Luật Tạng, Phẩm Y (Cīvaravastu)

ḥ / cikitsāṃ kuruṣveti / deva karomi / sa saṃlakṣayati / dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ gulmo bhidyate / atyantaharṣeṇa vā atyantaroṣeṇa vā / tad ayaṃ pāpakārī satvaḥ / kuto 'syātyantaharṣaḥ / sarvathā roṣayitavya iti viditvā kathayati / deva samayena cikitsāṃ karomi / yady udāyibhadrasya kumārasya māṃsaṃ paribhuṃkṣveti / śrutvā rājā ruṣitaḥ kathayati / śobhanam* / mayā pitā jīvitād vyaparopitaḥ / tvam apy udāyibhadraṃ jīvitād vyaparopaya / aham api svayam eva rogeṇa kālaṃ kariṣyāmi / tvam api rājā bhaviṣyasīti / sa kathayati / deva eṣā cikitsā / na śakyam anyathā svasthena bhavitum iti / nāsty ātmasamaṃ prema / tenābhyupagatam* / tato jīvakena udāyibhadra kumāraḥ sarvālaṃkāravibhūṣitaḥ kṛtvā rājña upanāmitaḥ / deva ayam udāyibhadraḥ kumāraḥ sunirīkṣitam enaṃ kuru / na bhūyo drakṣyasīti / tatas tenopadarśya gṛhaṃ nītvā sthāpitaḥ / tato jīvako māṃsārthī śītavanaṃ śmaśānaṃ gataḥ / aśūnyaṃ ca śītavanaṃ śmaśānaṃ mṛtakuṇapena / (MSV II 43) tatas tena kuṇapamāṃsaṃ gṛhītvopakaraṇaviśeṣaiḥ sādhayitvā bhojanakāle rājña upanāmitam* / tato rājā ajātaśatruḥ māṃsaśarāvaṃ gṛhītvā bhakṣayiṣyāmīti jīvakenācchidya kapole prahāro dattaḥ / pāpakārin tvayā pitā dhārmiko dharmarājo jīvitād vyaparopitaḥ / idānīṃ putramāṃsam api bhakṣayasīti / sa ruṣitaḥ kathayati / yady evaṃ kimarthaṃ praghātitaḥ / saṃjātāmarṣasya cāsya gulmaḥ sphuṭitaḥ ūrdhvam adhaś ca viriktaḥ / sa rudhira eva mukhenāgataḥ / yaṃ dṛṣṭvā mūrcchitaḥ pṛthivyāṃ patitaḥ / tato jalābhiṣekapratyāgataprāṇaṃ snapayitvā sāṃpreyabhojanaṃ dattam* / yathā paurāṇaḥ saṃvṛttaḥ / tato jīvaka udāyibhadraṃ kumāraṃ sarvālaṃkāravibhūṣitam ādāya rājñaḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / pādayor nipatya kathayati / deva ayam udāyibhadraḥ kumāro na śakyaṃ mayā kuntapipīlakam api prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayituṃ (249v1 = GBM 6.811) prāg eva kumāram* / api tv anenopāyena cikitseti mayopāyasaṃvidhānaṃ kṛtam iti / rājā paraṃ vismayam upagataḥ / tenāmātyānām ājñā dattā / jīvakasya vaidyarājābhiṣekaṃ kuruṣveti / amātyair hastaskandhābhirūḍho mahatā śrīsamudayena trir api vaidyarājābhiṣekeṇābhiṣiktaḥ /
(MSV II 44)
tato jīvakasya mada utpannaḥ / na mayā samaḥ kaścid vaidyo 'sti / ahaṃ kāyacikitsakānām agraḥ / bhagavān api cittacikitsakānām agra iti / so 'pareṇa samayena bhagavatsakāśam upasaṃkrāntaḥ / sa madāvalepena satyāni na paśyati / bhagavān saṃlakṣayati / jīvako vaidyarāja āhṛtakuśalamūlaḥ kimarthaṃ satyāni na paśyati / madāvalepanāt* / madāpanayo 'sya kartavya iti / tatra bhagavān jīvakaṃ vaidyarājam āmantrayate / dṛṣṭas te jīvaka himavatparvatarājaḥ / no bhadanta / gṛhāṇa tathāgatasya cīvarakarṇakaḥ / tena gṛhītam* / atha bhagavān jīvakaṃ vaidyarājam ādāya yena himavān parvatarājas tenopasaṃkrāntaḥ / tatra nānāvidhauṣadhayo dīpavaj jvalanti / bhagavāṃ jīvakaṃ vaidyarājam idam avocat* / gṛhāṇa jīvaka yathābhipretā oṣadhīḥ / bhagavan bibhemi / tatra bhagavān yakṣaṃ vajrapāṇim āmantrayate / gaccha vajrapāṇe jīvakasyārakṣāṃ kuru / sa gatas tena nānāvidhā oṣadhayo gṛhītāḥ / bhagavān kathayati / jīvaka kiṃ nāmeyam oṣadhiḥ / sa kathayati / bhagavann amukā / anena vidhānenāmukasya vyādher upaśamanīti / iyam apy amukā / amukasya vyādheḥ praśamanīti / aparāsāṃ nāmāni na jānīte / yāṃ na jānīte tāṃ bhagavān kathayati / jīvaka iyam amukā / amukena vidhānenāmukasya vyādheḥ praśamanī / iyam apy amukasyeti / jīvakaḥ kathayati / vaidyakam api bhagavān jānīta iti / tatra bhagavān jīvakaṃ vaidyarājam āmantrayate / caturbhir jīvakāṅgaiḥ samanvāgato (MSV II 45) bhiṣak chalyāhartā rājārhaś ca bhavati rājayogyaś ca rājāṅgatve ca saṃkhyāṃ gacchati / katamaiś caturbhir iha bhiṣak chalyāhartā / ābādhakuśalo bhavati / ābādhasamutthānakuśalaś ca / utpannasyābādhasya prahāṇakuśalaḥ / prahīṇasyāyatyām anutpādakuśalaḥ / katham ābādhakuśalo bhavati / iha bhiṣak chalyāhartābādhaṃ jānāty ayam ābādha evaṃrūpaś caivaṃrūpaś cety evam ābādhakuśalo bhavati / katham ābādhasamutthānakuśalo bhavati / iha bhiṣak chalyāhartābādhaṃ jānāty ayam ābādho vātasamuttho vā vipattisamuttho vā śleṣmasamuttho vātmopakramiko vā paropakramiko vā sāṃnipātiko vā ṛtupariṇāmiko vety evam ābādhasamutthānakuśalo bhavati / katham utpannasyābādhasya prahāṇakuśalo bhavati / iha bhiṣak chalyāhartābādhaṃ jānāty ayam ābādho 'ṃjanena vā pratyaṃjanena vā vāmanena vā virecanena vordhvavirecanena vādhovirecanena vā nastakarmaṇā vā dhūpadānena vā svedaparikarmaṇā vā prahāsyatīty evam utpannasyābādhasya prahāṇakuśalo bhavati / kathaṃ prahīṇasyābādhasyāyatyām anutpādakuśalo bhavati / iha bhiṣak chalyāhartābādhaṃ jānāty ayam ābādha (250r1 = GBM 6.812) evaṃrūpābhiś caivaṃrūpābhiś ca sāṃpreyābhiḥ kriyābhiḥ kriyamāṇābhiḥ prahīṇa āyatyāṃ notpatsyata ity evaṃ prahīṇasyābādhasyāyatyām anutpādakuśalo (MSV II 46) bhavati / evaṃ caturbhir aṃgaiḥ samanvāgato bhiṣak chalyāhartā rājārhaś ca bhavati rājayogyaś ca rājāṃgatve ca saṃkhyāṃ gacchati / evam eva caturaṃgaiḥ samanvāgatas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttaro bhiṣak chalyāhartā ity ucyate / katamaiś caturbhiḥ / iha jīvaka tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ / idaṃ duḥkham āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti / idaṃ duḥkhasamudaya idaṃ duḥkhanirodha idaṃ duḥkhanirodhagāminīpratipad āryasatyam iti yathābhūtaṃ prajānāti / na khalu jīvaka bhiṣak chalyāhartā jātimūlakānāṃ duḥkhānāṃ prahāṇāya bhaiṣajyaṃ jānāti / nāpi jarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsamūlakānāṃ duḥkhānāṃ prahāṇāya bhaiṣajyaṃ jānāti / tathāgatas tu jīvaka jātimūlakānāṃ duḥkhānāṃ prahāṇāya bhaiṣajyaṃ jānāti / jarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsamūlakānāṃ duḥkhānāṃ prahāṇāya bhaiṣajyaṃ jānāti / tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttaro bhiṣak chalyāhartety ucyate / asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe jīvakasya kumārabhṛtyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam* / atha jīvakaḥ kumārabhṛto dṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇakāṃkṣas tīrṇavicikitso 'parapratyayo 'nanyaneyaḥ śāstuḥ śāsane dharmeṣu vaiśāradyaprāptaḥ utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat* / abhikrānto 'haṃ bhadantābhikrāntaḥ / eṣo 'haṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṃghāṃ copāsakaṃ ca / māṃ dhārayādyāgreṇa (MSV II 47) yāvajjīvaṃ prāṇopetaṃ śaraṇagatam abhiprasannam* / atha jīvako vaidyarājo bhagavata pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ /
himavān parvatarājo himasaṃyogān nityaṃ śītalo bhagavataḥ sābhiṣyandaṃ glānam utpannam* / jīvako vaidyarājaḥ saṃlakṣayati / svayam evāhaṃ bhagavata upasthānaṃ karomi tadyathā rājñaś cakravartina iti / tato jīvakena dvātriṃśad utpalāni sraṃsanīyair dravyair bhāvayitvā bhagavate dattāni / jighratu bhagavān etānīti / bhagavatā ghrātāni / dvātriṃśad evotthānāni labdhāni / tato bhagavantaṃ pṛcchati / kaścid bhagavān samyagvirikta iti / bhagavān āha / santi jīvaka te doṣāḥ / ye cyutā na srutāḥ santi / srutā na cyutāḥ santi / srutāś cyutāś ca santi / naiva srutā na cyutā iti / jīvakaḥ kathayati / bhagavan yady evaṃ guḍaharītakīṃ bhakṣaya / maṇḍānupūrvīṃ ca kuruṣveti / bhagavatā tathākṛtam* svastho jātaḥ /
ācaritaṃ jīvakasya yasya kasyacid rājño vā rājamātrasya vā cikitsāṃ karoti sa tasmai grāmaṃ vā grāmavaraṃ vā prayacchati / yāvad apareṇa samayena jīvakena videharājasya cikitsā kṛtā / tena tasmai śatasahasramūlyaṃ bṛhatikāprāvaraṇaṃ dattam* / sa tam ādāya (MSV II 48) yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ / ekānte (250v1 = GBM 6.813) niṣaṇṇo jīvakaḥ kumārabhṛto bhagavantam idam avocat* / ācaritaṃ bhadanta mama yasya rājño vā rājamātrasya vā cikitsāṃ karomi sa me grāmaṃ vā grāmavaraṃ vānuprayacchati / tan mayā videharājasya cikitsā kṛtā / tena me śatasahasramūlyaṃ bṛhatikāprāvaraṇaṃ dattam* / tad ahaṃ bhagavate 'nuprayacchāmi / tad bhagavān pratigṛhṇātv anukampām upādāyeti / pratigṛhṇāti bhagavāṃ jīvakasya kumārabhṛtasyāntikāc chatasahasramūlyaṃ bṛhatikāprāvaraṇam* / tena khalu samayenāyuṣmān ānando bhagavataḥ pṛṣṭhataḥ sthito 'bhūd vyajanaṃ gṛhītvā bhagavantaṃ vījayan* / tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / gṛhāṇānanda śatasahasramūlyaṃ bṛhatikāprāvaraṇaṃ mamārthāya śastralūnaṃ kuruṣveti / tata āyuṣmān ānando gṛhītvā vistīrṇāvakāśaṃ pṛthivīpradeśaṃ gatvā māpayitum ārabdhaḥ / paśyati bahūni cīvarāṇi saṃpadyante / tatas tena bhagavatas tricīvaraṃ kṛtam ātmanaḥ sāntarottaram āyuṣmataś ca rāhulasya kusūlakaḥ / taṃ khalu varṣāvāsaṃ bhagavataḥ paṃca paṭaśatāni saṃpannāni / bhikṣusaṃghasya cānekāni / bhikṣavo na jānīte kathaṃ pratipattavyam iti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / tasmād anujānāmi / bhikṣubhir gṛhapaticīvarakāṇi śastralūnāni durvarṇīkṛtya dhārayitavyāni /
(MSV II 49)
ācaritaṃ rajño bimbisārasya bhikṣuṃ vā bhikṣuṇīṃ vā dṛṣṭvā hastiskandhād avatīrya pādābhivandanaṃ karoti / so 'pareṇa samayena hastinam abhiruhya bhagavataḥ pādābhivandakaḥ saṃprasthitaḥ / yāvat paśyaty antarmārge ājīvakam* / sa tasya jātasaṃbhramo hastiskandhād avatīrya pādayor nipatitaḥ / tatra ye aśrāddhās te saṃlakṣayanti / na kevalaṃ devo bhikṣuṣv evābhiprasannaḥ / ājīvakeṣv apy abhiprasanna iti / ye tu śrāddhās te saṃlakṣayanti / nūnaṃ devo bhikṣur iti kṛtvā sasaṃbhramo 'sya hastiskandhād avatīrya pādayor nipatita iti / te sandigdhamanaso rājānam ūcuḥ / kasya devena vandanā kṛtā / bhagavataḥ śrāvakasya / deva ājīvaka eṣa na bhagavataḥ śrāvakaḥ / atha rājño bimbisārasyaitad abhavat* / etad eva me karaṇīyaṃ bhavatv iti / sa yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ / ekāntaniṣaṇṇo rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāraḥ bhagavantam idam avocat* / ācaritaṃ mama bhadanta bhikṣuṃ vā bhikṣuṇīṃ vā dṛṣṭvā hastiskandhād avatīrya tasya pādābhivandanāṃ kartum* / tad ahaṃ saṃjātasaṃbhramo hastiskandhād avatīrya kṛtvā ājīvakasya pādayor nipatitaḥ / aho bata bhagavann āryakāṇāṃ cīvarakeṣu kiṃcic cihna prajñāpayed anukampām upādāyeti / adhivāsayati bhagavān rājño bimbisārasya tūṣṇīṃbhāvena / atha rājā bimbisāro bhagavatas tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā prakrāntaḥ / tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma haṃbho (MSV II 50) bhikṣavaḥ sa ājīva upahataś ca yena dṛṣṭasatyasyāntikād vandanā svīkṛteti / (251r1 = GBM 6.814)
tena khalu samayenāyuṣmān ānando bhagavataḥ pṛṣṭhataḥ sthito 'bhūd vyajanaṃ gṛhītvā bhagavantaṃ vījayan* / tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / dṣṭas te ānanda vaidehakaḥ parvataḥ / no bhadanta / gṛhāṇa tathāgatasya cīvarakarṇakam* / tena gṛhītam* / atha bhagavān tata eva riddhyā upari vihāyasā prakrāntaḥ / rājagṛhe 'ntarhito vaidehake parvate prātiṣṭhata / tena khalu samayena māgadhakānāṃ manuṣyāṇāṃ kṣetrāṇi samāni samopavicārāṇi āvalīvinibaddhāni bhaktiracanāviśeṣavicitrāṇi dṛṣṭvā ca punar āyuṣmantam ānandam āmantrayate / dṛṣṭāni te ānanda etāni kṣetrāṇi samāni samopavicārāṇy āvalīvinibaddhāni bhaktiracanāviśeṣavicitrāṇi / dṛṣṭāni bhadanta / tasmād ānanda anenākāreṇa bhikṣubhiś cīvarāṇi chitvā setavyāni / sthavirānandena bhikṣūṇām ārocitam* / yuṣmābhir anenākāreṇa cīvarakāni pāṭayitvā setavyānīti / bhikṣavaḥ pāṭayitvā cīvarāṇi setum ārabdhāḥ / ekena pārśvena patramukhāni pātayanti / na śobhante / āyuṣmān ānandaḥ saṃlakṣayati / kiṃcāpi bhagavatā nānujñātam* / (MSV II 51) sthānam etad vidyate yad etad eva pratyayaṃ kṛtvā anujñāsyatīti / tenobhayapārśvayoḥ patramukhāni dattāni / tathāpy anupātaṃ vinā na śobhate ity anupāto dattaḥ / tataḥ kṛtaniścitaṃ bhagavata upanāmitam* / bhagavān āha / sādhu sādhv ānanda yan mayā nānujñātaṃ tat tvayā vijātam* / tasmād anujānāmi bhikṣubhir anenākāreṇa cīvarāṇi chitvā sevitavyāni / bhikṣava evaikaṃ cīvaraṃ chitvā syūtvā dhāvayituṃ pravṛttāḥ / avaśiṣṭāny acchinnāni /
tato bhagavān magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ carann āṭavikām anuprāptaḥ / āṭavikāyāṃ viharaty agrāṭavike dāve / āṭavikā nadī samīpasaṃyogāc chītalā pravātā ca / bhagavatā prathame yāme antarvāsaḥ prāvṛtaḥ / madhyame yāme uttarāsaṅgaḥ / paścime yāme āyuṣmantam ānandam āmantrayate / anuprayaccha me ānanda saṃghāṭīm iti / tata āyuṣmatānandena hastau prakṣālya bhagavata upariṣṭād dattā saṃghāṭī / sā rātrir bhagavatā tricīvareṇātināmitā / tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ saṃlakṣayati / ye kecil loke sukumārakāḥ sukhaiṣiṇaḥ / ahaṃ teṣām agraḥ / tad ahaṃ śaknomi tricīvareṇa yāpayituṃ kiṃ punar me śrāvakā iti viditvā bhikṣūn āmantrayate sma / tasmāt tarhi bhikṣavo bhikṣubhiś chinnaṃ tricīvaraṃ dhārayitavyam iti /
(MSV II 52)
uktaṃ bhagavatā chinnaṃ tricīvaraṃ dhārayitavyam iti / anyatamasya bhikṣos tricīvaraṃ nāsti / tasya namataṃ saṃpannam* / sa tac chettum ārabdhaḥ / bhagavāṇś ca taṃ pradeśam anuprāptaḥ pṛcchati / bhikṣo kim idam* / uktaṃ bhadanta bhagavatā bhikṣuṇā chinnaṃ tricīvaraṃ dhārayitavyam iti / mama (251v1 = GBM 6.815) tṛtīyaṃ cīvaraṃ nāsti / paryeṣamāṇasya me idaṃ namataṃ saṃpannam* / chitvā cīvaraṃ karomi / naitad bhikṣo chedanārham api tv āsīvakārham* / sīvakaṃ kṛtvā dhāraya / ity uktā prakrāntaḥ / bhikṣusaṃghaṃ sannipātya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ / niṣadya bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / amukasya bhikṣavo bhikṣoś cīvaraṃ nāstīti namataṃ chedayatīti / tasmāt tarhi bhikṣavaḥ paṃcāchedyāni / sarvaṃ namataṃ / sarvaṃ prāvārakaṃ / sarvaṃ kocavaṃ / sarvaṃ lelohitaṃ / sarvaṃ sthūlakambalañ ceti / āsīvakāṃs tu datvā dhārayitavyam* /
śrāvastyāṃ nidānam* / rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasya mṛgāro nāma agrāmātyaḥ / tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* / sa tayā (MSV II 53) sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati / tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jātaḥ / evaṃ yāvat sapta putrāḥ jātāḥ / tatra ṣaṇṇāṃ yathābhipretavyavastham* / tena nāmāni vyavasthāpitāni / yas tu kanīyāṃs tasya viśākha iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / yāvan mṛgārasya patnī kālagatā / tena ṣaṇṇāṃ putrāṇāṃ niveśaḥ kṛtaḥ / te svakasvakābhiḥ patnībhiḥ sārdhaṃ maṇḍanaparamā vyavasthitāḥ / gṛhakāryaṃ na cintayanti / mṛgāro gṛhapatiḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / tasya sapremako brāhmaṇa āgataḥ / sa tena cintāparo dṛṣṭaḥ / sa kathayati / gṛhapate kim asi cintāparaḥ / mamāmī putrāḥ svakasvakābhiḥ patnībhiḥ sārdhaṃ maṇḍanaparamā vyavasthitāḥ / gṛhakāryaṃ na cintayanti / gṛham avasādaṃ gamiṣyatīti / sa kathayati / viśākhasya kasmān niveśo na kriyate / ko jānīyāt kadācit so 'pi pāpataro bhavet* / etad api na jñāyate kadācic chobhanataro bhavet* / yadi te 'numataṃ samanveṣayāmi dārikam* / evaṃ kuru / sa gaveṣamāṇo 'nupūrveṇa caṇpām anuprāptaḥ /
caṇpāyāṃ balamitro nāma gṛhapatiḥ / tasya viśākhā nāma duhitā rūpayauvanavatī nayavinayasaṃpannā paṇḍitā paṭupracārā / sā yathābhipretamanoharābhir dārikābhiḥ sārdham udyānabhūmiṃ saṃprasthitā / sa ca brāhmaṇas taṃ pradeśam āgataḥ / tena sā dārikā dṛṣṭā / sa saṃlakṣayati / āsām eva tāvat parīkṣā kartavyeti / sa ca āsām avadhānatatparo mandagatipracāratayā pṛṣṭho 'nubaddhaḥ / prāyo nāryaś calat svabhāvāḥ / (MSV II 54) tāsāṃ kācid dhāvati kācid utpatati kācin nipatati kācid hasati kācid gātravikṣepaṃ karoti kācid gāyati / imāni cānyāni ca durvṛttaceṣṭitāni kurvati / sā tu vinayasaṃpannā mandagatipracārā tābhiḥ sārdhaṃ gacchati / yāvad udyānaṃ saṃprāptās tā dārikāḥ puṣkariṇyās tīre vastrāṇi sthāpayitvā sahasāvatīrya krīḍitum ārabdhāḥ / sā tu yathā yathā pānīyam avatarati tathā tathā vastram utkṣipyāvatīrṇā tathaiva śānteneryāpathā yathā yathā vyuttiṣṭhate tathā tathā vastram avatārayati / tataḥ snātaprayatā ekasmin sthāne sthitā / tā dārikā ātmanā prathamato bhuktvā parijanaṃ pariveṣṭum (252r1 = GBM 6.816) ārabdhāḥ / sāpi pūrvaṃ parijanaṃ pariveṣya paścād ātmanā paribhoktum ārabdhā / tato bhuktapītā udyānasukham anubhūya saṃprasthitā / yāvad antarmārge pānīyam uttartavyaṃ tā dārikā upānahau chorayitvottīrṇāḥ / sā tu sopānatkaiva punaḥ saṃprasthitā / tāsām ārāmasaṃpraveśo jātaḥ / sā chatram ādāya āmravanam atikrāntā / anyābhiś chatrāṇi choritāni / tato vātavarṣaṃ prādurbhutam* / tadā dārikā devakulaṃ praviśyāvasthitā / sā tv abhyavakāśa eva / sa brāhmaṇas tasyās tādṛśalakṣaṇapracārān dṛṣṭvā tato jātakutūhalas tāṃ dārikāṃ praṣṭum ārabdhaḥ / dārike kasya tvam* / balamitrasya duhitā / putri pṛcchāmi / tena kiñcit tvayā kopaḥ karaṇīyaḥ / sā smitapūrvaṃgamā kathayati / tāta pṛccha / ko 'tra kopaḥ / putri sarvā eva dārikā dhāvantya utpatantyo nipatantyo gātravikṣepaṃ kurvantya imāni cānyāni ca durvṛttaceṣṭitāni kurvantyo gacchanti tvaṃ punar vinayasaṃpannā mandagatipracāratayā ābhiḥ (MSV II 55) sārdham udyānaṃ gacchasīti / sā kathayati / sarvā dārikā mātāpitror vikreyaṃ dravyam* / yadi mama utpatantyā nipatantyā vā hastaḥ pādo vā bhidyate ko māṃ prārthayate / na tv ahaṃ yāvajjīvam eva mātāpitroḥ poṣyā bhaviṣyāmi / putri śobhanaṃ gatam etat* / idam aparaṃ pṛcchāmi / etā dārikā vastrāṇy ekānte sthāpayitvā dvitīyavastraviyuktāḥ sahasāvatīrya krīḍitum ārabdhāḥ / tvaṃ punar yathā pānīyam avatarati tathā tathā vastram anayasi / tāta hrīvyapatrāpyasaṃpanno mātṛgrāmaḥ / yadi māṃ kaścit paśyaty apāvṛtām ayuktam* / putri kas tvāṃ tatra paśyati / tāta tvayaiva tāvad ahaṃ dṛṣṭā syām* / putri śobhanam etad api gatam* / idam aparaṃ pṛcchāmi / etā dārikāḥ pūrvam ātmanā bhuktvā paścāt parijanaṃ bhojayanti / tvaṃ punaḥ pūrvaṃ parijanaṃ bhojayitvā paścād ātmanā bhuṃkṣe / tāta vayaṃ puṇyaphalopajīvinyaḥ satatam evāsmākaṃ parva / etā kusthānaphalopajīvinyaḥ kadācit karhicid udārabhojanaṃ labhante / putri śobhanam etad api gatam* / idam aparaṃ pṛcchāmi / sarvalokaḥ śuṣke upānahau dhārayanti / tvaṃ punaḥ udake / kim etat* / tāta mūrkho lokaḥ / udaka eva upānahau dhārayitavyau / yat kāraṇaṃ sthale sthāṇur dṛśyate kaṇṭakaḥ pāśāṇaśarkaraḥ śuktiśakalikā śaṃkhasūke khaṇḍikā ca / (MSV II 56) jale tv ete na dṛśyante / ato jala evopānahau dhārayitavyā na sthale / putri śobhanam etad api gatam* / idam aparaṃ pṛcchāmi / etā dārikā ātape chatraṃ dhārayanti tvaṃ punar ārāme vṛkṣacchāyāyām* / kātra yuktiḥ / tāta mūrkho lokaḥ / ārāma eva chatraṃ dhārayitavyam* / yat kāraṇaṃ nityam ārāmaḥ śākhāmṛgaiḥ pakṣibhir ākīrṇaḥ / pakṣiṇa uccāraprasrāvaṃ kurvanti / asthikhaṇḍaṃ pātayanti / śākhāmṛgā uccāraprasrāvaṃ kurvanti / ardhaparibhuktāni phalāni pātayanti / calasvabhāvatvād itaś cāmutaś ca śākhāntare saṃkrāmaṃ kurvanti / kāṣṭhakhaṇḍāni pātayanti / abhyavakāśe ca tan nāsti / kadācit syāt taṃtu laghunipāti / ata ārāma eva chatraṃ dhārayitavyaṃ (252v1 = GBM 6.817) nābhyavakāśe / putri śobhanam etad api gatam* / idam aparaṃ pṛcchāmi / etā dārikā vātavarṣe devakulaṃ praviṣṭās tvaṃ punar abhyavakāśe sthitā / tāta abhyavakāśa eva sthātavyam* / na devakulaṃ praveṣṭavyam* / putri kātra yuktiḥ / tāta etāni śūnyadevakulāni nityam eva viṭavātaputradhūrtakair aśūnyāni / yadi mama praviṣṭāyā kaścid aṃgapratyaṃgāni parāmṛśati na tv evaṃ mātāpitror me ayaśasyatā bhavati / varam abhyavakāśe prāṇaviyogaḥ / na tv eva śūnyadevakulapraveśaḥ /
(MSV II 57)
tato 'sau brāhmaṇas tatpracārāvarjitajanitasaumanasyo balamitrasya gṛhapater niveśanaṃ praviśya kanyāpratilambhatṛṣṇāyā sasaṃbhramaḥ svasti svastīty uvāca / gṛhaparijanaḥ kathayati / brāhmaṇa na tāvad bhikṣāvelā / kiṃ prārthayase / kanyābhikṣām* / kasyārthāya / śrāvastyāṃ mṛgāro nāmāgrāmātyaḥ / tasya putro viśākho nāma / te kathayanti / sadṛśam asmākaṃ tat kulam* / kiṃ tarhi / ativiprakṛṣṭo deśaḥ / sa kathayati / dūra eva dārikā dātavyā / kiṃ kāraṇam* / yadi tāvat sukhitā bhavati śrutvā prāmodyam utpādayiṣyati / atha duḥkhitā dānamānasatkārakriyayā khedam āpadyate 'rthāpacayaś ca bhavati / te kathayanti / yady evaṃ dattā bhavatu / tato brāhmaṇaḥ svastīty uktvā prakrānto 'nupūrveṇa śrāvastīṃ gataḥ / mārgaśramaṃ prativinodya mṛgārāgrāmātyasya sakāśaṃ gataḥ / tato dārikāyā āhāravihāratāṃ ceṣṭāṃ rūpayauvanaśobhāṃ vaicakṣaṇyaṃ ca yathāvadākhyāya kathayati / mayā mahatā parikhedena nānādigdeśādhiṣṭhānān paryaṭitvā sā kṛcchreṇa pratilabdhā / gacchedānīṃ pariṇayeti / tato mṛgāreṇāgrāmātyena divasatithimuhūrtanakṣatrapratigrahaṃ kṛtvā caṇpām āgatya mahatā śrīsamudayena viśākhasya pariṇītā /
sā mātrā gamanadeśakāle śikṣyate / putri nityaṃ tvayā sūryācandramasau namasyau / agniḥ paricartavyaḥ / ādarśo nirmādayitavyaḥ / śuklāni vāsāṃsi prāvaritavyāni / grahītavyaṃ na dātavyam* / vāṇī (MSV II 58) rakṣitavyā / na kasyacid utthāyāsanaṃ dātavyam* / miṣṭaṃ bhoktavyam* / sukhaṃ svaptavyam* / niḥśreṇī baddhavyeti / tato mṛgāreṇa śrutam* / sa saṃlakṣayati / iyaṃ dārikā mithyādṛṣṭir grāhyate / aham enāṃ mithyādarśane vivecya samyagdarśanaṃ grāhayiṣyāmīti viditvā tām ādāya saṃprasthitaḥ /
tato 'syā mātā snehavyākulahṛdayā aśruvyākulekṣaṇā kaṇṭhe pariṣvajya sasvaraṃ rudantī kathayati / putri idaṃ te paścimaṃ darśanam iti / sā tām anusaṃjñāpayantī kathayati / amba pṛcchāmi / tāvat kiṃ tvam atra jātāhosvij jñātigṛhe / putri jñātigṛhe / tat tava gṛham āhosvid idam* / idam* / aham apīha jātā / tatra mayā vastavyam* / saṃyogo niyataṃ viyogāntaḥ / tūṣṇīṃbhava / kimarthaṃ rodiṣi /
tato mṛgāraḥ sthalena saṃprasthitaḥ / viśākhā svāminā sārdhaṃ svagṛhalabdhena ca parijanena nauyānena saṃprasthitā / tatra vaḍavā aciraprasūtā nāvam adhirohyate / kiśorakaḥ sthale khedam (253r1 = GBM 6.818) āpatsyatīti / sā yatnenāpi nābhirohatīti kolāhalo jātaḥ / viśākhayā śrutam* / sā kathayati / kimartham ayaṃ kolāhala iti / tair yathāvṛttam ākhyātam* / viśākhā kathayati / kiśorakaṃ pūrvam abhirohayata svayam abhirokṣyatīti / tais tathā kṛtam* / abhirūḍhā / tato mṛgāreṇa te pṛṣṭāḥ / kimarthaṃ cireṇa yūyam āgatāḥ / vaḍavā (MSV II 59) nāvaṃ nābhirohati / atha katham abhirūḍhā / cāṇpeyikayā upāyasaṃvidhānam ākhyātaṃ kiśorakaṃ pūrvam abhirohayata / paṇḍitā cāṇpeyikā /
yāvad antarmārgo sārthā rātriṃ vāsam upagatāḥ / mṛgārasya prāgbhāre śayyā prajñaptā / viśākhā dṛṣṭvā pṛcchati / kasyaiṣā śayyā / mṛgārasya / apanayata / kiṃ kāraṇam* / yadi suptasya prāgbhāra upari nipatati niyatam avaṣṭabdhaḥ kālaṃ karoti / mama yāvajjīvam ayaśasyam* / īdṛśī dārikā pariṇītā yad antarmārga eva śvaśuraḥ kālagato gṛham api na saṃprāpta iti / tac ca śayanāsanam apanītaṃ prāgbhāraś ca patitaḥ / samantān mahājanakāyaḥ pradhāvito gṛhapatir avaṣṭabdhaḥ iti / gṛhapatiḥ kathayati / bhavanto mā bibhīta / ihāhaṃ tiṣṭhāmi / śayyāṃ pratyavaikṣanta / apanītā śayyā / kena / viśākhayā / paṇḍitā cāṇpeyikā / punar api jīrṇodyāne vāsam upagatāḥ / mṛgārasya śūnyadevakule śayyā prajñaptā / viśākhayā dṛṣṭā / pṛcchati / kasyaiṣā śayyā / āryasya / apanayata / kiṃ kāraṇām* / yadi devakulaṃ patati tato 'vaṣṭabdhaḥ kālaṃ karoti / nanu me pūrvavad yaśasyam* / sā cāpanitā / devakulaṃ ca patitam* / mahājanakāyo pradhāvitaḥ pūrvavad yāvat paṇḍitā cāṇpeyikā /
yāvad anupūrveṇa śrāvastīm anuprāptā / mārgaśrame prativinodite suhṛtsaṃbandhibāndhavajane ca preṣite viśākhā svakulānurūpaṃ gṛhe (MSV II 60) karma kāryate / mṛgārasya ṣaṭ snuṣā vāreṇa vāraṃ gṛhajanasya bhaktaṃ saṃpādayanti / viśākhāpi tathaiva niyuktā / tvayāpi saptame divase vāraḥ kartavya iti / tasyā vāra āgamiṣyatīti / ye śvaśuraśvaśrūsvāmināṃ gandhā avaśiṣyante carpaṭikāṃ kṛtvā pratidivasaṃ śoṣayati / yān saktūn pratidinaṃ labhate tataḥ prasthāni viśākhā apanīya sthāpayati / pariśiṣṭaṃ ghṛtena modayati tatpramāṇā eva bhavanti / madyapānāgatas tu śvo vāro bhaviṣyatīti / yat svāmino nirmālyam ātmanaś ca tacchītale sthāpitam* / yāvat prabhātāyāṃ rajanyāṃ karmakarāṇāṃ āmalakaṃ dattaṃ gandhaḥ puṣpāṇi bhojanaṃ madyaṃ ca / te parituṣṭāś cireṇa vayaṃ purāṇagṛhapatipatnyā avalokitā iti / tais tasmin divase dviguṇaṃ karma kṛtam* / yāvan mṛgāraḥ kālavelāyāṃ karmāntān avalokayan paśyati prabhūtaṃ karma kṛtam* / sa pṛcchati / kiṃ yuṣmābhir apare bhṛtakapuruṣā gṛhītāḥ / na / kenacit ko 'tra yogo yenādya dviguṇaṃ karma kṛtam* / te kathayanti / āryā yādṛśaṃ bhaktaṃ tādṛśaṃ karma / kim etat* / tair yathāvṛttaṃ vistareṇa samākhyātam* / mṛgāraputrais svakasvakānāṃ patnyaḥ (MSV II 61) ārocitāḥ / tāḥ kathayanti / vayam api gṛhād apahṛtya bhṛtakapuruṣāṇāṃ priyaṃ kuryāma / vayam apy āryasya yuṣmākaṃ bhṛtakapuruṣāṇāṃ (253v1 = GBM 6.819) ca priyā bhavema yathā viśākhayā kṛtam* / tato mṛgāreṇa viśākhā pṛṣṭā / putri kathaṃ tvayā bhaktaṃ pratijāgaritam* / tayā vistareṇa samākhyātam* / mṛgāras tuṣṭaḥ / tena saiva gṛhavyāpāre niyuktā / antarjanaś ca sarvo 'bhihitaḥ / yo yuṣmākaṃ viśākhayā dattena parituṣyati tena sthātavyam ānukūlyena vā caritavyaṃ yāvad asau gṛhasvāminī saṃvṛttā / sācāravihāratayā sauratyena ca sarvam antarjanaṃ toṣayati / yāvad apareṇa samayena viśākhāyā gṛhasyopariṣṭād haṃsā uttarakurudvīpād akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśālim ādāya saṃprasthitāḥ / rājñaś ca gṛhe haṃsas tiṣṭhati / tena tān dṛṣṭvā kūjitam* / tair api samayoniviśvāsodvegam asahamānaiḥ kūjitam* / rājñaś caraṇakoṣṭhe śāliballaryo nipatitāḥ / tato rājño 'mātyānām ekaikā dattā / mṛgāreṇa svapratyaṃśo viśākhāyā dattaḥ / tayā samudgake sthāpayitvā kārṣikāṇāṃ ājñā dattā / te 'pi sutarāṃ parituṣṭāḥ / taiḥ kṣetrastokaṃ suparikarṣīkṛtya kālaṃ jñātvā uptaḥ / devaḥ kālavarṣī saṃvṛttaḥ / bījānurūpā saṃpattir jātā / aparasmin varṣe prabhūtaṃ saṃpannam aparasminn api varṣe prabhūtataram* / (MSV II 62) evaṃ yāvat sarvāṇi koṣṭhāgārāṇi haṃsāhṛtakuśūlaiḥ  paripūrṇāni / yāvad rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasya glānyam utpannam* / tena vaidyā āhūya prṣṭāḥ / te kathayanti / deva yadi haṃsāhṛtaśāliḥ saṃpadyate tena maṇḍaṃ sādhayitum arhasi / pītvā svastho bhaviṣyasīti / rājñā amātyā āhūya pṛṣṭāḥ / bhavanto mayā yuṣmākaṃ haṃsāhṛtāni śāliśīrṣāṇi dattāni / tāni yuṣmābhiḥ kiṃ kṛtāni / tatra kecit kathayanti / deva asmābhir devakule dattānīti / apare kathayanti / asmābhir agnau prakṣiptāni iti / apare kathayanti / asmābhir dvāraśālāyāṃ baddhānīti / mṛgāraḥ kathayati / deva mayā viśākhāyā dattāni / pṛcchāmi tāvat tayā kiṃ kṛtānīti / tena viśākhā pṛṣṭā / sā kathayati / tāta kiṃ haṃsāhṛtaśālinā prayojanam* / rājño glānyam utpannam* / vaidyair haṃsāhṛtā śālir vyapadiṣṭā / tato viśākhayā sauvarṇaṃ bhājanaṃ haṃsāhṛtasya taṇḍulasya maṇḍena pūrayitvā rājñaḥ preṣitam* / rājñā paribhuktam* / svasthībhūtaḥ /
apareṇa samayena jānapadaiḥ rājñe baḍavādvayaṃ preṣitam* / mātā ca duhitā ca / tatra na kaścij jānīte katarā mātā katarā duhitā iti / rājñā amātyānām ājñā dattā / bhavantaḥ suvicāritaṃ kṛtvā mama nivedayata iti / amātyāḥ sakaladivasaṃ vicārayantaḥ khinnāḥ / na nirloḍitam* / mṛgāraś cirakāle gṛhaṃ gataḥ / viśākhā (MSV II 63) pādayor nipatya kathayati / tāta kim adya cireṇāgataḥ / tena yathāvṛttaṃ vistareṇa samākhyātam* / viśākhā kathayati / tāta kim atra jñātavyam* / tābhyāṃ yogyāśanaṃ samaṃ deyam* / yā duhitā sā śīghraṃ bhakṣayitvā mātuḥ pratyaṃśaṃ bhakṣayiṣyati / yā mātā aparipanthinī mukhaṃ nikṣipya sthāsyati / etac cihnam iti / mṛgāreṇa amātyānāṃ niveditam* / tair api yathā samādiṣṭā parīkṣā kṛtā / tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ rājñe niveditam* / deva (254r1 = GBM 6.820) iyaṃ mātā iyaṃ duhitā iti / rājā kathayati / kathaṃ yuṣmābhiḥ parijñātam* / deva evaṃ caivaṃ ca / hyastanike na parijñātam* / deva kā śaktir asmākaṃ parijñātum* / viśākhayā evaṃ saṃdiṣṭam* / rājā kathayati / paṇḍitā cāṇpeyiketi /
anyatamaḥ puruṣas tīrthe kambalaṃ sthāpayitvā snāti / anyatamaś ca puruṣa āgataḥ / sa tena kambalena śiro veṣṭayitvā tatraiva snātum ārabdhaḥ / sa puruṣaḥ snātvotthito na paśyati kambalam* / puruṣaḥ kathayati / bhoḥ puruṣa kiṃ samanveṣase / kambalam* / kutas tava kambalam* / syād yathāhaṃ śiro veṣṭayitvāvatīrṇas tathā tvam apy avatīrṇaḥ syā iti / sa kathayati / eṣa evāsau madīyaḥ kambalaḥ / tvadīyo madīya iti tayor vivādo jātaḥ / tau rājñaḥ sakāśaṃ gatau / rājñā amātyānām ājñā dattā / bhavantaḥ parīkṣitvā yasya santakas tasyānuprayacchata (MSV II 64) iti / te parīkṣitum ārabdhāḥ / ekaḥ pṛṣṭaḥ / sa kathayati madīya iti / aparaḥ pṛṣṭaḥ / sa kathayati madīya iti / tvadīyo madīya iti divaso 'tikrāntaḥ / amātyāḥ khinnāś cirakāle anirloḍayitvaiva gṛhaṃ gatāḥ / viśākhayā mṛgāraḥ pūrvavat pṛṣṭaḥ / tena yathāvṛttam ārocitam* / viśākhā kathayati / tāta kim atra jñātavyam* / tau vaktavyau / eko 'pi ardhaṃ gṛhṇātv aparo 'py ardham iti / yasya santakaḥ sa vakṣyati / kimarthaṃ madīyaḥ kambalaś chidyate iti / yasya na santakaḥ sa saṃlakṣayiṣyaty ardham api tāvan me bhavatu / ko 'tra mama vyaya ity eṣātra parīkṣā iti / mṛgāreṇa gatvā amātyānāṃ niveditam* / deva pūrvavad yāvad rājā kathayati / paṇḍitā cāṇpeyiketi /
rājño yānapātrakeṇa vaṇijā candanagaṇḍīrakaḥ prāvṛto 'nupreṣitaḥ / tasya na vijñāyate katarad agraṃ kataran mūlam iti / rājā amātyānām ājñā dattā / vicārayatha iti / taiḥ kṛtsnaṃ divasaṃ vicāritam* / na parijñātam* / cirakāle gṛhaṃ gatāḥ / viśākhayā pūrvavad yāvan mṛgāraḥ pṛṣṭaḥ / tena yathāvṛttaṃ vistareṇa samākyātam* / viśākhā kathayati / tāta kim atra jñātavyam* / udake prakṣeptavyaḥ / yan mūlaṃ tad adhastād bhavati / yad agraṃ tad upariṣṭād bhavati / eṣā tatra parīkṣeti / mṛgāreṇa amātyānāṃ niveditam* / pūrvavad yāvad rājā kathayati / paṇḍitā cāṇpeyiketi /
(MSV II 65)
anyatamasmin karvaṭake gṛhapatiḥ / tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* / tasya na putro na duhitā / tena putrābhinandinā dvitīyā patnī ānītā / tasyāḥ prathamapatnyā īryṣāprakṛtyā yonivināśanaprayogo dattaḥ / tasyāḥ sutarāṃ yonir viśuddhā āpannasatvā saṃvṛttā / yāvan navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā / dārako jātaḥ / sā saṃlakṣayati / pratikruṣṭam etad vairāṇāṃ yaduta sāpatnakam* / niyatam enam aparā mātā yena vā tena vopāyena ghātayati / kiṃ mama svāmī kariṣyati / kiṃ vā aham* / kiyantaṃ ca kālaṃ rakṣitavyaḥ / sarvathā asyā eva dātavya iti tayā svāminā saha saṃpradhārya labdhānujñayā sā prathamapatnī uktā / bhagini tavaivaiṣa putro datto mayā / saṃvardhaya enam iti / sā saṃlakṣayati / yasyāḥ putras tasyā gṛham* / saṃvardhayāmi / gṛhasvāminī bhaviṣyāmīti / (254v1 = GBM 6.821) sa tayā saṃvardhitaḥ / pitā cāsya kālagataḥ / tayor gṛhanimittaṃ vivādo jātaḥ / ekā kathayati / mamaiva putro dvitīyā kathayati mamaiṣa putra iti / te rājñaḥ sakāśaṃ gate / rājñā amātyānām ājñā dattā / gacchata bhavanto vicārayatheti / teṣāṃ vicārayatāṃ divaso 'tikrānto na nirloḍitam* / cirakāle gṛhaṃ gatāḥ / viśākhā mṛgāraṃ pṛcchati / pūrvavad yāvat kim atra jñātavyam* / te vaktavye na vayaṃ jānīmaḥ kasya putra iti yā yuvayor balavatī sā gṛhītvā gacchatu / te bāhudvayena gṛhītvā ākarkṣyataḥ / sa duḥkhyamāno (MSV II 66) rodiṣyati / yāsya mātā sā sānunayā pratimokṣyati / jīvantam api tāvad enaṃ drakṣāmīti / sānyā nirdayā na pratimokṣyati / yadā kaṣābhis tāḍitā bhavati tadā yathābhūtaṃ kariṣyati / iyam atra parīkṣeti / mṛgāreṇāmātyānām evaṃ niveditam* / pūrvavad yāvad rājā kathayati / paṇḍitā cāṇpeyiketi /
athāpareṇa samayena mṛgāro glānipatitaḥ / tasya vaidya ekaṃ divasaṃ bhaiṣajyaṃ dadāti punar glāno bhavati / viśākhā saṃlakṣayati / kimarthaṃ tāta ekasmin divase svastho bhavati dvitīye divase punar glāno bhavati / yair bhaiṣajyaiḥ svastho bhavati tāni nimittīkṛtāni / tatas tayā vaidyānāṃ dvāraṃ dhārayitvā svayam eva cikitsā kṛtā / svasthībhūtaḥ / mṛgāraḥ saṃlakṣayati / ko 'tra yogo yenāham ekasmin divase svastho bhavāmy ekasmin glānaḥ / yadā vaidyo na praviśati tadā nityam eva svastha iti / tena viśākhā pṛṣṭā / pūrvavad yāvat paṇḍitā cāṇpeyikā /
rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasya śrīvardhano nāma hastiviśvāsikaḥ / so 'pareṇa samayena rājñā avasāditaḥ / viśākhayā śrutam* / tayā mṛgāra uktaḥ / tāta sarveṣām amātyānām antyam avasādanam* / arhasi śrīvardhanasya devaṃ kṣamayitum* / sa kathayati / putri kṣamayāmi / tatas tena rājābhihitaḥ / deva śrīvardhano devasya bhaktaḥ / kṣamyatām (MSV II 67) asyeti / rājā kathayati / kṣāntam* / deva yadi kṣāntaṃ tāny asya vṛttipadāni dīyantām* / evaṃ bhavatu / dattāni / śrīvardhanena vijñātaṃ yathā viśākhayā mama rājā kṣamāpita iti / sa tasyāḥ pratyupakārabuddhyā sthitaḥ / apareṇa samayena mṛgārasya puruṣavyādhir utpannaḥ / viśākhā asyopasthānaṃ karoti / sa jihreti / sā kathayati / tāta kimarthaṃ jihreṣi / kiṃ na duhitā pitur upasthānaṃ karoti / tathāpy asau jihreti / sā saṃlakṣayati / nāyaṃ mamāntikād upasthānaṃ svīkaroti / dārasaṃgraham asya karomīti / sā śrīvardhanasya gṛhaṃ gatā / tena svāgatavādena samudācaritvā āsanaṃ dattam* / niṣaṇṇā śrīvardhanasya duhitā / sā tenoktā / dārike viśākhāpādayoḥ gṛhāṇeti / viśākhā kathayati / sthānam etad vidyate yan mayaivaiṣā pādayor grahītavyā bhavatīty uktvā kathayati / svasti sute iti / śrīvardhanaḥ kathayati / kiṃ prārthayase / kanyābhikṣām* / kasyārthāya / sā kathayati / tātasya / sa tūṣṇīm avasthitaḥ / śrīvardhanasya patnī kathayati / vṛddhaḥ / kathaṃ tasya dīyata iti / viśākhā kathayati / dhanayauvane hi puruṣāḥ / kiṃ vicāreṇa dīyatām iti / śrīvardhanaḥ kathayati / bhadre asmākaṃ viśākhopakāriṇī / dīyatām* / yady evaṃ dattā bhavatu / tato (255r1 = GBM 6.822) mṛgāreṇa mahatā śrīsamudayena pariṇītā / sā tasyopasthānaṃ kartuṃ pravṛttā / viśākhā na tathā /
mṛgāraḥ kathayati / putri vācam anuprayaccheti / sā kathayati / sā kathayati / tāta mā kiñcit parihīyate / putri yas tvaṃ mātrā (MSV II 68) śikṣitā tan na kiñcit samādāya vartase / tāta sarvaṃ samādāya varte / yat kathayati sūryācandramasau namasyāv iti / dārikāyāḥ sūryācandramasaḥsthānīyau śvaśrūśvaśurau / tān ahaṃ namasyāmi / yat kathayati agniḥ paricartavya iti / striyā bhartāgnisthānīyaḥ / bhartur āsannayā bhavitavyam* / nātidūrasthayā / sāhaṃ svāminam agnivat paricarāmi / yat kathayaty ādarśo nirmādayitavya iti / tad gṛham ādarśasthānīyaṃ nityam upaleptavyaṃ saṃmārṣṭavyaṃ ca / tad ahaṃ gṛhasaṃskāram anudivasaṃ karomy eva / yat kathayati śuklāni vāsāṃsi prāvaritavyānīti / anyair vastrair gṛhaparikarma kartavyam* / śuklāni vastrāṇi prāvṛtya devaśuśrūṣā kartavyā svābhisaṃskāraṃ copasaṃkramyam iti / etad apy ahaṃ karomy eva / yat kathayati grahītavyaṃ na dātavyam iti / kiṃ grahītavyam* / lokasakāśād duruktavacanāni / na ca kiñcid duruktaṃ vacanīyam* / etad apy ahaṃ samādāya varte / yat kathayati vāṇī rakṣitavyeti / guhyavacanaṃ na prakaṭīkartavyam* / tan me vāksaṃyamo 'sty eva / yat kathayati na kasyacid utthāyāsanaṃ dātavyam iti / evaṃ kathayati / tvaṃ kulavadhū tvayā pratigupte sthāne niṣettavyam* / sāhaṃ pratigupta eva niṣīdāmi / yat kathayati mṛṣṭaṃ bhoktavyam iti / sububhukṣitayā bhoktavyam iti / sāhaṃ nityaṃ gṛhajane bhukte bubhukṣitā ca bhuṃje / yat kathayati sukhaṃ śayitavyam iti / sarvaṃ gṛhakāryaṃ kṛtvā rātrau bhāṇḍaṃ pratiśāmya śayyā te kalpayitavyā yathā (MSV II 69) na punar uttiṣṭhasi idaṃ sunihitam idaṃ durnihitam iti / tad aham evam eva karomi / yat kathayati niḥśreṇī baddhavyeti / evaṃ kathayati / tvaṃ pūrvakair daśabhiḥ karmapathaiḥ samanvāgatā yena devagatiṃ prāpya iha manuṣyaloke upapannā / tad iyaṃ karmabhūmiḥ / ihāpi tvayā dānāni dātavyāni puṇyāni kartavyāni pāpaṃ na karaṇīyam* / eṣāpi puṇyamayī niḥśreṇī svargasopānabhūteti / etad apy ahaṃ śaktyā saṃpādayāmi / sādhu sādhu viśākhe / paṇḍitā tava mātā / tvaṃ tu paṇḍitatarā yayā mātuḥ sandhāya bhāṣitaṃ vijñātam* /
atha mṛgārasyaitad abhavat* / yadi bhagavān anujānīyād ahaṃ viśākhāṃ mātaraṃ ghoṣayeyam iti viditvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam idam avocat* / labhyaṃ bhadanta snuṣāṃ mātaraṃ ghoṣayitum iti / bhagavān āha / sacet paṃcabhir dharmaiḥ samanvāgato bhavati / katamaiḥ paṃcabhiḥ / glānam upatiṣṭhati / pratirūpeṣu dāreṣu pratiṣṭhāpayati / jīvitenācchādayati / dhanaṃ rakṣati / prajñayā ca saṃvidhānaṃ karoti /
antaroddānam* /
glānopasthānaṃ dārā ca jīvitasya dhanasya ca /
prajñayā upasaṃharṣī pañcaitā mātaraḥ smṛtāḥ //
atha mṛgāro yena rājā prasenajit kosalas tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ kosalam idam avocat* / icchāmy ahaṃ (MSV II 70) deva viśākhāṃ mātaram udghoṣayitum* / rājā kathayati / mamāpi viśākhayopasthānaṃ kṛtam aham apy āryakāṃ pṛṣṭvā tāṃ bhaginīm (255v1 = GBM 6.823) udghoṣayāmi / tenāryakā pṛṣṭā / sā kathayati / udghoṣaya mā vā / bhaginy evāsau / kathaṃ kṛtvā / purānu brahmadatto 'sya  preṣyadārikayā sārdhaṃ saṃvāsaṃ gataḥ / tasyāḥ putro jātaḥ / tasya balamitra iti nāma kṛtam* / sa vṛddharājena kasmiṃścid evādhikaraṇe pravāsitaḥ / caṇpāṃ gatvāvasthitaḥ / tasyāsau duhitā / tava bhaginī bhavati / tato rājñā hastiskandhe āropya udghoṣitā / iyaṃ viśākhā mṛgārasya mātā / rājñaḥ prasenajito bhaginīti / tayā pūrvārāme vihāraṃ kārayitvā cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya niryātitam* / tathā sthavirair api sūtrānta upanibaddham* / bhagavān śrāvastyāṃ viharati pūrvārāme mṛgāramātuḥ prāsāda iti /
apareṇa samayena viśākhā dvātriṃśad aṇḍāni prasūtā / mṛgāraḥ śrutvā kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / janapadakalyāṇī kīdṛśo 'narthaḥ prādurbhūta iti / mṛgāras tāni cchorayitum ārabdhaḥ / viśākhā kathayati / tāta mā cchoraya / bhagavatas tāvad ārocayeti / tena bhagavata ārocitam* / bhagavān āha / mā cchorayeti / tad dvātriṃśat puṭaṃ (MSV II 71) kacchapuṭaṃ kārayitvā kulasyopari ekaikam aṇḍaṃ pratyekaṃ puṭeṣu sthāpayeti / viśākhāṃ ca vada / triṣkālaṃ pāṇinā parāmṛṣa / saptame divase sphuṭiṣyanti / dvātriṃśat kumārā bhaviṣyantīti / tena tathā kṛtam* / saptame divase sphuṭitāni / dvātriṃśat kumārā jātāḥ / unnītā vardhitā mahāntaḥ saṃvṛttā vyāḍavikrāntāḥ / apareṇa samayena te rathābhirūḍhā bahir nirgatāḥ praviśanti / purohitaputraś ca rathābhirūḍho nirgacchati / yāvad anyonyadhurātuṇḍo lagnaḥ / purohitaputraḥ kathayati / apanayateti / te 'pi kathayanti / tvam evāpanayeti / purohitaputro 'ham iti puruṣaṃ vaktum ārabdhaḥ / tato viśākhāputraiḥ dhurātuṇḍakena gṛhītvā kṣiptaḥ / saṃkārakūṭe patitaḥ / sa bhasmāvaguṇṭhitaśirāḥ pituḥ sakāśaṃ gataḥ / aśruparyākulekṣaṇaḥ kathayati / tāta viśākhāputrair mama īdṛśī samavasthā kṛteti / putra kimartham* / tena vistareṇa samākhyātam* / sa kathayati / putra yady evaṃ kramaghātyās te / mā śokaṃ kuru / upāyasaṃvidhānaṃ kariṣyāmi / sa teṣāṃ randhrānveṣaṇatatparo vyavasthitaḥ / apareṇa samayena rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasya kārvaṭiko viruddhaḥ / tasya rājñā ekaṃ daṇḍasthānaṃ preṣitam* / hataprahatam āgatam* / evaṃ yāvat saptadaṇḍasthānāni hatapratyāhatāni / rājā svayam eva caturaṃgeṇa balakāyena nirgacchati / (MSV II 72) viśākhāputrāś ca praviśanti / tair asau dṛṣṭa uktaś ca / devaḥ saṃprasthita kārvaṭikāṃ sannāmayitum iti / tiṣṭhatu deva / vayaṃ gacchāmaḥ / evaṃ kurutheti / tena teṣāṃ caturaṅgo balakāyo dattas tair gatvāsau kārvaṭikaḥ sannāmitaḥ / vandigrahakaraprātyāyāṃś ca gṛhītvā āgatāḥ / purohitaḥ kathayati / deva ete atīva vikrāntāḥ / yad devasya kṛcchrasādhyaṃ tad eṣām alpasādhyam* / devenaitac cintanīyam iti / kākaśaṃkino hi rājānaḥ / tat* hṛdi kṛtvā vyavasthitaḥ / punaḥ (256r1 = GBM 6.824) purohitaṃ pṛcchati / katham atra pratipattavyam* / sa kathayati / deva kim atra pratipattavyam* / yady eṣām abhirucitaṃ devaṃ rājyāc cyāvayitvā svayam eva rājyaṃ kārayanti / rājā sutarāṃ khinnaḥ saṃlakṣayati / syād evam* / kathaṃ ghātayitavya ity upāyasaṃvidhānaṃ cintayati / na kaṃcit pṛcchati / mā mantrasrāvo bhaviṣyatīti svayam evāsya vicārayato buddhir utpannā / ihaivopanimantrya ghātayitavyā iti / tena viśākhāyā sandiṣṭam* / bhāgineyaiś ca iha bhoktavyam iti / sā saṃlakṣayati / śvo dārakā mātulasya sakāśe bhokṣyante / aham api buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ bhojayāmīti viditvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇā / ekāntaniṣaṇṇāṃ viśākhāṃ mṛgāramātaraṃ bhagavān dharmyayā kathayā pūrvavad yāvat saṃpraharṣya tūṣṇīṃbhūtaḥ / atha viśākhā mṛgāramātā utthāyāsanād yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇamya bhagavantam (MSV II 73) idam avocat* / adhivāsayatu me bhagavān pūrvavad yāvat purastād bhikṣusaṃghasya / prajñapta evāsane niṣaṇṇā / teṣāṃ ca rājñaḥ sakāśād dūta āgataḥ / dārakā āgacchantv iti / tato rājñā hālāhalena viṣeṇa ca sahayogena vihvalīkṛtāḥ / śirāṃsi chinnāni / tataḥ peḍāṃ pūrayitvā jyeṣṭhaputrasya śira upari datvā jatumudrayā lakṣayitvā viśākhāyāḥ preṣitāḥ / viśākhā saṃlakṣayati / nūnaṃ devena bhāgineyānām ācchādanaṃ preṣitam* / aham api buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃgham ācchādayāmīti / tataḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyena pūrvavad yāvad bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ peḍām uddhāṭayitum ārabdhā / bhagavān saṃlakṣayati / saced viśākhā adṛṣṭasatyā putrabadhaṃ drakṣyati sthānam etad vidyate yat satyānām abhājanībhaviṣyatīti viditvā viśākhām āha / niṣīda tāvad dharmaṃ śṛṇu / paścād yathābhipretaṃ kariṣyasīti / sā bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya / tato bhagavatā tasyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jātvā pūrvavad yāvat satyadarśanaṃ kṛtam* / tato dṛṣṭasatyā sā peḍām uddhāṭitvā paśyati putraśirāṃsi / tataḥ kathayati / bhagavan evam anityāḥ sarvasaṃskārā iti / tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / haṃbho bhikṣavo rājā prasenajit kosalo yena viśākhāyāḥ putrāḥ praghātitāḥ / te cen na (MSV II 74) praghātitāḥ syuḥ / ebhir eva sahāyaiḥ kṛtsnā tena vasumatī karatale sthāpitā syād iti /
atha rājā prasenajit kosalo rajasāvacūrṇitagātro yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ / ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ prasenajitaṃ kosalaṃ bhagavān idam avocat* / kutas tvaṃ mahārājaitarhy āgacchasi rajasāvacūrṇitagātraḥ / yāni tāni bhadanta rājñāṃ kṣatriyāṇāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ janapadaiśvaryasthāmavīryam anuprāptānāṃ mahāntaṃ pṛthivīmaṇḍalam abhinirjityādhyāvasatāṃ (256v1 = GBM 6.825) pṛthagbhavanti rājakṛtyāni rājakaraṇīyāni tāny ahaṃ kṛtvā pariprāpya etarhy āgacchāmi rajasāvacūrṇitagātraḥ / tena hi mahārāja tvām eva prakṣyāmi / yathā te kṣamate tathainaṃ vyākuru / tadyathā mahārāja iha te pūrvasyāṃ diśi puruṣa āgacchec chraddhitaḥ pratyayitaḥ stheya avisaṃvādito lokasya / sa evaṃ vadet / tato 'haṃ tavaitarhy agacchāmi pūrvasyām diśi / so 'haṃ tatrāprākṣam* / mahāśailaṃ parvatam akhaṇḍam achidram asuṣiraṃ susaṃvṛttam ekaghanaṃ yāvac ca pṛthivī yāvac ca nabho 'trāntare sarvān satvān sarvān prāṇinaḥ sarvāṇi bhūtāni sarvaṃ ca tṛṇakāṣṭhaśākhāparṇaśadam (MSV II 75) abhiniṣpeṣayann āgacchati  / yat te deva kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kuruṣveti / evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ diśi puruṣa āgacchet* / pūrvavad yat kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kuruṣveti / evaṃ bhūpate mahārāja mahati mahābhaye pratyupasthite dāruṇe puruṣasaṃkṣaye durlabhe manuṣyapratilaṃbhe kiṃ syāt karaṇīyam* / evaṃ rūpe me bhadanta mahati mahābhaye pratyupasthite dāruṇe puruṣasaṃkṣaye durlabhe manuṣyapratilaṃbhe kiṃ syāt karaṇīyaṃ nānyatrārthacaryāyāṃ dharmacaryāyāṃ puṇyacaryāyāṃ kuśalacaryāyāṃ kalyāṇacaryāyāṃ buddhānāṃ ca śāsane yogam āpattum* / kasmāt tvaṃ mahārāja evaṃ vadasi / evaṃ rūpe me mahati mahābhaye pūrvavad yāvad buddhānāṃ śāsane yogam āpattum iti / yāni tāni bhadanta rājñāṃ kṣatriyāṇāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ janapadaiś caryasthāmavīryam anuprāptānāṃ mahāntaṃ pṛthivīmaṇḍalam abhinirjityādhyāvasatāṃ pṛthagbhavanti hastibhir hastiyuddhāny aśvair aśvayuddhāni rathai rathayuddhāni pattibhiḥ pattiyuddhāni mantrair mantrayuddhāni dhanair dhanayuddhāni / tāni teṣāṃ tasmin samaye asthāmāny abalāny aparākramāṇi yuddhāya / tasmād aham evaṃ vadāmi / evaṃ rūpe me bhadanta mahati mahābhaye pratyupasthite pūrvavad yāvad buddhānāṃ (MSV II 76) śāsane yogam āpattum iti / evam eva mahārāja satatasamitam abhimardata eva prāṇino jarāmaraṇam* / evaṃ jarāmaraṇābhimardanena mahārāja puruṣapudgalena kiñcit syāt karaṇīyaṃ nānyatrārthacaryāyāḥ pūrvavad yāvad buddhānāṃ śāsane yogam āpattum iti viditvā tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate /
yathā mahānto vipulā nabha āsādya parvatāḥ
mahāntād anusaṃyānti niṣpīṣanto vasundharām* /
na tatra hastināṃ bhūmir na pattirathavājinām*
na cāpi mantrayuddhena jayo labhyo dhanena vā //
evaṃ jarā ca mṛtyuś ca manuṣyān abhimardati /
kṣatriyān brāhmaṇān vaiśyāñ chūdrāṃś caṇḍālapukvasān* /
duḥśīlāñ chīlasaṃyuktān gṛhasthān gṛhiṇas tathā /
daharāṃś caiva vṛddhāṃś ca tathā madhyamapauruṣān* //
vimardayati sarvān hi na kiñcid anurakṣati /
tasmād dhi paṇḍitaḥ poṣaḥ saṃpaśyann artham ātmanaḥ /
buddhe niveśayec chraddhāṃ dharme saṃghe cāpy anuttare //
sa dharmacārī kāyena vācā vāpy atha cetasā /
iha cānindito bhavati pretya svargo ca modate //
(MSV II 77)
atha rājā prasenajit kosalo bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ /
bhikṣavo saṃśayajātāḥ (257r1 = GBM 6.826) sarvasaṃśayachettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / kiṃ bhadanta viśākhayā mṛgāramātrā karma kṛtam* / yasya karmaṇo vipākena dvātriṃśadaṇḍāḥ prasūtāḥ / tena dvātriṃśat putrā jātā vyāḍā vikrāntāḥ saṃvṛttā iti / bhagavān āha praṇidhānavaśāt* / kutra praṇidhānaṃ kṛtam* /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamo gṛhapatiputraḥ kālagataḥ / tasya sā patnī nityaṃ putrābhinandinī / yadā bhagavān kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgnir nirupādhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ / tasmiṃś ca samaye vārāṇasyāṃ kṛkir nāma rājā babhūva / tena bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya catūratnamayastūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ / tatra yā sā aputrā yuvatiḥ putrābhinandinī sā vṛddhā saṃvṛttā / tasmin stūpe parikarma kṛtvā tiṣṭhati / tayā chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā tasmin stūpe pūjā kṛtā praṇidhānaṃ ca / yan mayā bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya satkārāḥ kṛtāḥ / anena mama kuśalamūlena bahavaḥ putrā bhaveyur iti kṛtvā prakrāntā nagaraṃ praviṣṭā / tatrānyatarā strī prasūyamānā duḥkhavedanābhyāhatā virauti / tayā aparā pṛṣṭā / kimartham eṣā virauti / tayā yathāvṛttam ārocitam* / sā saṃlakṣayati / (MSV II 78) yady ahaṃ prasūtā bhaveyam aham apy evaṃvidhaṃ duḥkham anubhaveyam* / yāvat punar api dvātriṃśatā goṣṭhikais tasmin stūpe pūjā kṛtā / sā yuvatis tatra sannihitaiva / pūjāṃ kṛtvā praṇidhānaṃ kṛtam* / anena vayaṃ kuśalamūlena mahānto 'grabalinaḥ syāma / te tayā pṛṣṭāḥ / putrāḥ kiṃ yuṣmābhiḥ praṇidhānaṃ kṛtam* / te kathayanti amba idaṃ cedaṃ ca / sā kathayati / putrāḥ yady evam aham eva yuṣmākaṃ mātā bhaveyam* / te kathayanti / amba evaṃ bhavatv iti / ity uktvā te prakrāntāḥ / sā saṃlakṣayati / sā tāvat strī ekavāraṃ prasūyamānā duḥkhavedanābhyāhatā tathā virauti ahaṃ punar dvātriṃśad vārān prasūyamānā kathaṃ kariṣyāmi iti / sā caivaṃ vikalpayati / stūpasamīpe kukkuṭī prasūtā / sā muhūrtamātreṇa dvātriṃśadaṇḍāni prasutā na ca virauti / sā saṃlakṣayati / ayaṃ śobhanaprasavanopāya iti viditvā tasmin stūpe tīvreṇa prasādena nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhā yatheyaṃ kukkuṭī muhūrtamātreṇa dvātriṃśadaṇḍāni prasūtā evam eva aham api sakṛd dvātriṃśadaṇḍāni prasūyeyeti /
kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yā sā vṛddhā yuvatir eṣaiva sā viśākhā / tena kālena tena samayena ye te dvātriṃśad goṣṭhikā eta eva te dvātriṃśad viśākhāputrāḥ / yad anayā tatra praṇidhānaṃ kṛtaṃ tasya karmaṇo vipākena dvātriṃśadaṇḍāni prasūtāni /
kiṃ bhadanta viśākhāputraiḥ karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākena adūṣyanapakāriṇo rājñā prasenajitā praghātitāḥ / teṣāṃ ca śirāṃsi (MSV II 79) peḍāyāṃ prakṣipya viśākhāyā upanāmitāni / bhagavān āha / ebhir eva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni pūrvavad yāvat phalanti khalu dehinām* /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasmin karvaṭake śauṇḍikaḥ prativasati / saṃbahulāś (257v1 = GBM 6.827) caurā madyaṃ paryeṣamāṇāḥ tasya sakāśam upasaṃkrāntāḥ / asti madyam iti pṛcchanti / śauṇḍikapatnyābhihitā astīti / teṣāṃ madyaṃ dattam* / avadrago nāsti / tayā vṛṣo darśitaḥ / etaṃ praghātayata / te kathayanti / śastraṃ nāsti / tayā bandhakaṃ gṛhītam* / śastraṃ dattam* / te taṃ praghātayitum ārabdhāḥ / sa hanyamānaś cetanāṃ puṣṇāti / yad ahaṃ ghātye tat sarvam anayā śauṇḍikapatnyā / tatropapadye 'haṃ yatraiṣāṃ śirāṃsi chitvā peḍāyāṃ pūrayitvā etasyāṃ preṣayeyam iti /
kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yo 'sau vṛṣa eṣa evāsau rājā prasenajit kosalaḥ tena kālena tena samayena / ye te caurā eta eva te viśākhāputrāḥ / yā sā śauṇḍikapatnī eṣaiva sā viśākhā tena kālena tena samayena iti vistaraḥ /
buddho bhagavān rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe / tena khalu samayena pañcābhijñasya ṛṣer āśramapadam* / tena tasmin paryaṭatā āśramapadasya nātidūre ciraṃkhale bhūpradeśe prasrāvaḥ kṛtaḥ / daivayogāt tṛṣārtā mṛgī taṃ pradeśam anuprāptā / tayāsau tṛṣṇārtayā pītaḥ (MSV II 80) strīndriyaṃ ca ghrātam* / acintyaḥ satvānāṃ karmavipākaḥ / āpannasatvā saṃvṛttā / yāvad apareṇa samayena tasminn eva pradeśe āgatya prasūtā / dārako jātaḥ / sā taṃ ghrātvā visabhāgasatva iti chorayitvā prakrāntā / yāvat tena ṛṣiṇā tad āśramaṃ paryaṭatā sa dārako dṛṣṭaḥ / sa samanvāhartuṃ pravṛttaḥ kasyāyaṃ putra iti / yāvat paśyaty ātmānam* / tenāsau āśramapadaṃ praveśita āpāyitaḥ poṣitaḥ saṃvardhitaḥ / tasya mṛgasya yādṛśaṃ śira iti mṛgaśiro mṛgaśira iti saṃjñā saṃvṛttā / apareṇa samayena sa ṛṣiḥ kālagataḥ / mṛgaśirasā kapālākoṭanī vidyā śikṣitā / sa kapālam ākoṭya sarvaṃ vyākaroti / yadi tāvat khaṃkhaṭasvaro bhavati ūrdhvagāmī bhavati devopapattiṃ vyākaroti / atha madhyo bhavati ūrdhvagāmī bhavati manuṣyopapattiṃ vyākaroti / etat sugatinimittam* / atha durgatinimittam* / yadi tāvad gadgadasvaro bhavati adhogāmī bhavati narakopapattiṃ vyākaroti / atha madhyasvaro bhavati adhogāmī bhavati tiryagupapattiṃ / atha mṛdusvaro 'dhogāmī bhavati pretopapattim* /
tato bhagavatā tasya vinayakālaṃ jñātvā āyuṣmān ānanda uktaḥ / gacchānanda catvāri śirāṃsy ādhāya srotaāpannasya sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhataś ceti / evaṃ bhadantety ayuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutaḥ / catvāri śirāṃsy ādhāya tasya ṛṣeḥ sakāśaṃ gataḥ / vyākuruṣveti / sa srotaāpannasyeti kapālam ākoṭya kathayaty ayaṃ deveṣūpapannaḥ / sakṛdāgāmino 'py evam eva / anāgāmino 'py evam eva / arhataḥ kapālam (MSV II 81) ākotya viṣayaṃ na jānāti na vijānāti / tasyaitad abhavat* /
bhraṣṭo 'smi tasmād upadeśataḥ kiṃ athavā na cāryakule prasūtaḥ /
kiṃ vā nimittāni na tādṛśāni yenāsya na jānāmi taṃ hi pracāram* /
āyuṣmān ānandaḥ kathayati /
na sarvavidyāsu kṛtaśramas tvaṃ yenāsya jānāsi taṃ hi pracāram* /
adhīṣva tāvan nikhilāṃ vidyāṃ lokasya paścād vyapadekṣyasi tvam iti /
mṛgaśirāḥ (258r1 = GBM 6.828) kathayati / asti kaścit tvayā sarvavidyāsu kṛtāvī dṛṣṭaḥ / sa kathayati / asti / tathāgato 'rhat samyaksaṃbuddhaḥ sarvavidyāyāṃ pāraṃgataḥ / atha mṛgaśirā yena bahagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavantam idam avocat* /
tiryak pretamanuṣyadevaniraye jānāsi jantor gatim*
śiṣṭaṃ nopalabhe ca satvacaritaṃ vidyāparādhe sati /
ācakṣva tribhavārṇavasya mahato vistīrṇapāraṃ prabho
kiṃ tat sarvaparapravādivijaya śiṣṭaṃ na vijñāyate // iti //
bhagavān āha /
ayoghanahatasyaiva jvalato jātavedasaḥ
anupūrvopaśāntasya yathā na jñāyate gatiḥ /
(MSV II 82)
tathā samyagvimuktānāṃ kāmapaṅkaughatāriṇām*
prajñaptaṃ vā gatir nāsti prāptānām acalaṃ padam* // iti //
evam ukte mṛgaśirā bhagavantam idam avocat* / labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvaṃ careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam iti / tato bhagavatā pravrājita upasaṃpāditaḥ / pravrājyopasaṃpādya yathābhiramyaṃ rājagṛhe vihṛtya yena śrāvastī tena cārikāṃ prakrāntaḥ / anupūrveṇa cārikāṃ caran śrāvastīm anuprāptaḥ / śrāvastyāṃ viharati pūrvārāme mṛgāramatuḥ prāsāde / abhyavakāśe caṃkramyamāṇena nakṣatrāṇi viparītāni dṛṣṭāni / dṛṣṭvā ca punar āyuṣmantaṃ mṛgaśirasam āmantrayate / samanvāhara mṛgaśiraḥ kiyac cireṇa devo varṣiṣyatīti / sa kathayati / naṣṭo 'yaṃ bhadanta lokaḥ pranaṣṭo 'yam* / yathā nakṣatrāṇi vyavasthitāni dvādaśabhir varṣaiḥ / bhagavatā nakṣatrāṇi samāny adhiṣṭhāyoktoḥ / punar jānīṣveti / sa kathayati / ṣaḍbhir varṣair evam* / bha