauṣṭulyaṃ manodauṣṭulyam ātmanaś ca parasya ca pariśodhayati. yaiḥ pariśuddhair buddhakṣetraṃ pariśodhayati.
āha: katamad bhagavan kāyadauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, katamad vāgdauṣṭulyaṃ katamo manodauṣṭulyaṃ?
bhagavān āha: yat kāyakarmākuśalaṃ prāṇātipātaḥ ādattadānaṃ kāmamithyācāraḥ idaṃ kāyadauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad vākkarmākuśalaṃ mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ pāruṣyaṃ saṃbhinnapralāpaḥ, idaṃ vāgdauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yan manaskarmākuśale abhidhyā vyāpado mithyādṛṣṭi idaṃ manodauṣṭulyaṃ (AdSPG II 103) bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yan matsaryacittam idaṃ manodauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, yad dauśīlyacittaṃ kṣobhanācittaṃ kausīdyacittaṃ vikṣepacittam asamahitacittaṃ dauṣprajñacittam idam api manodauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac chīlāpariśuddhim idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac caturbhir smṛtyupasthānair virahita idam api dauṣṭulyam bodhisattvasya mahāsattvasya. evaṃ caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhi ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balai saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa. śūnyatāyāḥ samādhinā ānimittena samādhinā apraṇihitena samādhinā virahita idam api dauṣṭulyam bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yat srotaāpattiphalasākṣātkriyā tatra ca aspṛhaṇatā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. evaṃ yāvad arhattve pratyekabodhau vā. spṛhaṇatā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte rūpasaṃjñā dauṣṭulyaṃ vedanāsaṃjñā saṃjñāsaṃjñā saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā dauṣṭulyaṃ, cakṣusaṃjñā srotrasaṃjñā ghrāṇasaṃjñā jihvasaṃjñā kāyasaṃjñā manaḥsaṃjñā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. rūpasaṃjñā yāvad dharmasaṃjñā. cakṣurdhātusaṃjñā yāvan manodhātusaṃjñā. [f. 297b] strisaṃjñā pudgalasaṃjñā. kāmadhātusaṃjñā rūpadhātusaṃjñā arūpadhātusaṃjñā kuśalasaṃjñā akuśalasaṃjñā yāvat saṃskṛtasaṃjñā asaṃskṛtasaṃjñā idam api kāyadauṣṭulyaṃ vāgdauṣṭulyaṃ manodauṣṭulyaṃ, tad bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ caran sarvāṇi tāni dauṣṭulyāni vivarjya ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dāne samādāpayati. so 'nnam annārthikebhyo dadāti. pānaṃ pānārthikebhyo, yāvad anyatarānyatarāṇy upakaraṇārthikebhyo dadāti. paraṃ ca upakaraṇadāne samādāpayati. pratiṣṭhāpayati. tataś ca yat kuśalamūlaṃ tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayati. evaṃ śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ, yāvat sa ātmanā ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptabhir ratnaiḥ paripūrya tṛbhyo ratnebhyo dānaṃ dadāti, tasyaivaṃ bhavaty, anena me kuśalamūlena saptaratnamayaṃ buddhakṣetraṃ (AdSPG II 104) bhavatu. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāni vādyāni vādayati. buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā. tasvyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre divyāś śabdāḥ manojñā satatasamitaṃ vādyantāṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ divyagandhaparipūrṇaṃ kṛtvā buddhebhyo vā buddhacaityebhyo vā dadāti. tasyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre divyā gandhā pravāntu. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śatarasāni bhojanāni tathāgatebhyo vā tathāgataśrāvakebhyo vā dadāti. tasyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya śrāvakasaṃghasya śatarasāni bhojanāny abhinirvartaṃtāṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāny anulepanāni dadāti. tathāgateṣu vā tathāgatacaityeṣu vā. tasyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra me buddhakṣetre sarvasattvāni divyāḥ sparśā abhinirvartantām. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati. manorathasaṃkalpair eva iṣṭān pañcakāmaguṇāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakānāṃ sarvasattvānāṃ ca upanāmayeyaṃ. tasyaivaṃ jānataḥ evaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvaśrāvakasaṃghasya sarvasattvānāṃ ca manorathasaṃkalpenaiva iṣṭāḥ pañcakāmaguṇāḥ prādurbhavanti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ buddhebhyo vā śrāvakebhyo vā pañcakāmaguṇān dānan dadāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati. yanv aham ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyeya. sarvasattvāṃś ca prathame dhyāne niveśayeyaṃ. evaṃ yāva caturthe dhyāne niveśayeyaṃ. pratiṣṭhāpayeyaṃ. maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣayāṃ yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu. tasya me 'nuttarasamyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvasattvāś caturbhir dhyānair avirahitā bhaveyuś caturbhir apramāṇaiś caturbhir smṛtyupasthānair yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyair dharmair avirahitā bhaveyu. evaṃ khalu subhūte [f. 298a] bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, (AdSPG II 105) sa tāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ na abhisaṃbudhyate. yāvan neme sarva abhiprāyā paripūryante.
sa ātmanā ca sarvakuśalamūlasamanvāgato bhavati. tāṃś ca sarvasattvān kuśalamūlasamanvāgatān karoti. tasya abhirūpaḥ kāyo bhavaty apy ātmanaḥ api teṣāṃ sattvānāṃ ye tena bodhisattvena mahāsattvena paripācitā. teṣāṃ so 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādika. kāyo 'bhinirvartate. yaduta puṇyaparigṛhītatvāt. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati. tathā ca pariśodhayati. yathā trayāṇām apāyānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati. dṛṣṭigatānām api prajñaptir na bhaviṣyati. rāgadoṣamohānāṃ prajñaptir na bhaviṣyati. stripuruṣaprajñaptir na bhaviṣyati. dvayor yānayo prajñaptir na bhaviṣyati. anityaduḥkha anātmaprajñaptir na bhaviṣyati. parigrāhaprajñaptir na bhaviṣyati. ahaṃkāramamakāraprajñaptir na bhaviṣyati. anuśayaparyutthānaprajñaptir na bhaviṣyati. viparyāsaprajñaptir na bhaviṣyati. phalavyavasthānaprajñaptir na bhaviṣyati. anyatra śūnyatānimittāpraṇihitasya samādher ghoṣo niścariṣyati. tyāgecchatāyā. sarveṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ ghoṣo niścariṣyati. yadi vādhyātmikānāṃ yadi vā bāhyānāṃ vāritānām evaṃ ghoṣo niścariṣyati. śūnyatā iti vā ānimittam iti vā apraṇihitam iti vā. yathaivaiṣān dharmāṇāṃ svabhāvas tathaiva śabdo niścariṣyati. sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyā iti, yathā teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvas tathaiva śabdo niścariṣyati. utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, yac chūnyaṃ tatra nimittaṃ nāsti. yatra nimittaṃ nāsti tad apraṇihitaṃ. eṣā sā evaṃrūpā dharmadeśanā niścariṣyati. rātrau vā divā vā sthitānāṃ vā niṣaṇṇānāṃ vā. śayānāṃ vā caṃkramyamāṇānāṃ vā. īdṛśī dharmadeśanā niścariṣyati. tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya. tasya khalu punas tathāgatasya arhata samyaksaṃbuddhasya ye daśasu dikṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas te sarve varṇaṃ bhāṣante. ye khalu punas tasya tathāgatasya nāmadheyaṃ śroṣyanti. sarve te niyatā bhaviṣyanty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tasya khalu punas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya anuttarāṃ (AdSPG II 106) samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya dharman deśayato na kasyacit sattvasya saṃśayo bhaviṣyaty ayaṃ dharmo 'yaṃ na dharma iti. tat kasya hetoḥ? yā khalu punar sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra kaścid adharmaḥ sarva sa dharmaḥ, tatra ye sattvā akuśalamūlagrastā anavaruptakuśalamūlā buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā. akalyāṇamitraparigṛhītā ātmadṛṣṭim ālīyante. yāvat sarvadṛṣṭigatāny ālīyante. anteṣu tiṣṭhanti. ucchede śāśvate vā, te mithyāgrāheṇa gṛhītā asamyaksaṃbuddheṣu samyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ samyaksaṃbuddheṣu vā asamyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ. te adharmaṃ dharma iti vadanti. dharmaṃ vā adharma iti vadanti. te dharmaṃ pratikṣipanti, pratikṣipya kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātān narakeṣu upapadyante, tatra buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān saṃsāraparyāpannān tataḥ pāpakād dṛṣṭigatān vivecayanti. vivecya aniyate [f. 298b] rāśau pratiṣṭhāpayanti. tatra