Luật Tạng, Phẩm Y (Cīvaravastu)

Cīvaravastu
(MSV II 3 )(239v8 = GBM 6.791.8) cīvaravastuni piṇḍoddānam* /
jīvako bhāṅgakaś caiva tathā dīrghadaśāni ca /
varṣāchinnaś ca vijñeyaḥ
kālakriyā upanando glāno bhavati paścimaḥ //
piṇḍoddānam* /
jīvakaś chinnakās trīṇi varṣāśāṭī niṣīdanam* /
kaṇḍusugatakauśeyā ūrṇāśāṇakakṣaumakāḥ //
uddānam* /
khaṇḍo gopaś ca siṃhaś ca vaiśālīgamanaṃ tathā /
celā ṛṣikopaś ca āmrapālyabhayena ca //
śreṣṭhībhāryā jīvakotpattiḥ vaidyakasya ca āgamaḥ /
takṣaśilā bhadraṅkara udumbaraḥ kārṣamāpakaḥ //
rohitakaḥ rājodyānaṃ mathurā mallastriyāhi ca /
yamunā śivapathikā vaiśālyām akṣi śatapadī sapta /
rājagṛhe paṃcavastūni jīvakavargaḥ samudditaḥ //
videheṣu videharājo (240r1 = GBM 6.792) rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca / tasya khaṇḍapramukhāni paṃcāmātyaśatāni / khaṇḍo 'grāmātyo dharmeṇa rājyaṃ kārayati nyāyataś ca vyavahārān paśyati yataḥ sarva eva janakāyas tanmukho 'vasthitaḥ / tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* / sa tayā sārdhaṃ krīḍati (MSV II 4) ramate paricārayati / tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jātaḥ / tasya trīṇi saptakāny ekaviṃśati divasān pūrvavad yāvad gopa iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / bhūyo 'py asya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jātaḥ / tasyāpi pūrvavad vistareṇa siṃha iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / gopaḥ siṃhaś ca kramaśas taruṇau saṃvṛttau / khaṇḍo 'grāmātyaḥ pūrvam eva śūro vikrāntaḥ pañcasu sthāneṣu kṛtāvi yenāmātyānām agraḥ / yadā putrabalī jātas tadā bhūyasyā mātrayā sarvāmātyān abhibhūyāvasthitaḥ / tatas te 'mātyā upahatatejasaḥ parasparaṃ saṃjalpaṃ kṛtvā saṃjātāmarṣā rājñaḥ sakāśaṃ gatāḥ / tato 'vasaraṃ jñātvā rājānam ūcuḥ / deva ko rājā / rājā kathayati / kuto bhavatāṃ vimarṣo 'haṃ rājā ko 'nya iti / te kathayanti / deva khaṇḍo rājā na devaḥ / yadi tasyābhirucitaṃ syād devaṃ rājyāc cyāvayitvā svayam eva paṭṭaṃ baddhā rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayed iti / rājā saṃlakṣayati / sarva ete tenābhibhūtās tena bhedaṃ kurvantīti / yāvad apareṇa samayena rājā amātyagaṇaparivṛtas tiṣṭhati / khaṇḍaś cāgrāmātyo 'rthipratyarthiśatasahasraparivṛto rājakulaṃ praviṣṭaḥ / pūrṇaṃ tad rājakulam avasthitam* / yadā tu rājakṛtiṃ kṛtvā niṣkrāntas tadā tad rājakulaṃ śūnyam avasthitam* / rājā kathayati / bhavantaḥ sarva evāyaṃ janakāyo niṣkrāmati / amātyair avatāro labdhaḥ / te kathayanti / sākṣātkṛtaṃ devena yato vijñāpayāmaḥ / yadi (MSV II 5) khaṇḍasyābhirucitaṃ syād eva rājyāc cyāvayitvā svayam eva paṭṭaṃ baddhā rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayed iti / kākaśaṅkino hi rājānaḥ / sa saṃlakṣayati / yathaite kathayanti nūnam evam iti / sa tasyāvatāraprekṣī saṃvṛttaḥ / mitrāmitramadhyamā lokāḥ / yāvad aparaiḥ khaṇḍasyārocitam* / rājā tavāvatāraprekṣy avatiṣṭhate / kṣamaṃ manyasveti / tasya śaṃkā samutpannā / sa vicārayituṃ pravṛttaḥ / kva gacchāmīti / yadi śrāvastīṃ gāmiṣyāmi rājādhīnā śrāvastī tatrāpy eṣa evādīnavaḥ / evaṃ vārāṇasyāṃ rājagṛhe caṇpāyām ekādhīnatvād eṣa evādīnavaḥ / vaiśālī gaṇādhīnā / yadṛśānām abhipretaṃ tad viṃśatīnāṃ nābhipretam* / sarvathā vaiśālīṃ gacchāmīti / tena vaiśālakānāṃ licchavīnāṃ dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam* / gacchāmy ahaṃ bhavatāṃ bāhucchāyāyāṃ vastum iti / tair ādarajātaiḥ pratisandeśo dattaḥ / iyam eva vaiśālī svāgatam āgaccheti / tataḥ khaṇḍenāgrāmātyena jñātaya āhūya uktāḥ / bhavanto vaiśālīṃ saṃprasthito yeṣāṃ yuṣmākam abhirucitam ihāvasthānaṃ te (240v1 = GBM 6.793) 'bhitiṣṭhantu yeṣāṃ nābhirucitaṃ te sajjā bhavantu gacchāmaḥ / gopālakāḥ paśupālakāś coktāḥ / yūyaṃ gomahiṣīḥ yena vaiśālīṃ tena khaṭayata / pauruṣeyā uktāḥ / sannāhayata vaiśālīṃ gacchāma iti / tato janakāyam evaṃ prerayitvā rājñaḥ sakāśaṃ gataḥ pādayor nipatya kathayati / deva kiṃcit karaṇīyam asti / udyānaṃ gacchāmy (MSV II 6) avalokito bhaveti / rājā kathayaty evaṃ bhavatu gaccheti / sodyānaśobhāṃ kārayitvā sārādānaṃ śakaṭeṣv āropya upari khādanīyabhojanīyena ācchādya saṃprasthitaḥ / amātyaiḥ śrutam* / khaṇḍo niṣpalāyatīti / te tvaritaṃ tvaritaṃ rājñaḥ sakāśaṃ gatvā kathayanti / deva khaṇḍo niṣpalāyatīti / rājā kathayati / bhavanto gacchata nirvartayateti / te caturaṅgaṃ balakāyaṃ sannāhya nirgatāḥ kathayanti / khaṇḍa devo śabdayatīti nivartayasveti / sa kathayati / bhavanto yuṣmākaṃ dīrgharātram ayam āśvāsakaḥ / aho bata khaṇḍaḥ kālaṃ kuryān niṣpalāyeta iti vā iti / sa yuṣmākam alpakṛcchreṇa paripūrṇaḥ / gacchata niṣpalāyaty ayam iti / te rājñaś cittānurakṣayā kāṇḍakāṇḍiṃ kṛtvā nivṛttā rājñaḥ kathayanti / deva niṣpalāyitaḥ khaṇḍo agrāmātya iti / rājā kathayati / na śobhanam iti kṛtvā tūṣṇīm avasthitaḥ / khaṇḍo 'py anupūrveṇa vaiśālīṃ gataḥ /
tena khalu samayena vaiśālī tribhiḥ skandhaiḥ prativasati / prathame skandhe sapta kūṭāgārasahasrāṇi suvarṇamayair niryūhair madhyame skandhe caturdaśa rūpyamayair niryūhair adharime skandhe ekaviṃśatis tāmramayair niryūhais teṣu yathāyogaṃ manuṣyāḥ pratvasanti / uttamā madhyamā adhamā / vaiśālyāṃ gaṇena kriyākārā vyavasthāpitāḥ / yā prathame (MSV II 7) skandhe dārikā jāyate sā prathama eva skandhe dīyate na madhyame nādharime / yā madhyame sā prathame skandhe dīyate madhyame vā nādharime / yādharime sā triṣv api skandheṣu dīyate / kanyāyā anirvāhaḥ nānyatra dīyate iti / vaiśālīstrīratnaṃ na kasyacid dīyate / gaṇasāmānyaṃ paribhojyam eva / khaṇḍasya pradhānapuruṣa iti kṛtvā prathame skandhe gṛhaṃ dattam* / tatra prativastum ārabdhaḥ /
yadā gaṇaḥ saṃnipatati tadāsāv āhūyamāno 'pi na saṃnipatati / sa vaiśālakair ucyate / khaṇḍa kasmāt tvaṃ na saṃnipatasīti / sa kathayati / saṃnipatitād eva ayam ādīnavaḥ prādurbhūto nāhaṃ saṃnipatāmīti / vaiśālakāḥ kathayanti / khaṇḍa saṃnipāte ko 'tra ādīnavo bhaviṣyatīti / sa saṃnipatitum ārabdhaḥ / mataṃ nānuprayacchati / te kathayanti / khaṇḍa matam anuprayaccheti / sa kathayati / matam api nānuprayacchāmi yasmān matād eva me ādīnavāḥ prādurbhūtā iti / te kathayanti / anuprayaccha matam* / ko 'trādīnavo bhaviṣyatīti / sa ca nigame saṃnipatati mataṃ cānuprayacchati / pūrvaṃ vaiśālakā licchavayo yasya kasyacil lekham anupreṣayanti sakarkaśam anupreṣayanti / yadā tu khaṇḍo mataṃ dātum ārabdhas tadā sānunayaṃ likhanti / (MSV II 8) yeṣāṃ sānunayo (241r1 = GBM 6.794) lekho nīto bhavati / te parasparaṃ saṃjalpaṃ kurvanti / bhavantaḥ ko yogo yena vaiśālako gaṇaḥ pūrvaṃ sakarkaśaṃ likhati idānīṃ tu sānunayam iti / apare kathayanti / asti viśeṣaḥ / videharājasya khaṇḍo nāmāgrāmātya ihāgatas tasya matenānuvyavaharanti yenādhunā sānunayaṃ likhantīti /
khaṇḍena gopasya siṃhasya ca niveśanaṃ kṛtam* / siṃhasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato duhitā jātā / tasyāpi vistareṇa jātimahaṃ kṛtvā celeti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / sā naimittikena dṛṣṭvā vyākṛtā putraṃ janayiṣyati / sa pitaraṃ jīvitād vyaparopya svayam eva paṭṭaṃ baddhvā rājyaṃ kārayiṣyatīti / bhūyo 'sya krīḍato ramamāṇasya paricārayato duhitā jātā / tasya api vistareṇa jātimahaṃ kṛtvopaceleti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / sāpi naimittikena vyākṛtā putraṃ janayiṣyati lakṣaṇasaṃpūrṇam iti / gopo vyāḍo vikrānto vaiśālakānāṃ licchavīnām udyānāni vināśayati / udyānapālair ucyate / vaiśālakā licchavayo vyāḍā vikrāntāḥ / mā teṣām udyānāni vināśayeti / sa nivāryamāṇo 'pi na saṃtiṣṭhate / udyānapālaiḥ khaṇḍasyārocitam* / putras te vaiśālakānāṃ licchavīnām udyānāni vināśayati / nivārayainam* / licchavayo vyāḍā vikrāntā māsyānarthaṃ kariṣyanti / sa tenāhūyoktaḥ / putra vaiśālakā licchavayo vyāḍā vikrāntā mā teṣām udyānāni vināśaya mā te anarthaṃ kariṣyantīti / sa kathayati / tāta eṣām udyānāni santi asmākaṃ tu na santi / sa kathayti / putra udyānasyārthāya gaṇaṃ (MSV II 9) vijñāpayāmīti / tena gaṇo vijñapto mama putrayor udyānaṃ nāsti /tad arhaṃ mama udyāne prasādaṃ kartum iti / tais tābhyāṃ jīrṇodyānaṃ dattam* / tasmin mahāśālavṛkṣaḥ / tatraikena bhagavataḥ pratimā kāritā / dvitīyena vihāraḥ pratiṣṭhāpitaḥ / tathā sthavirair api sūtrānte upanibaddhaṃ buddho bhagavān vaiśālyāṃ viharati gopasiṃhaśālavane iti / gopaḥ akriyāsahasrāṇi karoti / licchavayo 'vadhyāyanti kṣipanti vivācayanti / tataḥ khaṇḍenāhūyoktaḥ / putra gaccha tvam amuka karvaṭaṃ tatra svādhiṣṭhitān karmāntān kāraya / tiṣṭha mā gaṇaprakopo bhaviṣyatīti / sa tatra gatvā svādhiṣṭhitān karmāntān kārayitum ārabdhaḥ / yāvad apareṇa samayena vaiśālyāṃ senāpatiḥ kālagataḥ / taiḥ khaṇḍo 'grāmātyaḥ senāpatye sthāpitaḥ / so 'pi kaṃcit kālaṃ dharmeṇa senāpatyaṃ kārayitvā kālagataḥ / vaiśālako gaṇaḥ saṃnipatitaḥ / kaṃ senāpatiṃ sthāpayāma iti / tatra eke kathayanti / khaṇḍenāgrāmātyena gaṇaḥ paripālitaḥ / tasyaiva putraṃ sthāpayāma iti / apare kathayanti / tasya putro gopo vyāḍo vikrāntaḥ / yady asau senāpatye sthāpyate niyataṃ gaṇasya bhedaṃ kariṣyati yas tu tasya bhrātā siṃhaḥ sa sūrataḥ (241v1 = GBM 6.795) sukhasaṃvāsaḥ śaknoti gaṇasya cittam ārāgayitum* / yadi gaṇasyābhirucitaṃ taṃ senāpatiṃ sthāpayāma iti / sarveṣām abhirucitam* / te saṃbhūya siṃhasya sakāśaṃ gatāḥ / siṃha senāpatitvaṃ pratīccheti / sa kathayati / mama (MSV II 10) jyeṣṭho bhrātā gopas taṃ senāpatiṃ sthāpayateti / te kathayanti / siṃha na yuṣmākaṃ kulakramāgataṃ senāpatyaṃ yo gaṇasyābhirucitaḥ sa senāpatir bhavati / yadi bhavato nābhirucitaṃ vayam anyaṃ senāpatiṃ sthāpayāma iti / sa saṃlakṣayati / yady asmākaṃ gṛhāt senāpatyam anyatra gamiṣyati naitad yuktam* / sarvathā pratīcchāmīti / tenādhyavasitam* / sa tair mahatā satkāreṇa senāpatye pratiṣṭhāpitaḥ / vaiśālakāḥ pūrvaṃ yasya lekham anupreṣayanti tasya khaṇḍapramukho gaṇa ājñāpayatīti likhanti / yadā siṃhaḥ senāpatiḥ saṃvṛttas tadā siṃhapramukho gaṇa ājñāpayatīti / yāvad apareṇa samayena yasmin karvaṭake gopaḥ svādhiṣṭhitān karmāntān kārayati tadā karvaṭakaṃ lekho gataḥ / gopenodghāṭya vācitaḥ / sa kathayati / bhavantaḥ pūrvaṃ vaiśālako gaṇaḥ khaṇḍapramukho gaṇa ājñāpayatīti likhanti / idānīṃ siṃhapramukho gaṇaḥ ājñāpayatīti likhanti / kim asmākaṃ pitā kālagataḥ / te kathayanti / kālagataḥ / sa saṃjātāmarṣo vaiśālīṃ gatvā kathayati / bhrātaḥ yuktaṃ nāma tava mayi jyeṣṭhatare tiṣṭhati senāpatyaṃ kartum iti / siṃhena tasya yathāvṛttam ārocitam* / sa vaiśālakānāṃ licchavīnāṃ saṃjātāmarṣaḥ saṃlakṣayati / mama vaiśālakair asatkāraḥ prayukto gacchāmi rājagṛham iti / tena rajño bimbisārasya dūtapreṣaṇaṃ kṛtam* / icchāmi devasya bāhucchāyāyāṃ vastum* / tenāsya likhitam* / svāgatam* / āgaccheti / sa rājagṛhaṃ gataḥ / tato rājñā bimbisāreṇa agrāmātye sthāpitaḥ / yāvad apareṇa samayena rājño bimbisārasyāgramahiṣī kālagatā / sa (MSV II 11) kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / gopena sa dṛṣṭa uktaś ca / deva kasyārthāya devaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthita iti / sa kathayati / agramahiṣī me kālagatā kim iti na cintāparas tiṣṭhāmi / alaṃ deva tyajyatāṃ śokaḥ / asti mama bhrātur duhitṛdvayaṃ rūpayauvanasaṃpannaṃ devārham eva / tatraikā vyākṛtā pitṛmārakaṃ putraṃ janayiṣyatīti dvitīyā tu lakṣaṇasaṃpannam iti / tat katarāṃ devasyārthāya ānayāmi / yā sā vyākṛtā lakṣaṇasaṃpannaṃ putraṃ janayiṣyatīti / tato gopena siṃhasya lekho 'nupreṣitaḥ / rājño bimbisārasyāgramahiṣī kālagatā tvam upacelām iha preṣayāgramahiṣī bhaviṣyatīti / tena tasya pratilekho visarjitaḥ
/ dūram api param api gatvā tvam evāsmābhiḥ praṣṭavyaḥ / yad bhavatā kṛtaṃ tat paraṃ pramāṇam iti / tvam eva jānīṣe yathā gaṇena kriyākāraḥ kṛto nānyatra kanyā dātavyā ṛte vaiśālakān iti / kiṃ tu tvam āgatyodyāne tiṣṭha aham enām (242r1 = GBM 6.796) udyānaṃ niṣkāṣayiṣyāmi / tvaṃ gṛhītvā gamiṣyasīti / tato gopo rājānam avalokya ratham āruhya vaiśālīṃ saṃprasthitaḥ / anupūrveṇa saṃprāptaḥ / udyāne vyavasthitaḥ / tena khalu samayena vaiśālyāṃ dauvārikaḥ kālagato 'manuṣyakeṣūpapannaḥ / tena vaiśālakānāṃ nirdeśitam* / aham amanuṣyeṣūpapanno mama yakṣasthānaṃ (MSV II 12) kārayata ghaṇṭāṃ ca grīvāyāṃ pralambayata / yadi kaścid vaiśālakānāṃ pratyarthikaḥ pratyamitra āgamiṣyati ahaṃ tāvad ghaṇṭāśabdaṃ kariṣyāmi yāvad gṛhīto vā niṣpalāyito veti / tair yakṣaḥ pratirūpaṃ kṛtvā ghaṇṭāṃ ca grīvāyāṃ baddhvā nṛtyagītavāditraśabdena balimālyopahāreṇa dvārakoṣṭhake pratiṣṭhāpitaḥ / gopena siṃhasya saṃdiṣṭam* / aham udyāne tiṣṭhāmi nirgaccheti / sa vaiśālakaṃ gaṇam avalokya gṛhaṃ gatvā upacelām āha / tvaṃ rājñe bimbisārāya dattā / alaṃkuruṣvety uktā / udyānaṃ nirgaccha / sā alaṃkartum ārabdhā / celayā dṛṣṭā / sā kathayati / kimartham alaṃkaroṣi / ahaṃ dattā / kasmai / rājñe bimbisārāya / sā kathayati / ahaṃ jyeṣṭhatarā tvaṃ kathaṃ dattā / yady evaṃ tvam alaṃkuru / sā cālaṃkaroti / ghaṇṭā ca ravitum ārabdhā / vaiśālako gaṇaḥ kṣubdhaḥ pratyamitro 'smākaṃ vaiśālīṃ praviṣṭa iti / siṃhaḥ saṃtrasta upaceleti kṛtvā celām ādāya laghu laghv nirgataḥ / gopo 'pi saṃtrastaḥ celāṃ rathe āropya saṃprasthitaḥ / vaiśālakair dṛṣṭaḥ / te tena sārdhaṃ saṃgrāmayitum ārabdhāḥ / sa paṃcasu sthāneṣu kṛtāvī tena paṃca licchaviśatāni marmaṇi tāḍitāni / sa kathayati / bhavanto mayā yuṣmākaṃ paṃcaśatāni marmaṇi tāḍitāny avaśiṣṭaṃ jīvitenācchādayāmi nivartateti / te kathayanty ekasatvo 'py asmākaṃ na praghātitaḥ muṃcata sannāham* / taiḥ sannāho (MSV II 13) muktaḥ / paṃcaśatāni bhūmau nipatitāni prāṇaiś ca viyuktāni / tatas te puruṣarākṣaso 'yam iti kṛtvā bhītā niṣpalāyitāḥ / vaiśālīm āgatya saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ / etad vairam asmābhir bhavanto bimbisāraputrāṇāṃ niryātayitavyam* / patralekhyaṃ kṛtvā peḍāyāṃ prakṣipya jatumudrātāpaṃ kṛtvā sthāpayateti / tais tathā kṛtvā sthāpitaṃ* / gopo 'py anupūrveṇa rājagṛham anuprāptaḥ kathayati / upacele avatareti / sā kathayati / tāta nāham upacelā / celāhaṃ / kiṃ tvayā mama nārocitam* / sā tūṣṇīm avasthitā / tato 'sau duḥkhī durmanā rājñaḥ sakāśaṃ gataḥ / rājñā dṛṣṭa uktaś ca / svāgataṃ gopa / āgato 'si / āgato 'smi deva / ānītā upacelā / deva ānītā na ānītā ca / kiṃ kathayasi / upaceleti kṛtvā celā ānītā / ānīyatāṃ paśyāmaḥ / sā praveśitā / rājñā dṛṣṭā / atīva rūpayauvanasaṃpannā hārī strīviṣaye / sahadarśanād eva rājā ākṣiptaḥ kathayati / bhavanto yo hi putraḥ pitaraṃ ghātayati sa rājyahetoḥ / yadi me putro bhaviṣyati tasya jātasyaivāhaṃ paṭṭabandhaṃ kariṣyāmīti / tatas tena mahatā śrīsamudayena pariṇītā / videhaviṣayād ānītā vaidehīti (242v1 = GBM 6.797) saṃjñā saṃvṛttā / sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati / yāvad apareṇa samayena rājā bimbisāro mṛgayā nirgataḥ / anyatamasmiṃś cāśramapade ṛṣiḥ paṃcābhijñaḥ prativasati / yāvan mṛgaḥ śaraparamparayā saṃtrāsitas tasya ṛṣer (MSV II 14) āśramapadān nirgato rājñā śareṇa marmaṇi tāḍitaḥ / tato 'sau ṛṣiḥ kruddhaḥ kathayati / kalirāja mama caṇḍamṛgo 'py āśramapadaṃ pariharati / tvayā tu śaraṇopagato mṛgaḥ praghātita iti / sa ca rājaivam ṛṣiṇā paribhāṣyate / balakāyaś cāgataḥ kathayati / deva ko 'yaṃ paribhāṣate / rājā kathayati / ahaṃ bhavantaḥ / yo rājānaṃ paribhāṣate tasya ko daṇḍo deva / tasya badho daṇḍaḥ / yady evaṃ parityakto me ayam ṛṣiḥ / sa praghātitum ārabdhaḥ / sa praghātyamāno mithyā praṇidhānaṃ karoti / yad aham anena kalirājena adūṣaṇam akāri badhyaḥ / utsṛṣṭas tatropapadyeyaṃ yatrainaṃ jīvitād vyaparopayeyam* / punaḥ saṃlakṣayati / rājāna ete suguptāḥ sugopitāḥ / yady aham anyatropapattiṃ grahiṣyāmīti kadācit pratyayaṃ nārāgayiṣyāmi / sarvathā anena me praṇidhānena asyaivāgramahiṣyāḥ kukṣāv upapattiḥ syād iti / sa mithyā praṇidhānaṃ kṛtvā celāyāḥ kukṣāv upapannaḥ / yam eva divasaṃ pratisandhir gṛhītas tam eva divasaṃ rudhiravarṣaṃ patitam* / celāyāś ca dohadaḥ samutpannaḥ / aho batāhaṃ devasya pṛṣṭhamāṃsāny utpāṭyotpāṭya bhakṣayeyam iti / eṣa ca vṛttānto rājñe niveditaḥ / rājñā naimittikā āhūya pṛṣṭāḥ / te ūcuḥ / deva yo 'yaṃ satvo devyāḥ kukṣim avakrāntas tasyāyam anubhāva iti / (MSV II 15) rājā cintāparo vyavasthitaḥ / katham asyā dohadaḥ prativinodyata iti / aparaiḥ kuśalajātīyaiḥ samākhyātam* / deva tūlikāyāṃ māṃsapūrṇāṃ prāvṛtiṃ devyā ātmānam upanaya iti / tato rājñā māṃsapūrṇayā tūlikayā ātmānaṃ veṣṭayitvā celāyā upanāmitam* / tayā pṛṣṭhamāṃsam iti kṛtvā bhakṣitam* / tatas tasyā yo dohadaḥ sa prativigataḥ / bhūyo 'py asyā dohadaḥ utpannaḥ / aho batāhaṃ devasya rudhiraṃ pibeyam iti / etad api rājñe niveditam* / tato rājñā paṃceṅkhikāḥ śirā mocayitvā rudhiraṃ pāyitā / so 'py asyā dohadaḥ prativigataḥ / yāvat paripūrṇair navabhir māsaiḥ prasūtā / dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ / yasminn api divase jātas tasminn api rudhiravarṣaṃ patitam* / bhūyo rājñā naimittikā āhūya pṛṣṭās te kathayanti / deva yathā śāstre dṛśyate niyatam ayaṃ dārakaḥ pitaraṃ jīvitād vyaparopya svayam eva paṭṭaṃ baddhvā rājyaṃ kārayiṣyatīti / rājā saṃlakṣayati
/ sarvathā rājyārtham ayaṃ māṃ jīvitād vyaparopayati / tad asmai svayam eva rājyaṃ dāsyāmi / kimarthaṃ māṃ jīvitād vyaparopayiṣyatīti /
tena khalu samayena vaiśālyāṃ mahānāmo licchaviḥ prativasati / tasyodyāne āmravanam* / tasminn apy akasmād eva kadalīskandho (MSV II 16) jātaḥ / ārāmikeṇa ca dṛṣṭaḥ / tatsamanantaram eva puṣpitaḥ / (243r1 = GBM 6.798) tena vismayajātena mahānāmāya niveditam* / tena naimittikā āhūya pṛṣṭāḥ / te kathayanti / deva pratipālyatām* / saptame divase sphuṭiṣyati / tanmadhyād dārikā bhaviṣyati / śrutvā mahānāmo gṛhapatir bhūyasyā mātrayā vismayam āpannas tasmiṃś codyāne ārakṣakān puruṣān samantataḥ sthāpayitvā divasān gaṇayitum ārabdhaḥ / yāvat saptame divase tasminn udyāne apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpite candanavāripariṣikte surabhidhūpaghaṇṭikopanibaddhe āmuktapaṭṭadāmakalāpe puṣpāvakīrṇe anekagītavāditraninādite suhṛtsaṃbandhibāndhavajanaparivṛto mahatā śrīsamudayena antaḥpurasahito nirgatas tasya tasmiṃś codyāne krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kadalīstambhaḥ sphuṭitaḥ / dārikā jātābhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā / tato mahānāmasyāgramahiṣyāḥ saṃnyastaḥ / sā kathayati / devāsya nāmadheyaṃ vyavasthāpyate / mahānāmaḥ kathayati / iyaṃ dārikāmravanāl labdhā / bhavatv asyāmarapālī nāmeti / yāvan mahānāmo gṛhapatir udyānāt svagṛhaṃ gata āmrapālī dārikā unnīyate caryate pūrvavad yāvan mahatī saṃvṛttā / tasyā varā āgacchanti krauñcāḥ śākyāś cānye nānādeśanivāsino rājaputrāḥ / amātyaputrāḥ / dhaninaḥ / śreṣṭhinaḥ / sārthavāhāḥ / mahānāmo gṛhapatiḥ (MSV II 17) saṃlakṣayati / yasyaiva na dāsyāmi tasyaiva dviḍ bhaviṣyāmi / api tu gaṇena kriyākāraḥ kṛtaḥ / gaṇaṃ tāvad avalokayiṣyāmīti / tena vaiśālako gaṇaḥ saṃnipātitaḥ / śṛṇvantu bhavanto brāhmaṇā gṛhapatayo mamodyāne dārikā utpannā / sā mayā āpāyitā poṣitā saṃvardhitā / tām ahaṃ svakulavaṃśapratirūpakasya kasyacid bhāryārtham anuprayacchāmi / gaṇa avalokito bhavatv iti / te kathayanti / gṛhapate gaṇena pūrvam eva kriyākāraḥ kṛtaḥ kanyā anirvāhā strīratnaṃ gaṇabhogyam iti / tadānīyatāṃ tāvad asau / dārikāṃ paśyāmaḥ kīdṛśīti / sā tena gaṇamadhyaṃ nītā / tāṃ rūpayauvanasaṃpannāṃ dṛṣṭā sarva eva gaṇo vismayotphulladṛṣṭiḥ samantato nirīkṣitum ārabdhaḥ katayati ca / gṛhapate strīratnam etad gaṇabhogyaṃ na kasyacid deyam iti / tato mahānāmo gṛhapatir durmanāḥ svagṛhaṃ gataḥ / sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / āmrapālyā dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca / tāta kim asi cintāparaḥ / putri tvaṃ strīratnam iti kṛtvā gaṇabhogyā saṃvṛttā / mama manoratho na paripūrṇaḥ / tāta kiṃ tvaṃ parādhīnaḥ / putri gaṇena pūrvam eva kriyākāraḥ kṛtaḥ strīratnaṃ gaṇabhogyam iti / tvaṃ ca strīratnam ato 'ham anīśvara iti / sā kathayati / samayo 'haṃ gaṇabhogyā bhavāmi yadi me gaṇaḥ (MSV II 18) paṃca varān anuprayacchati / prathame skandhe gṛhaṃ dadāti / ekasmin praviṣṭe dvitīyo na praviśati / yaś ca praviśati sa paṃcakārṣāpaṇaśatāny (243v1 = GBM 6.799) ādāya / yadā gṛhavicayo bhavati tadā mama gṛhaṃ saptame divase pratyavekṣyate / niṣkāsaḥ praveśaś ca madgṛhaṃ pravekṣyatāṃ na vicāryata iti / mahānāmena gaṇasyāmrapālīsandeśo niveditaḥ / gaṇaḥ kathayaty evaṃ bhavatu / yat kathayati prathame skandhe gṛham iti / strīratnam asāv arhaty eva prathame skandhe gṛham* / yat kathayaty ekasmin praviṣṭe dvitīyena na praveṣṭavyam iti / etad api yuktam* / pratikruṣṭam etad vairāṇāṃ yaduta strīvairam* / yady ekasmin praviṣṭe dvitīyaḥ praviśati niyatam anyonyavipraghātiko bhaviṣyati / yat kathayati yaḥ praviśati tena paṃcakārṣāpaṇaśatāny ādāya praveṣṭavyam iti / etad api yuktam* / avaśyaṃ tasyā vastrālaṃkāreṇa prayojanam* / yat kathayati saptame divase gṛhavicayaḥ kartavya ity etad api yuktam* / pūrvaṃ vā kriyeta paścād vā ko 'tra virodhaḥ / yat kathayati niṣkāsaḥ praveśo vā manuṣyāṇāṃ na vicāraṇīya ity etad api yuktam* / veśyāsau / yadi puruṣāṇāṃ niṣkāsaḥ praveśo vā vicāryate kas tasyā gṛhaṃ pravekṣyati / tato gaṇena tasyāḥ paṃca varā dattāḥ / gaṇabhogyā saṃvṛttā / vaiśālakā licchavayas tasyā gṛhaṃ praveṣṭum ārabdhāḥ paricārayitum* / (MSV II 19) tatra keṣāṃcid uttaptaviṭatvāt sahadarśanād eva rāgo vigacchati / keṣāṃcit sparśanād eva / kaścit tayā puruṣakāryaṃ karoti / sā saṃlakṣayati / apumāṃsa ete / upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti / tayā nānādeśanivāsinaś citrakarā āhūya uktāḥ / bhavanto yena yādṛśo rājā vā rājamātro vā dhanī vā śreṣṭhī vā vaṇig vā sārthavāho vā dṛṣṭaḥ sa tat tādṛśaṃ bhittau likhatv iti / tair yathā dṛṣṭā likhitāḥ / tata āmrapālī nānālaṃkāravibhūṣitā citrakarma pratyavekṣate pṛcchati ca / ayaṃ bhavantaḥ kataraḥ / ayaṃ rājā pradyotaḥ / ayam aparaḥ kaḥ / rājā prasenajit kośalaḥ / ayam aparaḥ kaḥ / udayano vatsarājaḥ / ayam aparaḥ kaḥ / rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāraḥ / evaṃ sarve tayā pṛṣṭās tair api sarvaiḥ samākhyātāḥ / tatas tasyā sarvān pratyavekṣya bimbisāre dṛṣṭir nipātitā / sā saṃlakṣayati / yādṛśo 'sya puruṣasyārohapariṇāhaḥ śakṣyaty eṣa mayā sārdhaṃ paricārayitum iti / yāvad apareṇa samayena rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāra upari prāsādatalagato 'mātyagaṇaparivṛtaḥ satkathayā tiṣṭhati / bhavantaḥ kena kīdṛśī veśyā dṛṣṭā / gopaḥ kathayati / deva tiṣṭhantu tāvad anyāḥ / vaiśālyām āmrapālī nāma veśyā atīva rūpayauvanasaṃpannā catuḥṣaṣṭikalābhijñā devasyaivopabhogyā / sa kathayati / gopaḥ yady evaṃ gacchāmo vaiśālīṃ tayā sārdhaṃ paricārayāmaḥ / (MSV II 20) sa kathayati / devasya vaiśālakā licchavayo dīrgharātraṃ bādhakāḥ pratyarthinaḥ pratyamitrāḥ / mā te anarthaṃ kariṣyanti / rājā kathayati / bhavati khalu puruṣāṇāṃ puruṣasāhasam* / gacchāmaḥ / sa kathayati / yadi devasyāvaśyanirbandho gacchāmaḥ / sa ratham abhiruhya gopena sārdhaṃ vaiśālīṃ saṃprasthito 'nupūrveṇa vaiśālīṃ gataḥ / gopa udyāne sthitaḥ / rājā āmrapālyā gṛhaṃ praviṣṭaḥ / yāvad ghaṇṭā (244r1 = GBM 6.800) raṭitum ārabdhā / vaiśālakā kṣubdhāḥ / bhavantaḥ ko 'py asmākam amitrakaḥ praviṣṭaḥ / ghaṇṭā raṭatīti / uccaśabdo mahāśabdo jātaḥ / rājā bimbisāra āmrapālīṃ pṛcchati / bhadre kim
etat* / deva gṛhavicayaḥ kriyate / kasyārthāya / devasya pratipattavyam* / kiṃ niṣpalāye / deva mā kāhalo bhava / saptame divase mama gṛhavicaya āpadyate / saptāhaṃ tāvat krīḍa ramasva paricāraya saptāhasyātyayāt kālajñā bhaviṣyāmīti / sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati yāvad āmrapālī āpannasatvā saṃvṛttā / tadā bimbisārāya niveditam* / deva āpannasatvāsmi saṃvṛtteti / tena tasyā viralī aṅgulimudrā ca dattā / uktā ca / yadi dārikā bhavati tavaiva / atha dārakaḥ / etāṃ viralīṃ prāvṛtya (MSV II 21) aṅgulimudrāṃ ca grīvāyāṃ baddhvā matsakāśaṃ preṣayasi / sa nirgatya gopena sārdhaṃ ratham abhiruhya saṃprasthitaḥ / ghaṇṭā tūṣṇīm avasthitā / te kathayanti / bhavanto 'mitrako nirgataḥ samanveṣayāma iti / paṃca licchaviśatāni baddhagodhāṅgulitrāṇāni rājño bimbisārasya pṛṣṭhataḥ samanubaddhāni / gopena dṛṣṭāni / sa kathayati / deva vaiśālikā licchavaya āgatāḥ / kim ebhiḥ sārdhaṃ devo yudhyate / āhosvid rathaṃ vāhayasīti / sa kathayati / ahaṃ śrāntako rathaṃ vāhayāmi / tvam eva ebhiḥ sārdhaṃ yudhyasveti / sa taiḥ sārdhaṃ yoddhum ārabdhaḥ / vaiśālakaiḥ pratyabhijñātaḥ / te kathayanti / bhavantaḥ sa evāyaṃ puruṣarākṣaso nivartāmaha iti / te pratinivṛttā vaiśālīṃ gatāḥ saṃnipatya punaḥ kriyākāraṃ kṛtāḥ / bhavanta etad api vairam asmābhir bimbisāraputrāṇāṃ niryātayitavyam iti /
yāvan navānāṃ māsānām atyayād āmrapālī prasūtā / dārako jātaḥ / abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko yāvad unnītaś carito mahān saṃvṛttaḥ / sa vaiśālakair licchavidārakaiḥ sārdhaṃ krīḍaṃs tair apriyam uktaḥ / bhavanto 'sya dāsīputrasya kaḥ pitā / anekaśatasahasranirjāto 'yam iti / sa prarudan mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntas tayocyate / putra kimarthaṃ rodiṣīti / tena sarvaṃ vistareṇa samākhyātam* / sā kathayati / putra yadi bhūyaḥ pṛcchanti vaktyavyās tādṛśo mama pitā yo yuṣmākam ekasyāpi nāstīti / yadi kathayanti / katara iti / vaktavyā rājā bimbisāra (MSV II 22) iti / yāvat sa tair sārdhaṃ bhūyaḥ krīḍitum ārabdhaḥ sa tais tathaivoktaḥ / sa kathayati / tādṛśo me pitā yo yuṣmākam ekasyāpi nāstīti / kataraḥ / rājā bimbisāraḥ / te bhūyasyā mātrayā tāḍayitum ārabdhāḥ / bhavanto yo 'smākaṃ śatruḥ so 'sya piteti / tena rudatā yathāvṛttaṃ mātur ākhyātam* / sā saṃlakṣayati / vaiśālakā licchavayo vyāḍā vikrāntāḥ / sthānam etad vidyate (244v1 = GBM 6.801) yad enaṃ pratighātayiṣyanti / sā caivaṃ cintāparā / saṃbahulāś ca vaṇijaḥ paṇyam ādāya rājagṛhaṃ saṃprasthitāḥ / tayā ta upalabdhā uktāś ca anenāṅgulimudreṇa bhāṇḍaṃ mudrayitvā gacchata / aśulkā gamiṣyatha / etaṃ ca dārakaṃ rājagṛhaṃ nayata / etad aṅgulimudrakaṃ grīvāyāṃ baddhā rājakuladvāre sthāpayiṣyatha / taiḥ pratijñātam* / evaṃ bhavatv iti / putro 'pi muktāhāraṃ datvābhihitaḥ / putra tvayā rājño 'rthādhikaraṇe niṣaṇṇasya muktāhāraṃ pādayoḥ sthāpayitvābhiruhyotsaṅge niṣattavyam* / yadi kaścit kathayati nāyaṃ dārako bibhetīti / sa vaktavyaḥ / asti kaścit putraḥ pitur bibhetīti / sa vaṇigbhiḥ sārdham anupūrveṇa rājagṛhaṃ gataḥ / taiḥ snapayitvāṅgulimudrakeṇālaṃkṛtya rājadvāre sthāpitaḥ / sa yena rājā tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya muktāhāraṃ pādayoḥ sthāpayitvotsaṅgam abhiniṣaṇṇaḥ / rājā kathayati / bhavanto nāyaṃ dārako bibhetīti / sa kathayati / tāta asti kaścit putraḥ pitur bibhetīti / tato rājñābhayaśabdena samudācarita iti / abhayo rājakumāro 'bhayo rājakumāra iti saṃjñā saṃvṛttā /
(MSV II 23)
rājā bimbisāro 'tīva paradārābhirataḥ / upaiti hastiskandhābhirūḍho nagare rathyāḥ / ālolekṣaṇo 'nvāhiṇḍate / tena khalu samayena rājagṛhe 'nyataraḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahabhogī / tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* / pūrvavat paricārayati / so 'pareṇa samayena patnīm āmantrayate / bhadre gacchāmi paṇyam ādāya deśāntaram iti / sā kathayaty āryaputra evaṃ kuruṣveti / sa paṇyam ādāya deśāntaraṃ gataḥ / sopasṛṣṭāmbaravasanā kleśair bādhitum ārabdhā / rājā bimbisāro hastiskandhābhirūḍhas tasyā gṛhasamīpena gacchati / tayā ca vātāyanasthayā rājñaḥ sragdāmaṃ kṣiptam* / tato rājñā dṛṣṭā uktā ca / āgaccheti / sā kathayati / deva jihremi / tvam eva praviśeti / tato rājā praviṣṭaḥ / sa tayā sārdhaṃ paricārayati / sā tasmin samaye kalyāṇī ṛtumatī āpannasatvā saṃvṛttā / taya rājñe niveditam* / deva āpannasatvāsmi saṃvṛttā / tato rājñā tasyāpi aṅgulimudrakañcitrā ca viralī dattā / uktā ca / yadi tāvad dārako bhavati / etāṃ viralikāṃ prāvṛtya aṅgulimudrakaṃ ca grīvāyāṃ baddhvā mama preṣayiṣyasi / atha dārikā tavaivety uktā / rājā prakrāntaḥ / yāvad asau sārthavāhaḥ saṃpannārthe rājagṛhasamīpam āgataḥ / tena patnyādi saṃdiṣṭaṃ bhadre prāmodyam utpādaya / svastitaḥ saṃpannārtho 'ham āgataḥ / kiyat tamair divasair (MSV II 24) āgata eveti / sā śrutvā kathitā / mayā evaṃ (245r1 = GBM 6.802) rūpam akṛtyaṃ kṛtaṃ sa cāgataḥ / katham atra pratipattavyam iti / tayā eṣa vṛttānto rājñe niveditaḥ / tato rājñā pratideśo dattaḥ / nirviśaṃkā tiṣṭha / ahaṃ tathā kariṣye yathā na śīghram āgamiṣyatīti / rājñā tasya dūto 'nupreṣitaḥ / sārthavāha mamāmukenāmukena ca ratnena prayojanam* / tena vinā tvayā iha na praveṣṭavyam iti / sa teṣāṃ ratnānām arthāya dūrataraṃ praviṣṭaḥ / sāpi navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā / dārako jātaḥ / abhirūpo jātaḥ prāsādikaḥ / aśikṣitapaṇḍito mātṛgrāmaḥ / tayā peḍāyāṃ prakṣipya ghṛtasya madhunaś cāpyaṃ pūrayitvā aṃgulimudrakaṃ grīvāyāṃ baddhvā viralikayā pracchādya preṣyadārikā abhihitā / gaccha tvam etāṃ peḍāṃ rājakuladvāraṃ nītvā maṇḍalakaṃ kṛtvā pradīpaṃ prajvālya ekānte tiṣṭha yāvat kenacid gṛhīta iti / tayā yathākṛtaṃ yāvad rājā upari prāsādatalagato abhayena rājakumāreṇa sārdhaṃ tiṣṭhati / tena rājakuladvāre pradīpo dṛṣṭaḥ / tataḥ pauruṣeyāṇām ājñā dattā / paśyata bhavantaḥ kim eṣa rājakuladvāre pradīpo jvalatīti / tair dṛṣṭvā niveditam* / deva peḍā tiṣṭhatīti / sa kathayaty ānaya iti / abhayena ca rājakumāreṇābhihitam* / deva yad atra peḍāyāṃ tan mama dātum arhasīti / rājñā pratyabhijñāta evam astv iti / yāvad rājñā peḍā upanāmitā / rājā kathayaty udghāṭayata / udghāṭitā yāvad dārakaḥ / rājā kathayati /(MSV II 25) kim ayaṃ jīvaty āhosvin mṛta iti / taiḥ samākhyātaṃ jīvatīti / tato rājñā aṃgulimudrakaṃ viralikāṃ ca pratyabhijñāya abhayāya sa rājakumārāya dattaḥ / sa tenāpāyitaḥ poṣitaḥ saṃvardhitaḥ / rājñā jīvakavādena samudācarito 'bhayena ca rājakumāreṇa bhṛta iti jīvakaḥ kumārabhṛto jīvakaḥ kumārabhṛta iti saṃjñā saṃvṛttā / yāvad apareṇa samayena jīvakaḥ kumārabhṛto mahān saṃvṛttaḥ / so 'bhayena sārdhaṃ saṃgaṇikayā tiṣṭhati / ajātaśatruḥ kumāro 'jñāta eva rājatve vyākṛtaḥ / vayam api kiṃcic chilpaṃ śikṣāmahe yad asmākam uttarakālaṃ jīvikā bhaviṣyatīti / tau caivaṃ mantrayitau / rathakāraś ca śuklavāsāḥ śuklavāsobhiḥ puruṣaiḥ parivṛto rājakulaṃ praviśati / so 'bhayena rājakumāreṇa dṛṣṭas tenānye ca rājapuruṣāḥ pṛṣṭāḥ ka eṣa iti / te ca kathayanti rathakāraḥ / kim eṣa labhate / vṛttim* / sa saṃlakṣayati / aham api rathakāratvaṃ śikṣe / devam avalokayāmīti / sa rājñaḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati / deva aham api rathakāratvaṃ śikṣe iti / rājā kathayati / putra kiṃ tavaiṣā jīvikā bhaviṣyatīti / tāta rājaputreṇa sarvaśilpāni śikṣitavyāni / putra yady evaṃ śikṣasva / (245v1 = GBM 6.803) rathakāratvaṃ sa śikṣayitum ārabdhaḥ / jīvakenāpi vaidyo dṛṣṭaḥ śuklavāsāḥ śuklavāsobhiḥ puruṣaiḥ parivṛto rājakulaṃ praviśan / tenāpare ca pṛṣṭāḥ ka eṣa iti / taiḥ samākhyātam* / vaidyaḥ / kim ayaṃ karoti / cikitsām* / yady āturo jīvaty abhisāraṃ labhate / (MSV II 26) atha preto na mārgyo na pṛcchyaḥ / sa saṃlakṣayati / vaidyakaṃ śikṣeya iti / sa pituḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati / deva anujānīhi vaidyakam śikṣe iti / rājaputras tvaṃ kiṃ vaidyakatvena karoṣi / deva rājaputreṇa sarvaśilpāni śikṣitavyāni / putra yady evaṃ śikṣasva / sa vaidyakaṃ śikṣayitum ārabdhaḥ / tena vaidyakaṃ śikṣitam* / sa kapālīmocanīṃ tu vidyāṃ na jānāti / tena śrutaṃ takṣaśilāyām ātreyo nāma vaidyarājaḥ / sa kapālamocanīṃ vidyāṃ jānīte iti / sa rājñaḥ sakāśam upasaṃkramya kathayati / deva gacchāmi takṣaśilām* / kimartham* / tatrātreyo nāma vaidyarājaḥ / sa kapālamocanīṃ vidyāṃ jānīte / tāṃ grahīṣyāmi / putra kiṃ nu tavaiṣā jīvikā / deva vaidyako 'thavā na śikṣitavyaḥ / athavā śikṣitaḥ kartavyaḥ / putra yady evaṃ gaccha / tena rājñe puṣkarasāriṇe saṃdiṣṭam* / eṣa mama putro vaidyakaṃ śikṣitum ātreyasya sakāśaṃ gacchaty asya sarvayogodvahanaṃ kartavyam iti / so 'nupūrveṇa takṣaśilām anuprāptaḥ / puṣkarasāriṇā ca lekhaṃ vācayitvā ātreyasya samarpitaḥ / eṣa rājaputras tvatsakāśam upetyāgato vaidyakam enaṃ śikṣayasveti / ātreyas tasyopadeśaṃ karoti / so 'lpataram upadiśati jīvakaḥ saviśeṣaṃ gṛhṇāty ācarati / ātreyasya yadā glānāvalokako gacchati tadā ekam ādāya gacchati / so 'pareṇa samayena jīvakam (MSV II 27) ādāya gataḥ / tenāturasya bhaiṣajyaṃ vyupadiṣṭam* / idaṃ cedaṃ dāsyatha / ity uktvā niṣkrāntaḥ / jīvakaḥ saṃlakṣayati / kṣīṇo 'yam upādhyāyaḥ / yady eṣa etad bhaiṣajyam
upayuṃkte adyaiva kālaṃ karoti / na śobhanam upādhyāyena vyupadiṣṭam* / upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti / sa ātreyeṇa sārdhaṃ niṣkramya punaḥ praviṣṭaḥ / kathayati / upādhyāya evam āha / yan mayā bhaiṣajyaṃ vyupadiṣṭaṃ tan na deyam idaṃ cedaṃ ca deyam iti / tais tathaiva kṛtam* / svasthībhūtaḥ / yāvad aparasmin divase punar apy ātreyasya sakāśaṃ gataḥ / pṛcchati kā vārtā / svasthībhūtaḥ / evaṃ punar apy etad eva deyam* / tat kiṃ yat pūrvam ādiṣṭam* āhosvit paścāt* / kiṃ mayā pūrvam ādiṣṭaṃ kiṃ vā paścāt* / taiḥ samākhyātam idaṃ tvayā sākṣād vyupadiṣṭaṃ idaṃ jīvakena saṃdiṣṭam iti / sa saṃlakṣayati / ham* jīvakaḥ prājña iti viditvā kathayati yad jīvakena vyupadiṣṭaṃ tad dātavyam iti / jīvakasyāntike anunaya utpannaḥ / sa yatra gacchati tatra jīvakam ādāya / te 'nye māṇavakāḥ kathayanty upādhyāya tvam asya rājaputra iti kṛtvā yatnato (246r1 = GBM 6.804) vyupadeśaṃ karoṣy asmākaṃ na karoṣīti / sa kathayati / jīvakaḥ prājñaḥ / alpaṃ vyupadiśāmi yat svaśaktyā vibhajati / yūyaṃ tu na tatheti / tena kathayanti upādhyāya kathaṃ jñāyate / yady evāhaṃ bhavatāṃ pratyakṣīkaromi / tena te māṇavakāḥ sarve vīthīṃ preṣitās tvayāmukasya dravyasya mūlyaṃ praṣṭavyaṃ tvayāmukasyeti / jīvako 'pi (MSV II 28) saṃdiṣṭas tvayāpy amukasyeti / tair māṇavakair yathāsaṃdiṣṭam evānuṣṭhitam* / jīvako yathāsaṃdiṣṭaṃ kṛtvā saṃlakṣayati / yady upādhyāyo 'nyasya dravyasya mūlyaṃ prakṣyati kiṃ mayā vaktavyam* / sarvathā sarvadravyāṇāṃ mūlyaṃ pṛcchāmīti / te sarve upādhyāyasakāśam āgatya yathāsaṃdiṣṭaṃ niveditavantaḥ / ātreyo 'saṃdiṣṭasya dravyasya mūlyaṃ praṣṭum ārabdhaḥ / māṇavaka amukasya dravyasya kiṃ mūlyam iti / sa kathayati / na jāne / apare pṛṣṭāḥ / kathayanti na jānīmaha iti / jīvakaḥ pṛṣṭaḥ / tena sarvadravyāṇāṃ mūlyaṃ samākhyātam* / ātreyaḥ kathayati / māṇavakāḥ śrutaṃ vaḥ / śrutam* / ity artham ahaṃ kathayāmīti jīvakaḥ prājño 'ham alpaṃ vyapadiśāmy ayaṃ svaśaktyā vibhajatīti / bhūyo 'pi pratyakṣīkariṣyāmi / te tenoktā gacchata saralakaṃ parvatam abhaiṣajyam ānayateti / te gatās teṣāṃ yad yad abhaiṣajyam abhirucitaṃ tat tena gṛhītam* / jīvakaḥ saṃlakṣayati / nāsti kiṃcid abhaiṣajyam iti / tena śaramūlaṃ pāṣāṇavartikā ca gṛhītā / yāvajjīvakenārdhapathe gopāṃganā dṛṣṭā dadhighaṭakiṭālapiṇḍaṃ cādāyātreyasakāśaṃ saṃprasthitātīvākṣirogārtā / sā tena pṛṣṭā / kva gacchasīti / tayā samākhyātam* / tena tasyās tasminn eva sthāne saṃnihitabhaiṣajyaṃ vyupadiṣṭam* / tayā kṛtam* / sadyaḥ svasthībhūtā sābhiprasannā kathayati / ayaṃ te dadhighaṭaḥ kiṭālapiṇḍakaś ceti / tena kiṭālapiṇḍako gṛhīto dadhighaṭas tu tayā eva dattaḥ / sa (MSV II 29) kiṭālapiṇḍam ādāya saṃprasthitaḥ / yāvat tair māṇavakair antarmārge hastipadaṃ dṛṣṭam* / te taṃ nirīkṣitum ārabdhāḥ / jīvakaś cāgataḥ kathayati / kim etat* / hastipadam* / naitad dhastipadam* / hastinyā etat padam* / sā ca dakṣiṇakāṇādyaiva kalabhakaṃ janayiṣyati / tatra strī abhirūḍhā / sāpi dakṣiṇakāṇā / gurviṇī / adyaiva putraṃ janayiṣyati / yāvad ātreyasakāśaṃ gataḥ / yena yadānītaṃ tat tenopadarśitam* / ātreyaḥ kathayati / māṇavakāḥ sarvam etad bhaiṣajyam etan tāvad udakenaivaṃ vidhināmukasya rogasya / evam anyāny apīti / jīvakaḥ pṛṣṭaḥ / tvayā kim ānītam* / sa kathayaty upādhyāya sarvam eva bhaiṣajyaṃ nāsti kiñcid abhaiṣajyam* / api tu mayā śaramūlam ānītaṃ pāṣāṇavartikā kiṭālapiṇḍaś ceti / kim ebhiḥ prayojanam* / śaramūlair vṛścikaviddhasya dhūpo dīyate / kiṭālapiṇḍenopanāho dīyate / pāṣāṇaśarkarayā kāle dadhighaṭakā bhidyante / ātreyeṇa vipuṣpitam* / māṇavakāḥ saṃlakṣayanty upādhyāyo 'sya ruṣita iti / te kathayanty upādhyāya kim etad eva / asmābhir āgacchadbhir antarmārge hastipadaṃ dṛṣṭam* / eṣa kathayati / hastinyā etat padam* / sā ca dakṣiṇakāṇā / gurviṇī / adyaiva prasaviṣyati / kalabhakaṃ janayiṣyati / strī tatrābhirūḍhā / sāpi dakṣiṇakāṇā / gurviṇī / adyaiva prasaviṣyati / putraṃ janayiṣyatīti / (MSV II 30) ātreyaḥ pṛcchati satyam* / satyam upādhyāya / katham etad* jñāyate hastipadaṃ hastinyāḥ padam iti / sa kathayaty upādhyāya vayaṃ rājakule saṃvṛddhāḥ (246v1 = GBM 6.805) kathaṃ na jānīmaḥ / hastipadaṃ parimaṇḍalaṃ hastinyās tu dīrgham* / kathaṃ jñāyate dakṣiṇakāṇeti / vāmena pārśvena carantī gatā / kathaṃ jñāyate gurviṇīti / paścimau pādau nipīḍayanti gatā / kathaṃ jñāyate 'dyaiva prasaviṣyatīti / saśukraprasrāvaḥ kṛtaḥ / kathaṃ jñāyate kalabhakaṃ prasaviṣyatīti / bhūyasā dakṣiṇaṃ pādam abhipīḍayantī gatā / kathaṃ jñāyate tatra strī abhirūḍheti / avatīrya pādayor madhye prasrāvaḥ kṛtaḥ / kathaṃ jñāyate sāpi dakṣiṇakāṇeti / vāmena pārśvena puṣpāṇy ucinvantī gacchati / kathaṃ jñāyate sāpi gurviṇīti / bhūyasā pārṣṇiṃ nipīḍayantī gatā / kathaṃ jñāyate 'dyaiva prasaviṣyatīti / saśukraprasrāvaḥ kṛtaḥ / api tu yady upādhyāyasya vimarṣaḥ sa sārtho 'muṣmin pradeśe tatra kañcin māṇavaṃ preṣaya / tena māṇavaḥ preṣitaḥ / sarvaṃ tathaiva yathā jīvakena samākhyātam* / ātreyo māṇavakān āmantrayate / māṇavakāḥ śrutaṃ vaḥ / upādhyāya śrutam* / idṛśo jīvakaḥ prājñaḥ /
jīvakena sarvaṃ śikṣitaṃ sthāpayitvā kapālamocanīṃ vidyām* / yāvad anyatamaḥ puruṣaḥ kapālavyādhinā spṛṣṭa ātreyasakāśaṃ gataḥ kathayaty ātreya mama cikitsāṃ kuru / sa kathayati / bhoḥ puruṣa adya tāvad gartāṃ khānaya gomayaṃ ca samupānaya / śvo 'haṃ tava cikitsāṃ karomīti / jīvakena śrutam* / sa tasya pṛṣṭhataḥ samanubaddhaḥ / bhoḥ (MSV II 31) puruṣa yat kiṃcid ahaṃ śikṣe sarvaṃ tat satvahitahetoḥ / mayā kapālamocanī na śikṣitā / sa tvaṃ samprati gupte sthāpaya yathā tava karma kriyamāṇaṃ paśyāmīti / sa kathayati / tathā bhavatv iti / sa tena pratigupte pradeśe sthāpitaḥ / tata ātreyeṇāgatya sa puruṣo gartāyāṃ nikhātaḥ / kapālamocanyā vidyayā kapālaṃ mocitam* / sa taṃ prāṇakaṃ saṃdaṃśena grahītum ārabdhaḥ / jīvakaḥ kathayaty upādhyāya mā sāhasaṃ kariṣyasi / adyaivāyaṃ kulaputraḥ kālaṃ kariṣyatīti / sa kathayati / jīvaka āgato 'si / sa kathayati / upādhyāyāgato 'ham* / tat katham ayaṃ prāṇakair grahītavyaḥ / upādhyāya saṃdaṃśaṃ tāpayitvā pṛṣṭhe spṛśa / pādau saṃkocayiṣyati / tato 'panayiṣyasīti / tena tathā kṛtam* / svasthībhūtaḥ / ātreyaḥ kathayati / jīvaka parituṣṭo 'haṃ snātvāgaccha kapālamocanīṃ vidyāṃ dāsyāmīti / sa snātvāgataḥ / tena tasya kapālamocanī vidyā dattā / uktañ ca / jīvakāsmākaṃ jīvikaiṣā na tvayeha viṣaye prayoktavyā / upādhyāya tathā bhavatu / jīvaka ātreyam upāmaṃtrya puṣkarasāriṇo rājñaḥ sakāśaṃ gatvopāmaṃtrayati / mayā vaidyakaṃ śikṣitam* / gacchāmīti / tena khalu samayena puṣkarasāriṇo rājñaḥ pāṇḍavā nāma khaṣā viruddhāḥ / (MSV II 32) sa kathayati / jīvaka mama pāṇḍavā nāma khaṣā viruddhāṃs tāvat saṃnāmaya paścād yāsyasi / evam asmākaṃ lokayātrā kṛtā bhavati / yasmāt tvaṃ prājñaḥ śaktaś ceti / tena tasya pratijñātam* / tatas tena caturaṃgaṃ balakāyaṃ datvā preṣitaḥ / tena te pāṇḍavāḥ khaṣāḥ sannāmitāḥ / vandigograhakarapratyāyāṃś ca gṛhītvā svastitaḥ pratyāgataḥ / yathānītaṃ ca rājñe upanāmitam* / tena parituṣṭena tasyaivānumoditam* tenāpi ātreyāya dattam* /
tato jīvako 'nupūrveṇa bhadraṃkaraṃ nagaram anuprāptaḥ / tatraiva varṣārātram avasthitam* / tatra tena sarvabhūtarutaṃ nāma śāstraṃ śikṣitam* / sa bhadraṃkarān nagarāt saṃprasthitaḥ / (247r1 = GBM 6.806) anyatamaś ca puruṣaḥ kāṣṭhabhāram ādāya nagaraṃ praviśaty asthicarmāvaśeṣaḥ samantād gātreṇādharataḥ / sa jīvakena dṛṣṭa uktaś ca / bhoḥ puruṣa kena te īdṛśī samavasthā iti / sa kathayaty aham api na jāne / api tu mayā caiṣa cāṣṭhabhārako gṛhīto bhavati / mama cedṛśī samavasthā iti / sa dāruparīkṣāyāṃ kṛtāvī / sa kathayati / bhoḥ puruṣa kim ayaṃ kāṣṭhabhārako vikrīyate / vikrīyate / kiyatā mūlyena / paṃcabhiḥ kārṣāpaṇaśataiḥ / tenāsau krītaḥ / tataḥ pratyavekṣatā sarvabhūtaprasādano nāma maṇir dṛṣṭaḥ / tasyedṛśaḥ prabhāvo yadā vyādhitasya purastāt sthāpyate tadā vyādhir yathābhūtā ca dṛśyate pradīpeṇeva gṛhagataṃ dravyam* /
(MSV II 33)
so 'nupūrveṇa udumbarikām anuprāptaḥ / tatrānyatama āḍhakamāpakaḥ puruṣaḥ / sa droṇaṃ māpayitvāḍhakena śirasi prahāraṃ dadāti / jīvakena dṛṣṭaḥ uktaś ca bhoḥ puruṣa kimartham eva karoṣi / śiro me atīva kaṇḍūyate / āgaccha paśyāmaḥ / tena tasya niṣadya śiro darśitam* / tato jīvakena sarvabhūtaprasādako maṇis tasya śirasi sthāpito yāvat paśyati śatapadīm* / tataḥ kathayati / bhoḥ puruṣa tava śirasi śatapadī tiṣṭhatīti / sa pādayor nipatya kathayati cikitsāṃ me kuruṣveti / tena pratijñātam* / jīvakaḥ saṃlakṣayati / upādhyāyasyaivopadeśena cikitsām asya karomīti / sa tenoktaḥ / bhoḥ puruṣādya gartaṃ khānaya pāṣiṃ ca samupānaya cikitsāṃ kariṣyāmīti / sa padayor nipatya prakrāntaḥ / jīvakenāpy aparasmin divase sa puruṣo garte nikhāte nikhātya kapālamocanyā vidyayā kapālaṃ mocayitvā saptena saṃdaṃśena śatapadī spṛṣṭā / tayā pādāḥ saṃkocitāḥ / tatas tena saṃdaṃśena gṛhītvā kṣiptā / svasthībhūtaḥ / tena tasya paṃca kārṣāpaṇaśatāni dattāni / tenātreyāya preṣitāni /
tato jīvako rohītakam anuprāptaḥ / rohītake 'nyatamasya gṛhapater udyānaṃ puṣpaphalasalilasaṃpannam* / sa tatrātivādhyavasitaḥ kālaṃ kṛtvā tasminn evāmanuṣyakeṣūpapannaḥ / tasya putro gṛhasvāmī saṃvṛttaḥ / tena tasminn udyāne ārakṣakaḥ puruṣaḥ sthāpitaḥ / sa tenāmanuṣyakeṇa praghātitaḥ / dvitīyaḥ sthāpitaḥ / so 'pi praghātitaḥ / tena gṛhapatiputreṇa (MSV II 34) tad udyānam utsṛṣṭam* / yāvad anyatara udarī manuṣyaḥ sarvavaidyapratyākhyātas tad udyānaṃ gatvā rātriṃ vāsam upagataḥ / aho bata māmanuṣyakaḥ praghātayed iti / tasminn eva ca jīvako rātriṃ vāsam upagataḥ / yāvad asāv amanuṣyakas tam udariṇam abhidravitum ārabdhaḥ / sa jalodaro rogo niṣkramya kathayati / mayāyaṃ pūrvaṃ gṛhītaḥ / kimartham enam abhidravasi / nāsti te kaścit* chāgasaṭāyā dhūpaṃ dātā yena tvaṃ dvādaśa yojanāni niṣpalāyer iti / so 'pi kathayati / tavāpi nāsti kaścin mūlakabījam udaśvinā piṣṭā dātā yena tvaṃ khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ viśīryethā iti / jīvakena sarvaṃ śrutam* / sa kalyam evotthāya tasya gṛhapateḥ sakāśaṃ gataḥ / kathayati gṛhapate udyānaṃ puṣpaphalasalilasaṃpannaṃ kimartham utsṛṣṭam iti / gṛhapatināsya yathāvṛttam ārocitam* / sa kathayati / gṛhapate chāgalasaṭāyā dhūpaṃ dehi / (247v1 = GBM 6.807) dvādaśayojanāny amanuṣyako niṣpalāyati / gṛhapatinā chāgalasaṭāyā dhūpo dattaḥ / amanuṣyako dvādaśa yojanāni niṣpalāyitaḥ / tenāpi gṛhapatinā paṃca kārṣāpaṇaśatāni jīvakāya dattāni / tāny api tenātreyāya preṣitāni /
tato jīvakena udarī pṛṣṭaḥ / bhoḥ puruṣa kimarthaṃ tvam atrāmanuṣyakādhyuṣite udyāne tiṣṭhasīti / tenāsya yathāvṛttam ārocitam* / (MSV II 35) jīvikenābhitam* / mūlakabījam udaśvinā piṣṭvā piva / svastho bhaviṣyatīti / tena pītam* / svasthībhūtaḥ / tenāpi puruṣeṇa paṃca kārṣāpaṇaśatāni jīvakāya dattāni / tāny api tenātreyāya preṣitāni /
tato jīvako 'nupūrveṇa mathurām anuprāptaḥ / bahir mathurāyā vṛkṣamūle viśrāntaḥ / yāvan mallena mallo nihataḥ / tasyāntrāṇi parāvṛttāni / sa mṛta iti bahir niṣkāsyate / tasmiṃś ca vṛkṣe vṛdhriṇī sapotakā tiṣṭhati / sā taiḥ potakair ucyate / amba māṃsam anuprayaccheti / sā kathayati / putra kuto māṃsam* / te kathayanti / amba eṣa mallo mallena nihataḥ kālagato nīyate / putra jīvako 'tra vaidyarāja āgataḥ / sthānam etad vidyate yad enaṃ svasthīkariṣyati / amba kenaiṣa svastho bhavati / yady asya cūrṇair antrāṇi spṛśyante / jīvakena tat sarvaṃ śrutam* / tato 'sāv utthāya mṛtasakāśaṃ gatvā pṛcchati bhavantaḥ kim etad iti / te kathayanti / mallena mallo nihataḥ / kālagataḥ / jīvakaḥ kathayati / sthāpayata / paśyāmi / taiḥ sthāpitam* / tato jīvakena ca sarvabhūtaprasādakamaṇiḥ śirasi sthāpayitvā pratyavekṣitaḥ / yāvat paśyaty antrāṇi vyākulīkṛtāni / tena nāḍikāyāṃ cūrṇaṃ prakṣipya mukhe vāyunā preritam* / cūrṇenāntrāṇi spṛṣṭāni / svasthībhūtaḥ / tenāpi jīvakasya paṃca kārṣāpaṇaśatāni dattāni / tenāpy ātreyāya preṣitāni /
(MSV II 36)
mathurāyām anyatamo gṛhapatiḥ / tasya patnī rūpayauvanasaṃpannā / sa tasyām atyartham adhyavasitaḥ kālagataḥ / tasyām eva yonau kṛmiḥ prādurbhūtaḥ / sā yena sārdhaṃ paricārayati sa kālaṃ karoti / tatas tayā sārdhaṃ na kaścit paricārayati / tayā śrutaṃ jīvako vaidya ihāgataḥ iti / sā tasya sakāśaṃ gatvā kathayati / jīvaka mama vyādhir asti / cikitsāṃ kuru / jīvakas tāṃ dṛṣṭvā kathālāpaṃ ca śrutvā saṃraktaḥ kathayati / samayataḥ cikitsāṃ karomi yadi ca mayā sārdhaṃ paricārayasīti / sā kathayati / jihremi / sa kathayati / nāsti te 'nyathā cikitsā / nāsty ātmasamaṃ prema / tayā pratijñātam* / tatas tayātmanā nagnībhūtā / yonidvāre māṃsapeśī dattā / tato 'sau kṛmis tasyāṃ lagnaḥ / sa tena gṛhītvā kṣiptaḥ / svasthībhūtā / sā kāmarāgādhyavasitā nimittam upadarśayati / sa karṇau pidhāya kathayati bhaginī tvaṃ mama / tavaiṣā cikitseti mayaivaṃ kṛtam iti / tayā tasmai paṃca kārṣāpaṇaśatāni dattāni / tāny apy tenātreyāya preṣitāni /
tato jīvako 'nupūrveṇa yamunātaṭam anuprāptaḥ / tena tatra mānuṣakuṇapaṃ dṛṣṭam* / tasya matsyaiḥ pārṣṇipradeśaṃ snāyujālam ākṛṣyate / so 'kṣiṇī unmīlayati nimīlayati ca / jīvakena tat sarvam upalakṣitaṃ yathā sandhibandhāyāḥ snāyugulphādayaḥ (248r1 = GBM 6.808) evam avasthitā iti /
(MSV II 37)
so 'nupūrveṇa vaiśālīṃ gataḥ / yāvan mallena mallasya talaprahāreṇākṣipelāṃkolaṃbhitaḥ / sa jīvakasya sakāśaṃ gataḥ / tena tasyāṃ pārṣṇyāṃ snāyujālam ākṛṣya praveśitam* / tena tasya paṃca kārṣāpaṇaśatāni dattāni / tenābhayasya mātur dattāni /
vaiśālyām anyatamaḥ puruṣaḥ / tasya śatapadī karṇaṃ praviṣṭā / sā tatra prasutā / saptaśatāny apatyānāṃ jātāni / sa karṇaśūlābhyāhato jīvakasya sakāśaṃ gataḥ / cikitsāṃ kuruṣveti / jīvakaḥ saṃlakṣayati / pūrvaṃ mayā upādhyāyopadeśena karma kṛtam idānīṃ svamatena karma kariṣyāmīti / tenāsau puruṣo 'bhihitaḥ / gaccha bhoḥ puruṣa patramaṇḍapaṃ kārayata / nīlair vastrair veṣṭayitvāsyādhastād bherīṃ sthāpaya / bhṛmiṃ ca tāpaya iti / tena yathāsaṃdiṣṭaṃ sarvam anuṣṭhitam* / tato jīvakena taṃ puruṣaṃ bhūmau nipātayitvā sā bhūmir udakena siktā / tato bherī parāhatā / śatapadī prāvṛṭkāla iti kṛtvā niṣkrāntā / tato jīvakena karṇamūle māṃsapeśī sthāpitā / sā punaḥ praviṣyāpatyāni gṛhītvā nirgatā / sahāpatyair māṃsapeśyāṃ siktā / tato jīvakena sā māṃsapeśīcchoritā / sa puruṣa svasthībhūtaḥ / tena paṃca kārṣāpaṇaśatāni dattāni / tāny api tenābhayasya mātur dattāni /
(MSV II 38)
so 'nupūrveṇa rājagṛhaṃ gataḥ / rājñā bimbisāreṇa śrutaṃ yathā jīvaka āgata iti / tenājātaśatroḥ kumārasyājñā dattā putra bhrātā te āgacchati pratyudgamako gaccheti / sa pratyudgataḥ / jīvakena śrutaṃ yathā ajātaśatruḥ kumāraḥ pratyudgacchatīti / sa saṃlakṣayati / yady aham asya pratyudgamanaṃ svīkariṣyāmīti yadā rājā bhaviṣyati tadānarthaṃ me kariṣyatīti / sa parāvṛtyānyena dvāreṇa praviṣṭaḥ / apareṇa samayena jīvako mahājanakāyaparivṛto vyākṣiptacitto gacchati / tāvad anyataro brāhmaṇo 'kṣirogārto jīvakasya sakāśaṃ gataḥ / bhaiṣajyaṃ me vyapadiśeti / tena saṃjātāmarṣeṇoktaḥ / bhasmanā pūraya iti / tena ṛjukena bhasmanā pūritam* / svasthībhūtaḥ /
aparasyāpy akṣirogaḥ / sa jīvakasakāśaṃ saṃprasthitaḥ / tena brāhmaṇena dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca / bhoḥ puruṣa kva gacchasīti / tena yathābhūtam ākhyātam* / sa kathayati / kiṃ te jīvakena / yat tena mamopadiṣṭaṃ tat kuruṣveti / śraddadhāno 'sau / tena bhasmanā pūrite andhībhūtaḥ /
apareṇa samayena rājño bimbisārasya mūrdhni piṭako jātaḥ / tenāmātyānām ājñā dattā / bhavanta āhūyatāṃ vaidya iti / amātyair āhūtaḥ / rājñābhihitaḥ / bhavanto mūrdhni piṭako jātaḥ / cikitsāṃ kuruṣveti / te kathayanti / deva jīvike mahāvaidye 'vatiṣṭhamāne kathaṃ vayaṃ kariṣyāmaḥ / rājā kathayaty āhūyatāṃ bhavanto jīvakaḥ / tair āhūtaḥ / rājā kathayati / jīvaka cikitsāṃ kuruṣveti / jīvakaḥ kathayati / deva samayataḥ karomi yady aham eva devaṃ snapayāmi / evaṃ kuru / tato (MSV II 39) jīvakenāmalakaṃ dadatā pācanīyāni dravyāṇi dattāni / paṃca ca ghaṭaśatāni pācanīyair dravyair bhāvitāni / yadā pakvaḥ tadā pracchannaṃ kṣureṇa spṛṣṭaḥ sphuṭitaḥ / tato rohiṇīyāni dravyāṇi dattāni / paṃca ghaṭaśatāni rohiṇīyair dravyair bhāvitāni / tad vraṇaṃ rūḍhaṃ samacchavi samaromaṃ saṃvṛttam* / rājā snātamātraḥ kathayati / jīvaka cikitsāṃ kuruṣveti / sa kathayati / deva bhuṃkṣva / (248v1 = GBM 6.809) tāvad rājñā bhuktam* / jīvaka cikitsāṃ kuru / deva kṛtā / sa tadante pāṇinā parāmārṣṭi / na saṃjānīte katarasmin pradeśe vraṇam iti / ādarśaṃ gṛhītvā vyavalokayati tathāpi na paśyati / devīṃ pṛcchati / sāpi na saṃjānīte katarasmin pradeśe vraṇam āsīd iti / rājā paraṃ vismayam āpanna amātyānāṃ kathayati / bhavato jīvakasya vaidyarājābhiṣekaṃ kuruteti / so 'ndhaḥ puruṣaḥ kathayati / deva kiṃ putrasnehād asyābhiṣekaḥ kriyate / āhosvid vaidyavaicakṣaṇyād iti / sa kathayati / vaidyacaikṣaṇyāt* / yady evam aham evānenāndhīkṛtaḥ / jīvakaḥ kathayati / bhoḥ puruṣa tavāhaṃ darśanam api na samanupaśyāmi kutaḥ svasthīkariṣyāmi / sa kathayati / satyam etad api tu yasya tvayopadeśaḥ kṛtas tena mamopadiṣṭam* / kim upadiṣṭam* / amukam* / jīvakaḥ kathayati / tasyānyo dhātuḥ / tavāpy anyaḥ / idānīm idaṃ cedaṃ ca kuru / svasthībhaviṣyasīti / tena kṛtam* / (MSV II 40) svasthībhūtaḥ / kathayati / deva kriyatām asya vaidyarājābhiṣeka iti / sa hastiskandhābhirūḍho mahatā śrīsamudayena vaidyarājye 'bhiṣiktaḥ /
rājagṛhe 'nyatamo gṛhapatir gulmavyādhinā spṛṣṭaḥ / sarvavaidyapratyākhyātaḥ / sa saṃlakṣayati / jīvakasya sakāśaṃ gacchāmīti / yadi cikitsāṃ kariṣyaty atīva kuśalaṃ no ced ātmānaṃ ghātayiṣyāmīti / sa jīvakasakāśaṃ gataḥ / jīvaka cikitsāṃ me kuru / sa kathayati / bhoḥ puruṣa durlabhāni tava bhaiṣajyānīti / sa saṃlakṣayati / jīvakenāpy ahaṃ pratyākhyātaḥ / kim atra prāptakāla ātmānaṃ ghātayiṣyāmīti / śmaśānaṃ gataḥ / tatra citāyāṃ jvalantyāṃ babhrunakulaś candanagodhā ca yudhyamānau patitau / tena kṣudhārtena tāv ubhāv api bhakṣitau / devaś ca vṛṣṭaḥ / śmaśānāt pragharat tac citodakaṃ pītam* / śmaśānasya nātidūre gokulam* / tatra gatvā kodravodanaṃ mathitaṃ ca pītam* / gulmaḥ sphuṭitaḥ / ūrdhvam adhaś ca virikto yathā paurāṇaḥ saṃvṛttaḥ /
apareṇa samayena vaidehyā guhyapradeśe piṭako jātaḥ / tayā rājñe niveditam* / rājñā jīvako 'bhihitaḥ / aparamātuś cikitsāṃ kuruṣveti / tena pratijñātam* / tataḥ satkūn piṇḍīkṛtya dhātryā dattāḥ / asyāntike niṣādayitavyeti / tayā sā niṣāditā / jīvakena satkupiṇḍaṃ dṛṣṭā saṃlakṣitaḥ / amuṣmin pradeśe iti / tataḥ pācanīyāni dravyāṇi dattāni / pakvaṃ jñātvā satkupiṇḍamadhye śastrakaṃ prakṣipya dhātryābhihitā / asyāntike īṣan niṣādayitavyā devī / niṣadyākāśe dhārayitavyeti / tayā tathākṛtam* / śastrasaṃpātasamakālam (MSV II 41) eva piṭakaḥ sphuṭitaḥ / tato rohaṇīyadravyaparibhāvitena kaṣāyāmbhasā śocitaḥ / rohiṇīyāni dravyāṇi dattāni / svasthībhūtā / jīvako rājñaḥ sakāśaṃ gataḥ / rājā kathayati / jīvaka kṛtā te 'paramātuś cikitsā / deva kṛtā / mā te vinagnā dṛṣṭā / deva na dṛṣṭā / kathaṃ kṛtā / tena yathāvṛttam ārocitam* / rājā paraṃ vismayam āpannaḥ / tenāmātyā uktāḥ / dvir api jīvakasya vaidyarājābhiṣekaṃ kurutheti / yo 'sau gulmī puruṣo jīvakenābhihito durlabhāni bhaiṣajyānīti sa kathayati / deva kiṃ putrasnehād asyābhiṣekaḥ kriyate / āhosvid vaidyavaicakṣaṇyāt* / vaidyavaicakṣaṇyāt* / yady evam aham anena na svasthīkṛtaḥ / jīvakaḥ kathayati / bhoḥ puruṣa na mayā tava cikitsā kṛtā / api (249r1 = GBM 6.810) tu mayoktaṃ durlabhāni te bhaiṣajyānīti / sa kathayati / kīdṛśāni mama bhaiṣajyānīti / jīvakaḥ kathayati / yadi kṛṣṇacaturdaśyām ekapiṇḍalaḥ puruṣaḥ kālaṃ karoti / tasya śmaśāne dhmāpyamānasya babhrunakulaś candanagodhā ca citāyāṃ patitaḥ / tau tvaṃ bhakṣayasi / mahendro devo varṣati / śmaśānāc ca pragharitaṃ codakaṃ pibasi / tataḥ kodravodanaṃ bhuṃkṣe mathitaṃ ca pibasi evaṃ tvaṃ svastho bhavasy etan matvā mayoktaṃ durlabhāni te bhaiṣajyānīti / sa kathayati / sādhu suṣṭhu parijñātam* / etad eva mayopayuktam* / tato 'bhiprasannaḥ kathayati / deva śakyo 'sya vaidyarājābhiṣekaḥ / abhiṣicyatām iti / dvir api vaidyarājye 'bhiṣiktam* /
(MSV II 42)
yadā ajātaśatruṇā devadattakalyāṇamitravigrāhitena pitā dhārmiko dharmarājo jīvitād vyaparopitaḥ tadāsya gulmarogaḥ prādurbhūtaḥ / tena vaidyānām ājñā dattā / cikitsāṃ kuruṣveti / te kathayanti / deva jīvako 'nuttaro vaidyarājo devasya bhrātā / tasmin sthite kā śaktir asmākaṃ cikitsāṃ kartum iti / tenāmātyānām ājñā dattā / āhūyatāṃ bhavanto jīvaka iti / tair āhūtaḥ / jīvaka gulmarogo me prādurbhūta