Hướng Dẫn (Nettippakaraṇa)

aparakkamo anikkhittadhuro akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya sacchikiriyāya. 
Paññavā kho pana hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. 
Imāni kho, bhikkhave, bhikkhūnaṁ tīṇi karaṇīyānī”ti. 
Idaṁ anuññātaṁ. 
“Dasayime, bhikkhave, dhammā pabbajitena abhiṇhaṁ paccavekkhitabbā. 
Katame dasa? 
‘Vevaṇṇiyamhi ajjhupagato’ti pabbajitena abhiṇhaṁ paccavekkhitabbaṁ …pe… 
ime kho, bhikkhave, dasa dhammā pabbajitena abhiṇhaṁ paccavekkhitabbā”ti. 
Idaṁ anuññātaṁ. 
“Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni. 
Katamāni tīṇi? 
Kāyasucaritaṁ vacīsucaritaṁ manosucaritanti. 
Imāni kho, bhikkhave, tīṇi karaṇīyānī”ti. 
Idaṁ anuññātaṁ. 
Tattha katamaṁ paṭikkhittaṁ? 
“Natthi puttasamaṁ pemaṁ, 
Natthi gosamitaṁ dhanaṁ; 
Natthi sūriyasamā ābhā, 
Samuddaparamā sarā”ti. 
Bhagavā āha—
“Natthi attasamaṁ pemaṁ, 
natthi dhaññasamaṁ dhanaṁ; 
Natthi paññāsamā ābhā, 
vuṭṭhiveparamā sarā”ti. 
Ettha yaṁ purimakaṁ, idaṁ paṭikkhittaṁ. 
“Tīṇimāni, bhikkhave akaraṇīyāni. 
Katamāni tīṇi? 
Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritanti. 
Imāni kho, bhikkhave, tīṇi akaraṇīyānī”ti. 
Idaṁ paṭikkhittaṁ. 
Tattha katamaṁ anuññātañca paṭikkhittañca? 
“Kiṁsūdha bhītā janatā anekā, 
Maggo canekāyatano pavutto; 
Pucchāmi taṁ gotama bhūripañña, 
Kismiṁ ṭhito paralokaṁ na bhāyeti. 
Vācaṁ manañca paṇidhāya sammā, 
Kāyena pāpāni akubbamāno; 
Bahvannapānaṁ gharamāvasanto, 
Saddho mudū saṁvibhāgī vadaññū; 
Etesu dhammesu ṭhito catūsu, 
Dhamme ṭhito paralokaṁ na bhāye”ti. 
Tattha yaṁ āha—
“vācaṁ manañca paṇidhāya sammā”ti, idaṁ anuññātaṁ. 
“Kāyena pāpāni akubbamāno”ti, idaṁ paṭikkhittaṁ. 
“Bahvannapānaṁ gharamāvasanto, saddho mudū saṁvibhāgī vadaññū. 
Etesu dhammesu ṭhito catūsu, dhamme ṭhito paralokaṁ na bhāye”ti, idaṁ anuññātaṁ. 
Idaṁ anuññātañca paṭikkhittañca. 
“Sabbapāpassa akaraṇaṁ, 
kusalassa upasampadā; 
Sacittapariyodāpanaṁ, 
etaṁ buddhānasāsanaṁ”. 
Tattha yaṁ āha—
“sabbapāpassa akaraṇan”ti, idaṁ paṭikkhittaṁ, yaṁ āha—
“kusalassa upasampadā”ti, idaṁ anuññātaṁ. 
Idaṁ anuññātañca paṭikkhittañca. 
“Kāyasamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi. 
Vacīsamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi. 
Manosamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi …pe… 
pariyesanampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi. 
Kāyasamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. 
Yathārūpañca kho kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. 
Tattha yaṁ jaññā kāyasamācāraṁ “imaṁ kho me kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. 
“Kāyasamācārampāhaṁ devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ. 
“Vacīsamācāraṁ …pe… 
pariyesanampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. 
Yathārūpañca kho pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. 
Tattha yaṁ jaññā pariyesanaṁ “imaṁ kho me pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā. 
“Pariyesanampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ. 
Tattha yaṁ āha—
“sevitabbampī”ti, idaṁ anuññātaṁ. 
Yaṁ āha—
“na sevitabbampī”ti, idaṁ paṭikkhittaṁ. 
Idaṁ anuññātañca paṭikkhittañca. 
Tattha katamo thavo? 
“Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, 
saccānaṁ caturo padā; 
Virāgo seṭṭho dhammānaṁ, 
dvipadānañca cakkhumā”ti. 
Ayaṁ thavo. 
“Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni. 
Katamāni tīṇi? 
Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññīnāsaññino vā, tathāgato tesaṁ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṁ arahaṁ sammāsambuddho. 
Yāvatā, bhikkhave, dhammānaṁ paṇṇattisaṅkhatānaṁ vā asaṅkhatānaṁ vā, virāgo tesaṁ dhammānaṁ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṁ madanimmadano …pe… 
nirodho nibbānaṁ. 
Yāvatā, bhikkhave, saṅghānaṁ paṇṇatti gaṇānaṁ paṇṇatti mahājanasannipātānaṁ paṇṇatti, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṁ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā …pe… 
puññakkhettaṁ lokassā”ti. 
“Sabbalokuttaro satthā, 
dhammo ca kusalakkhato; 
Gaṇo ca narasīhassa, 
tāni tīṇi vississare. 
Samaṇapadumasañcayo gaṇo, 
Dhammavaro ca vidūnaṁ sakkato; 
Naravaradamako ca cakkhumā, 
Tāni tīṇi lokassa uttari. 
Satthā ca appaṭisamo, 
Dhammo ca sabbo nirupadāho; 
Ariyo ca gaṇavaro, 
Tāni khalu vississare tīṇi. 
Saccanāmo jino khemo sabbābhibhū, 
Saccadhammo natthañño tassa uttari; 
Ariyasaṅgho niccaṁ viññūnaṁ pūjito, 
Tāni tīṇi lokassa uttari. 
Ekāyanaṁ jātikhayantadassī, 
Maggaṁ pajānāti hitānukampī; 
Etena maggena tariṁsu pubbe, 
Tarissanti ye ca taranti oghaṁ. 
Taṁ tādisaṁ devamanussaseṭṭhaṁ, 
Sattā namassanti visuddhipekkhā”ti. 
Ayaṁ thavoti. 
Tattha lokiyaṁ suttaṁ dvīhi suttehi niddisitabbaṁ saṅkilesabhāgiyena ca vāsanābhāgiyena ca. 
Lokuttarampi suttaṁ tīhi suttehi niddisitabbaṁ dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena ca asekkhabhāgiyena ca. 
Lokiyañca lokuttarañca. 
Yasmiṁ sutte yaṁ yaṁ padaṁ dissati saṅkilesabhāgiyaṁ vā vāsanābhāgiyaṁ vā, tena tena lokiyanti niddisitabbaṁ, dassanabhāgiyaṁ vā bhāvanābhāgiyaṁ vā asekkhabhāgiyaṁ vā yaṁ yaṁ padaṁ dissati tena tena lokuttaranti niddisitabbaṁ. 
Vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāya, dassanabhāgiyaṁ suttaṁ vāsanābhāgiyassa suttassa nigghātāya, bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ dassanabhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ diṭṭhadhammasukhavihāratthaṁ. 
Lokuttaraṁ suttaṁ sattādhiṭṭhānaṁ chabbīsatiyā puggalehi niddisitabbaṁ, te tīhi suttehi samanvesitabbā dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena cāti. 
Tattha dassanabhāgiyaṁ suttaṁ pañcahi puggalehi niddisitabbaṁ ekabījinā kolaṅkolena sattakkhattuparamena saddhānusārinā dhammānusārinā cāti, dassanabhāgiyaṁ suttaṁ imehi pañcahi puggalehi niddisitabbaṁ. 
Bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ dvādasahi puggalehi niddisitabbaṁ sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, sakadāgāminā, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, anāgāminā, antarā parinibbāyinā, upahacca parinibbāyinā, asaṅkhāraparinibbāyinā, sasaṅkhāraparinibbāyinā, uddhaṁsotena akaniṭṭhagāminā, saddhāvimuttena, diṭṭhippattena, kāyasakkhinā cāti, bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ imehi dvādasahi puggalehi niddisitabbaṁ. 
Asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ navahi puggalehi niddisitabbaṁ saddhāvimuttena, paññāvimuttena, suññatavimuttena, animittavimuttena, appaṇihitavimuttena, ubhatobhāgavimuttena samasīsinā paccekabuddhasammāsambuddhehi cāti, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ imehi navahi puggalehi niddisitabbaṁ. 
Evaṁ lokuttaraṁ suttaṁ sattādhiṭṭhānaṁ imehi chabbīsatiyā puggalehi niddisitabbaṁ. 
Lokiyaṁ suttaṁ sattādhiṭṭhānaṁ ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabbaṁ. 
Te caritehi niddiṭṭhā samanvesitabbā keci rāgacaritā, keci dosacaritā, keci mohacaritā, keci rāgacaritā ca dosacaritā ca, keci rāgacaritā ca mohacaritā ca, keci dosacaritā ca mohacaritā ca, keci rāgacaritā ca dosacaritā ca mohacaritā ca, rāgamukhe ṭhito rāgacarito, rāgamukhe ṭhito dosacarito, rāgamukhe ṭhito mohacarito, rāgamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito ca mohacarito ca, dosamukhe ṭhito dosacarito, dosamukhe ṭhito mohacarito, dosamukhe ṭhito rāgacarito, dosamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito ca mohacarito ca, mohamukhe ṭhito mohacarito, mohamukhe ṭhito rāgacarito mohamukhe ṭhito dosacarito, mohamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito ca mohacarito cāti, lokiyaṁ suttaṁ sattādhiṭṭhānaṁ imehi ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabbaṁ. 
Vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ sīlavantehi niddisitabbaṁ, te sīlavanto pañca puggalā pakatisīlaṁ samādānasīlaṁ cittappasādo samatho vipassanā cāti, vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ imehi pañcahi puggalehi niddisitabbaṁ. 
Lokuttaraṁ suttaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ tīhi suttehi niddisitabbaṁ dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena ca. 
Lokiyañca lokuttarañca sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca ubhayena niddisitabbaṁ, ñāṇaṁ paññāya niddisitabbaṁ paññindriyena paññābalena adhipaññāsikkhāya dhammavicayasambojjhaṅgena sammādiṭṭhiyā tīraṇāya santīraṇāya dhamme ñāṇena anvaye ñāṇena khaye ñāṇena anuppāde ñāṇena anaññātaññassāmītindriyena aññindriyena aññātāvindriyena cakkhunā vijjāya buddhiyā bhūriyā medhāya, yaṁ yaṁ vā pana labbhati, tena tena paññādhivacanena niddisitabbaṁ. 
Ñeyyaṁ atītānāgatapaccuppannehi ajjhattikabāhirehi hīnappaṇītehi dūrasantikehi saṅkhatāsaṅkhatehi kusalākusalābyākatehi saṅkhepato vā chahi ārammaṇehi niddisitabbaṁ. 
Ñāṇañca ñeyyañca tadubhayena niddisitabbaṁ, paññāpi ārammaṇabhūtā ñeyyaṁ, yaṁ kiñci ārammaṇabhūtaṁ ajjhattikaṁ vā bāhiraṁ vā, sabbaṁ taṁ saṅkhatena asaṅkhatena ca niddisitabbaṁ. 
Dassanaṁ bhāvanā sakavacanaṁ paravacanaṁ visajjanīyaṁ avisajjanīyaṁ kammaṁ vipākoti sabbattha tadubhayaṁ sutte yathā niddiṭṭhaṁ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṁ, yaṁ vā pana kiñci bhagavā aññataravacanaṁ bhāsati, sabbaṁ taṁ yathāniddiṭṭhaṁ dhārayitabbaṁ. 
Duvidho hetu yañca kammaṁ ye ca kilesā, samudayo kilesā. 
Tattha kilesā saṅkilesabhāgiyena suttena niddisitabbā. 
Samudayo saṅkilesabhāgiyena ca vāsanābhāgiyena ca suttena niddisitabbo. 
Tattha kusalaṁ catūhi suttehi niddisitabbaṁ vāsanābhāgiyena dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena ca. 
Akusalaṁ saṅkilesabhāgiyena suttena niddisitabbaṁ. 
Kusalañca akusalañca tadubhayena niddisitabbaṁ. 
Anuññātaṁ bhagavato anuññātāya niddisitabbaṁ, taṁ pañcavidhaṁ saṁvaro pahānaṁ bhāvanā sacchikiriyā kappiyānulomoti, yaṁ dissati tāsu tāsu bhūmīsu, taṁ kappiyānulomena niddisitabbaṁ. 
Paṭikkhittaṁ bhagavatā paṭikkhittakāraṇena niddisitabbaṁ. 
Anuññātañca paṭikkhittañca tadubhayena niddisitabbaṁ. 
Thavo pasaṁsāya niddisitabbo. 
So pañcavidhena veditabbo bhagavato dhammassa ariyasaṅghassa ariyadhammānaṁ sikkhāya lokiyaguṇasampattiyāti. 
Evaṁ thavo pañcavidhena niddisitabbo. 
Indriyabhūmi navahi padehi niddisitabbā, kilesabhūmi navahi padehi niddisitabbā, evametāni aṭṭhārasa padāni honti nava padāni kusalāni nava padāni akusalānīti, tathāhi vuttaṁ “aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṁ daṭṭhabbā, sāsanappaṭṭhāne”ti. 
Tenāha āyasmā mahākaccāyano—
“Navahi ca padehi kusalā, 
Navahi ca yujjanti akusalapakkhā; 
Ete kho mūlapadā, 
Bhavanti aṭṭhārasa padānī”ti. 
Niyuttaṁ sāsanappaṭṭhānaṁ. 
Ettāvatā samattā netti yā āyasmatā mahākaccāyanena bhāsitā bhagavatā anumoditā mūlasaṅgītiyaṁ saṅgītāti. 

Netti 
3. Niddesavāra 
Tattha saṅkhepato netti kittitā. 
3.1. Hārasaṅkhepa 
Assādādīnavatā, 
Nissaraṇampi ca phalaṁ upāyo ca; 
Āṇattī ca bhagavato, 
Yogīnaṁ <b>desanāhāro</b>. 
Yaṁ pucchitañca vissajjitañca, 
Suttassa yā ca anugīti; 
Suttassa yo pavicayo, 
Hāro <b>vicayo</b>ti niddiṭṭho. 
Sabbesaṁ hārānaṁ, 
Yā bhūmī yo ca gocaro tesaṁ; 
Yuttāyuttaparikkhā, 
Hāro <b>yuttī</b>ti niddiṭṭho. 
Dhammaṁ deseti jino, 
Tassa ca dhammassa yaṁ padaṭṭhānaṁ; 
Iti yāva sabbadhammā, 
Eso hāro <b>padaṭṭhāno</b>. 
Vuttamhi ekadhamme, 
Ye dhammā ekalakkhaṇā keci; 
Vuttā bhavanti sabbe, 
So hāro <b>lakkhaṇo</b> nāma. 
Neruttamadhippāyo, 
Byañjanamatha desanānidānañca; 
Pubbāparānusandhī, 
Eso hāro <b>catubyūho</b>. 
Ekamhi padaṭṭhāne, 
Pariyesati sesakaṁ padaṭṭhānaṁ; 
Āvaṭṭati paṭipakkhe, 
<b>Āvaṭṭo</b> nāma so hāro. 
Dhammañca padaṭṭhānaṁ, 
Bhūmiñca vibhajjate ayaṁ hāro; 
Sādhāraṇe asādhā- 
Raṇe ca neyyo <b>vibhattī</b>ti. 
Kusalākusale dhamme, 
Niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca; 
Parivattati paṭipakkhe, 
Hāro <b>parivattano</b> nāma. 
Vevacanāni bahūni tu, 
Sutte vuttāni ekadhammassa; 
Yo jānāti suttavidū, 
<b>Vevacano</b> nāma so hāro. 
Ekaṁ bhagavā dhammaṁ, 
Paññattīhi vividhāhi deseti; 
So ākāro ñeyyo, 
<b>Paññattī</b> nāma hāroti. 
Yo ca paṭiccuppādo, 
Indriyakhandhā ca dhātu āyatanā; 
Etehi otarati yo, 
<b>Otaraṇo</b> nāma so hāro. 
Vissajjitamhi pañhe, 
Gāthāyaṁ pucchitā yamārabbha; 
Suddhāsuddhaparikkhā, 
Hāro so <b>sodhano</b> nāma. 
Ekattatāya dhammā, 
Yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā; 
Te na vikappayitabbā, 
Eso hāro <b>adhiṭṭhāno</b>. 
Ye dhammā yaṁ dhammaṁ, 
Janayantippaccayā paramparato; 
Hetumavakaḍḍhayitvā, 
Eso hāro <b>parikkhāro</b>. 
Ye dhammā yaṁmūlā, 
Ye cekatthā pakāsitā muninā; 
Te samaropayitabbā, 
Esa <b>samāropano</b> hāro. 
3.2. Nayasaṅkhepa 
Taṇhañca avijjampi ca, 
Samathena vipassanāya yo neti; 
Saccehi yojayitvā, 
Ayaṁ nayo <b>nandiyāvaṭṭo</b>. 
Yo akusale samūlehi, 
Neti kusale ca kusalamūlehi; 
Bhūtaṁ tathaṁ avitathaṁ, 
<b>Tipukkhalaṁ</b> taṁ nayaṁ āhu. 
Yo neti vipallāsehi, 
Kilese indriyehi saddhamme; 
Etaṁ nayaṁ nayavidū, 
<b>Sīhavikkīḷitaṁ</b> āhu. 
Veyyākaraṇesu hi ye, 
Kusalākusalā tahiṁ tahiṁ vuttā; 
Manasā volokayate, 
Taṁ khu <b>disālocanaṁ</b> āhu. 
Oloketvā disalocanena, 
Ukkhipiya yaṁ samāneti; 
Sabbe kusalākusale, 
Ayaṁ nayo <b>aṅkuso</b> nāma. 
Soḷasa hārā paṭhamaṁ, 
Disalocanato disā viloketvā; 
Saṅkhipiya aṅkusena hi, 
Nayehi tīhi niddise suttaṁ. 
3.3. Dvādasapada 
Akkharaṁ padaṁ byañjanaṁ, 
nirutti tatheva niddeso; 
Ākārachaṭṭhavacanaṁ, 
ettāva byañjanaṁ sabbaṁ. 
Saṅkāsanā pakāsanā, 
Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti; 
Etehi chahi padehi, 
Attho kammañca niddiṭṭhaṁ. 
Tīṇi ca nayā anūnā, 
Atthassa ca chappadāni gaṇitāni; 
Navahi padehi bhagavato, 
Vacanassattho samāyutto. 
Atthassa navappadāni, 
Byañjanapariyeṭṭhiyā catubbīsa; 
Ubhayaṁ saṅkalayitvā, 
Tettiṁsā ettikā nettīti. 
Niddesavāro. 

Netti 
Paṭiniddesavāra 
Vibhaṅga 1 
Desanāhāravibhaṅga 
Tattha katamo desanāhāro? 
“Assādādīnavatā”ti gāthā ayaṁ desanāhāro. 
Kiṁ desayati? 
Assādaṁ ādīnavaṁ nissaraṇaṁ phalaṁ upāyaṁ āṇattiṁ. 
“Dhammaṁ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsessāmī”ti. 
Tattha katamo assādo? 
“Kāmaṁ kāmayamānassa, 
tassa cetaṁ samijjhati; 
Addhā pītimano hoti, 
laddhā macco yadicchatī”ti. 
Ayaṁ assādo. 
Tattha katamo ādīnavo? 
“Tassa ce kāmayānassa, 
chandajātassa jantuno; 
Te kāmā parihāyanti, 
sallaviddhova ruppatī”ti. 
Ayaṁ ādīnavo. 
Tattha katamaṁ nissaraṇaṁ? 
“Yo kāme parivajjeti, 
sappasseva padā siro; 
Somaṁ visattikaṁ loke, 
sato samativattatī”ti. 
Idaṁ nissaraṇaṁ. 
Tattha katamo assādo? 
“Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā, 
gavāssaṁ dāsaporisaṁ; 
Thiyo bandhū puthū kāme, 
yo naro anugijjhatī”ti. 
Ayaṁ assādo. 
Tattha katamo ādīnavo? 
“Abalā naṁ balīyanti, 
maddantenaṁ parissayā; 
Tato naṁ dukkhamanveti, 
nāvaṁ bhinnamivodakan”ti. 
Ayaṁ ādīnavo. 
Tattha katamaṁ nissaraṇaṁ? 
“Tasmā jantu sadā sato, 
kāmāni parivajjaye; 
Te pahāya tare oghaṁ, 
nāvaṁ sitvāva pāragū”ti. 
Idaṁ nissaraṇaṁ. 
Tattha katamaṁ phalaṁ? 
“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ, 
Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle; 
Esānisaṁso dhamme suciṇṇe, 
Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”ti. 
Idaṁ phalaṁ. 
Tattha katamo upāyo? 
“Sabbe saṅkhārā aniccāti, 
…pe… 
“Sabbe saṅkhārā dukkhāti, 
…pe… 
“Sabbe dhammā anattāti, 
yadā paññāya passati; 
Atha nibbindati dukkhe, 
esa maggo visuddhiyā”ti. 
Ayaṁ upāyo. 
Tattha katamā āṇatti? 
“Cakkhumā visamānīva, 
vijjamāne parakkame; 
Paṇḍito jīvalokasmiṁ, 
pāpāni parivajjaye”ti. 
Ayaṁ āṇatti. 
Tattha katamaṁ phalaṁ? 
“‘Suññato lokaṁ avekkhassu, 
Mogharājā’ti āṇatti; 
‘Sadā sato’ti upāyo, 
‘Attānudiṭṭhiṁ ūhacca; 
Evaṁ maccutaro siyā’”. 
Idaṁ phalaṁ. 
Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa nissaraṇaṁ desayati, vipañcitaññussa puggalassa ādīnavañca nissaraṇañca desayati, neyyassa puggalassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca desayati. 
Tattha catasso paṭipadā, cattāro puggalā. 
Taṇhācarito mando satindriyena dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti satipaṭṭhānehi nissayehi. 
Taṇhācarito udattho samādhindriyena dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti jhānehi nissayehi. 
Diṭṭhicarito mando vīriyindriyena sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti sammappadhānehi nissayehi. 
Diṭṭhicarito udatto paññindriyena sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti saccehi nissayehi. 
Ubho taṇhācaritā samathapubbaṅgamāya vipassanāya niyyanti rāgavirāgāya cetovimuttiyā. 
Ubho diṭṭhicaritā vipassanāpubbaṅgamena samathena niyyanti avijjāvirāgāya paññāvimuttiyā. 
Tattha ye samathapubbaṅgamāhi paṭipadāhi niyyanti, te nandiyāvaṭṭena nayena hātabbā, ye vipassanāpubbaṅgamāhi paṭipadāhi niyyanti, te sīhavikkīḷitena nayena hātabbā. 
Svāyaṁ hāro kattha sambhavati, yassa satthā vā dhammaṁ desayati aññataro vā garuṭṭhānīyo sabrahmacārī, so taṁ dhammaṁ sutvā saddhaṁ paṭilabhati. 
Tattha yā vīmaṁsā ussāhanā tulanā upaparikkhā, ayaṁ sutamayī paññā. 
Tathā sutena nissayena yā vīmaṁsā tulanā upaparikkhā manasānupekkhaṇā, ayaṁ cintāmayī paññā. 
Imāhi dvīhi paññāhi manasikārasampayuttassa yaṁ ñāṇaṁ uppajjati dassanabhūmiyaṁ vā bhāvanābhūmiyaṁ vā, ayaṁ bhāvanāmayī paññā. 
Paratoghosā sutamayī paññā. 
Paccattasamuṭṭhitā yoniso manasikārā cintāmayī paññā. 
Yaṁ parato ca ghosena paccattasamuṭṭhitena ca yonisomanasikārena ñāṇaṁ uppajjati, ayaṁ bhāvanāmayī paññā. 
Yassa imā dve paññā atthi sutamayī cintāmayī ca, ayaṁ ugghaṭitaññū. 
Yassa sutamayī paññā atthi, cintāmayī natthi, ayaṁ vipañcitaññū. 
Yassa neva sutamayī paññā atthi na cintāmayī, ayaṁ neyyo. 
Sāyaṁ dhammadesanā kiṁ desayati? 
Cattāri saccāni dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ. 
Ādīnavo ca phalañca dukkhaṁ, assādo samudayo, nissaraṇaṁ nirodho, upāyo āṇatti ca maggo. 
Imāni cattāri saccāni. 
Idaṁ dhammacakkaṁ. 
Yathāha bhagavā—
“idaṁ dukkhan”ti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṁ isipatane migadāye anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ appaṭivattiyaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ, sabbaṁ dhammacakkaṁ. 
Tattha aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharā, aparimāṇā byañjanā, aparimāṇā ākārā neruttā niddesā. 
Etasseva atthassa saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṁ paññatti, itipidaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ. 
“Ayaṁ dukkhasamudayo”ti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṁ isipatane migadāye anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ …pe… 
“ayaṁ dukkhanirodho”ti me, bhikkhave …pe… 
“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṁ isipatane migadāye anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ appaṭivattiyaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ. 
Tattha aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharā, aparimāṇā byañjanā, aparimāṇā ākārā neruttā niddesā. 
Etasseva atthassa saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṁ paññatti itipidaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ. 
Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti. 
Tattha bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭeti, byañjanehi ca ākārehi ca vipañcayati, niruttīhi ca niddesehi ca vitthāreti. 
Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, vitthāraṇā pariyosānaṁ. 
Soyaṁ dhammavinayo ugghaṭīyanto ugghaṭitaññūpuggalaṁ vineti, tena naṁ āhu “ādikalyāṇo”ti. 
Vipañcīyanto vipañcitaññūpuggalaṁ vineti, tena naṁ āhu “majjhekalyāṇo”ti. 
Vitthārīyanto neyyaṁ puggalaṁ vineti, tena naṁ āhu “pariyosānakalyāṇo”ti. 
Tattha chappadāni attho saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṁ paññatti, imāni chappadāni attho. 
Chappadāni byañjanaṁ akkharaṁ padaṁ byañjanaṁ ākāro nirutti niddeso, imāni chappadāni byañjanaṁ. 
Tenāha bhagavā “dhammaṁ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanan”ti. 
<b>Kevalan</b>ti lokuttaraṁ, na missaṁ lokiyehi dhammehi. 
<b>Paripuṇṇan</b>ti paripūraṁ anūnaṁ anatirekaṁ. 
<b>Parisuddhan</b>ti nimmalaṁ sabbamalāpagataṁ pariyodātaṁ upaṭṭhitaṁ sabbavisesānaṁ, idaṁ vuccati tathāgatapadaṁitipi tathāgatanisevitaṁitipi tathāgatārañjitaṁitipi, ato cetaṁ brahmacariyaṁ paññāyati. 
Tenāha bhagavā “kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsessāmī”ti. 
Kesaṁ ayaṁ dhammadesanā, yogīnaṁ. 
Tenāha āyasmā mahākaccāyano—
“Assādādīnavatā, 
Nissaraṇampi ca phalaṁ upāyo ca; 
Āṇattī ca bhagavato, 
Yogīnaṁ desanāhāro”ti. 
Niyutto desanāhāro. 

Netti 
Paṭiniddesavāra 
Vibhaṅga 2 
Vicayahāravibhaṅga 
Tattha katamo vicayo hāro? 
“Yaṁ pucchitañca vissajjitañcā”ti gāthā, ayaṁ vicayo hāro. 
Kiṁ vicinati? 
Padaṁ vicinati, pañhaṁ vicinati, visajjanaṁ vicinati, pubbāparaṁ vicinati, assādaṁ vicinati, ādīnavaṁ vicinati, nissaraṇaṁ vicinati, phalaṁ vicinati, upāyaṁ vicinati, āṇattiṁ vicinati, anugītiṁ vicinati, sabbe nava suttante vicinati. 
Yathā kiṁ bhave, yathā āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṁ pañhaṁ pucchati—
“Kenassu nivuto loko, 
(iccāyasmā ajito) 
Kenassu nappakāsati; 
Kissābhilepanaṁ brūsi, 
Kiṁ su tassa mahabbhayan”ti. 
Imāni cattāri padāni pucchitāni, so eko pañho. 
Kasmā? 
Ekavatthupariggahā, evañhi āha—
“kenassu nivuto loko”ti lokādhiṭṭhānaṁ pucchati, “kenassu nappakāsatī”ti lokassa appakāsanaṁ pucchati, “kissābhilepanaṁ brūsī”ti lokassa abhilepanaṁ pucchati, “kiṁsu tassa mahabbhayan”ti tasseva lokassa mahābhayaṁ pucchati. 
Loko tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko. 
Tattha visajjanā—
“Avijjāya nivuto loko, 
(ajitāti bhagavā) 
Vivicchā pamādā nappakāsati; 
Jappābhilepanaṁ brūmi, 
Dukkhamassa mahabbhayan”ti. 
Imāni cattāri padāni imehi catūhi padehi visajjitāni paṭhamaṁ paṭhamena, dutiyaṁ dutiyena, tatiyaṁ tatiyena, catutthaṁ catutthena. 
“Kenassu nivuto loko”ti pañhe “avijjāya nivuto loko”ti visajjanā. 
Nīvaraṇehi nivuto loko, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. 
Yathāha bhagavā “sabbasattānaṁ, bhikkhave, sabbapāṇānaṁ sabbabhūtānaṁ pariyāyato ekameva nīvaraṇaṁ vadāmi yadidaṁ avijjā, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. 
Sabbasova, bhikkhave, avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṁ nīvaraṇanti vadāmī”ti. 
Tena ca paṭhamassa padassa visajjanā yuttā. 
“Kenassu nappakāsatī”ti pañhe “vivicchā pamādā nappakāsatī”ti visajjanā. 
Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto, so vivicchati. 
Vivicchā nāma vuccati vicikicchā. 
So vicikicchanto nābhisaddahati, na abhisaddahanto vīriyaṁ nārabhati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ sacchikiriyāya. 
So idhappamādamanuyutto viharati pamatto, sukke dhamme na uppādiyati, tassa te anuppādiyamānā nappakāsanti, yathāha bhagavā—
“Dūre santo pakāsanti, 
himavantova pabbato; 
Asantettha na dissanti, 
rattiṁ khittā yathā sarā; 
Te guṇehi pakāsanti, 
kittiyā ca yasena cā”ti. 
Tena ca dutiyassa padassa visajjanā yuttā. 
“Kissābhilepanaṁ brūsī”ti pañhe “jappābhilepanaṁ brūmī”ti visajjanā. 
Jappā nāma vuccati taṇhā. 
Sā kathaṁ abhilimpati? 
Yathāha bhagavā—
“Ratto atthaṁ na jānāti, 
ratto dhammaṁ na passati; 
Andhantamaṁ tadā hoti, 
yaṁ rāgo sahate naran”ti. 
Sāyaṁ taṇhā āsattibahulassa puggalassa “evaṁ abhijappā”ti karitvā tattha loko abhilitto nāma bhavati, tena ca tatiyassa padassa visajjanā yuttā. 
“Kiṁ su tassa mahabbhayan”ti pañhe “dukkhamassa mahabbhayan”ti visajjanā. 
Duvidhaṁ dukkhaṁ—
kāyikañca cetasikañca. 
Yaṁ kāyikaṁ idaṁ dukkhaṁ, yaṁ cetasikaṁ idaṁ domanassaṁ. 
Sabbe sattā hi dukkhassa ubbijjanti, natthi bhayaṁ dukkhena samasamaṁ, kuto vā pana tassa uttaritaraṁ? 
Tisso dukkhatā—
dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatā. 
Tattha loko odhaso kadāci karahaci dukkhadukkhatāya muccati. 
Tathā vipariṇāmadukkhatāya. 
Taṁ kissa hetu? 
Honti loke appābādhāpi dīghāyukāpi. 
Saṅkhāradukkhatāya pana loko anupādisesāya nibbānadhātuyā muccati, tasmā saṅkhāradukkhatā dukkhaṁ lokassāti katvā dukkhamassa mahabbhayanti. 
Tena ca catutthassa padassa visajjanā yuttā. 
Tenāha bhagavā “avijjāya nivuto loko”ti. 
“Savanti sabbadhi sotā, 
(iccāyasmā ajito) 
Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ; 
Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi, 
Kena sotā pidhīyare”. 
Imāni cattāri padāni pucchitāni. 
Te dve pañhā. 
Kasmā? 
Ime hi batvādhivacanena pucchitā. 
Evaṁ samāpannassa lokassa evaṁ saṅkiliṭṭhassa kiṁ lokassa vodānaṁ vuṭṭhānamiti, evañhi āha. 
<b>Savanti sabbadhi sotā</b>ti asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassa. 
Tattha yā abhijjhā ayaṁ lobho akusalamūlaṁ, yo byāpādo ayaṁ doso akusalamūlaṁ, yo pamādo ayaṁ moho akusalamūlaṁ. 
Tassevaṁ asamāhitassa chasu āyatanesu taṇhā savanti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, yathāha bhagavā—
“Savatī”ti ca kho, bhikkhave, channetaṁ ajjhattikānaṁ āyatanānaṁ adhivacanaṁ. 
Cakkhu savati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu paṭihaññatīti. 
Sotaṁ …pe… 
ghānaṁ … 
jivhā … 
kāyo … 
mano savati manāpikesu dhammesu amanāpikesu paṭihaññatīti. 
Iti sabbā ca savati, sabbathā ca savati. 
Tenāha “savanti sabbadhi sotā”ti. 
“Sotānaṁ kiṁ nivāraṇan”ti pariyuṭṭhānavighātaṁ pucchati, idaṁ vodānaṁ. 
“Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi, kena sotā pidhīyare”ti anusayasamugghātaṁ pucchati, idaṁ vuṭṭhānaṁ. 
Tattha visajjanā—
“Yāni sotāni lokasmiṁ, 
(ajitāti bhagavā) 
Sati tesaṁ nivāraṇaṁ; 
Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi, 
Paññāyete pidhīyare”ti. 
Kāyagatāya satiyā bhāvitāya bahulīkatāya cakkhu nāviñchati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu na paṭihaññati, sotaṁ …pe… 
ghānaṁ … 
jivhā … 
kāyo … 
mano nāviñchati manāpikesu dhammesu, amanāpikesu na paṭihaññati. 
Kena kāraṇena? 
Saṁvutanivāritattā indriyānaṁ. 
Kena te saṁvutanivāritā? 
Satiārakkhena. 
Tenāha bhagavā—
“sati tesaṁ nivāraṇan”ti. 
Paññāya anusayā pahīyanti, anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānā pahīyanti. 
Kissa, anusayassa pahīnattā? 
Taṁ yathā khandhavantassa rukkhassa anavasesamūluddharaṇe kate pupphaphalapallavaṅkurasantati samucchinnā bhavati. 
Evaṁ anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānasantati samucchinnā bhavati pidahitā paṭicchannā. 
Kena? 
Paññāya. 
Tenāha bhagavā “paññāyete pidhīyare”ti. 
“Paññā ceva sati ca, 
(iccāyasmā ajito) 
Nāmarūpañca mārisa; 
Etaṁ me puṭṭho pabrūhi, 
Katthetaṁ uparujjhatī”ti. 
“Yametaṁ pañhaṁ apucchi, 
ajita taṁ vadāmi te; 
Yattha nāmañca rūpañca, 
asesaṁ uparujjhati; 
Viññāṇassa nirodhena, 
etthetaṁ uparujjhatī”ti. 
Ayaṁ pañhe anusandhiṁ pucchati. 
Anusandhiṁ pucchanto kiṁ pucchati? 
Anupādisesaṁ nibbānadhātuṁ. 
Tīṇi ca saccāni saṅkhatāni nirodhadhammāni dukkhaṁ samudayo maggo, nirodho asaṅkhato. 
Tattha samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyati dassanabhūmiyā ca bhāvanābhūmiyā ca. 
Dassanena tīṇi saṁyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, bhāvanāya satta saṁyojanāni pahīyanti kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjāvasesā. 
Tedhātuke imāni dasa saṁyojanāni pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyāni. 
Tattha tīṇi saṁyojanāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso anaññātaññassāmītindriyaṁ adhiṭṭhāya nirujjhanti. 
Satta saṁyojanāni kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjāvasesā aññindriyaṁ adhiṭṭhāya nirujjhanti. 
Yaṁ pana evaṁ jānāti “khīṇā me jātī”ti, idaṁ khaye ñāṇaṁ. 
“Nāparaṁ itthattāyā”ti pajānāti, idaṁ anuppāde ñāṇaṁ. 
Imāni dve ñāṇāni aññātāvindriyaṁ. 
Tattha yañca anaññātaññassāmītindriyaṁ yañca aññindriyaṁ, imāni aggaphalaṁ arahattaṁ pāpuṇantassa nirujjhanti, tattha yañca khaye ñāṇaṁ yañca anuppāde ñāṇaṁ, imāni dve ñāṇāni ekapaññā. 
Api ca ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhanti, “khīṇā me jātī”ti pajānantassa khaye ñāṇanti nāmaṁ labhati, “nāparaṁ itthattāyā”ti pajānantassa anuppāde ñāṇanti nāmaṁ labhati. 
Sā pajānanaṭṭhena paññā, yathādiṭṭhaṁ apilāpanaṭṭhena sati. 
Tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṁ nāmarūpaṁ. 
Tattha ye phassapañcamakā dhammā, idaṁ nāmaṁ. 
Yāni pañcindriyāni rūpāni, idaṁ rūpaṁ. 
Tadubhayaṁ nāmarūpaṁ viññāṇasampayuttaṁ tassa nirodhaṁ bhagavantaṁ pucchanto āyasmā ajito pārāyane evamāha—
“Paññā ceva sati ca, 
nāmarūpañca mārisa; 
Etaṁ me puṭṭho pabrūhi, 
katthetaṁ uparujjhatī”ti. 
Tattha sati ca paññā ca cattāri indriyāni, sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañca, paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañca. 
Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṁ saddhindriyaṁ. 
Tattha yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ chandasamādhi. 
Samāhite citte kilesānaṁ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṁ pahānaṁ. 
Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. 
Iti purimako ca chandasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṁ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṁ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ. 
Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ vīriyasamādhi …pe… 
tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ cittasamādhi …pe… 
tattha yā vīmaṁsādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ vīmaṁsāsamādhi. 
Samāhite citte kilesānaṁ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṁ pahānaṁ. 
Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. 
Iti purimako ca vīmaṁsāsamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṁ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṁ vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ. 
Sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti. 
Yathā pure tathā pacchā, 
yathā pacchā tathā pure; 
Yathā divā tathā rattiṁ, 
yathā rattiṁ tathā divā. 
Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṁ cittaṁ bhāveti. 
Pañcindriyāni kusalāni cittasahabhūni citte uppajjamāne uppajjanti, citte nirujjhamāne nirujjhanti. 
Nāmarūpañca viññāṇahetukaṁ viññāṇapaccayā nibbattaṁ, tassa maggena hetu upacchinno, viññāṇaṁ anāhāraṁ anabhinanditaṁ appaṭisandhikaṁ taṁ nirujjhati. 
Nāmarūpamapi ahetu appaccayaṁ punabbhavaṁ na nibbattayati. 
Evaṁ viññāṇassa nirodhā paññā ca sati ca nāmarūpañca nirujjhati. 
Tenāha bhagavā—
“Yametaṁ pañhaṁ apucchi, 
ajita taṁ vadāmi te; 
Yattha nāmañca rūpañca, 
asesaṁ uparujjhati; 
Viññāṇassa nirodhena, 
etthetaṁ uparujjhatī”ti. 
“Ye ca saṅkhātadhammāse, 
(iccāyasmā ajito) 
Ye ca sekkhā puthū idha; 
Tesaṁ me nipako iriyaṁ, 
Puṭṭho pabrūhi mārisā”ti. 
Imāni tīṇi padāni pucchitāni, te tayo pañhā. 
Kissa? 
Sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānayogena, evañhi āha. 
“Ye ca saṅkhātadhammāse”ti arahattaṁ pucchati, “ye ca sekkhā puthū idhā”ti sekhaṁ pucchati, “tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisā”ti vipassanāpubbaṅgamaṁ pahānaṁ pucchati. 
Tattha visajjanā—
“Kāmesu nābhigijjheyya, 
(ajitāti bhagavā) 
Manasānāvilo siyā; 
Kusalo sabbadhammānaṁ, 
Sato bhikkhu paribbaje”ti. 
Bhagavato sabbaṁ kāyakammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti, sabbaṁ vacīkammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti, sabbaṁ manokammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti. 
Atīte aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ, anāgate aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ, paccuppanne aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ. 
Ko ca ñāṇadassanassa paṭighāto? 
Yaṁ anicce dukkhe anattani ca aññāṇaṁ adassanaṁ, ayaṁ ñāṇadassanassa paṭighāto. 
Yathā idha puriso tārakarūpāni passeyya, no ca gaṇanasaṅketena jāneyya, ayaṁ ñāṇadassanassa paṭighāto. 
Bhagavato pana appaṭihatañāṇadassanaṁ, anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto. 
Tattha sekhena dvīsu dhammesu cittaṁ rakkhitabbaṁ gedhā ca rajanīyesu dhammesu, dosā ca pariyuṭṭhānīyesu. 
Tattha yā icchā mucchā patthanā piyāyanā kīḷanā, taṁ bhagavā nivārento evamāha—
“kāmesu nābhigijjheyyā”ti. 
“Manasānāvilo siyā”ti pariyuṭṭhānavighātaṁ āha. 
Tathā hi sekho abhigijjhanto asamuppannañca kilesaṁ uppādeti, uppannañca kilesaṁ phātiṁ karoti. 
Yo pana anāvilasaṅkappo anabhigijjhanto vāyamati, so anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
So uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
So anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
So uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. 
Katame anuppannā pāpakā akusalā dhammā? 
Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṁsāvitakko, ime anuppannā pāpakā akusalā dhammā. 
Katame uppannā pāpakā akusalā dhammā? 
Anusayā akusalamūlāni, ime uppannā pāpakā akusalā dhammā. 
Katame anuppannā kusalā dhammā? 
Yāni sotāpannassa indriyāni, ime anuppannā kusalā dhammā. 
Katame uppannā kusalā dhammā? 
Yāni aṭṭhamakassa indriyāni, ime uppannā kusalā dhammā. 
Yena kāmavitakkaṁ vāreti, idaṁ satindriyaṁ. 
Yena byāpādavitakkaṁ vāreti, idaṁ samādhindriyaṁ. 
Yena vihiṁsāvitakkaṁ vāreti, idaṁ vīriyindriyaṁ. 
Yena uppannuppanne pāpake akusale dhamme pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti nādhivāseti, idaṁ paññindriyaṁ. 
Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṁ saddhindriyaṁ. 
Tattha saddhindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ? 
Catūsu sotāpattiyaṅgesu. 
Vīriyindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ? 
Catūsu sammappadhānesu. 
Satindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ? 
Catūsu satipaṭṭhānesu. 
Samādhindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ? 
Catūsu jhānesu. 
Paññindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ? 
Catūsu ariyasaccesu. 
Evaṁ sekho sabbehi kusalehi dhammehi appamatto vutto bhagavatā anāvilatāya manasā. 
Tenāha bhagavā “manasānāvilo siyā”ti. 
“Kusalo sabbadhammānan”ti loko nāma tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko. 
Tattha kilesalokena bhavaloko samudāgacchati, so indriyāni nibbatteti, indriyesu bhāviyamānesu neyyassa pariññā bhavati. 
Sā duvidhena upaparikkhitabbā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca. 
Yadā hi sekho ñeyyaṁ parijānāti, tadā nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi neyyaṁ pariññātaṁ bhavati. 
Tassa dve dhammā kosallaṁ gacchanti—
dassanakosallañca bhāvanākosallañca. 
Taṁ ñāṇaṁ pañcavidhena veditabbaṁ—
abhiññā pariññā pahānaṁ bhāvanā sacchikiriyā. 
Tattha katamā abhiññā? 
Yaṁ dhammānaṁ salakkhaṇe ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā ca, ayaṁ abhiññā. 
Tattha katamā pariññā? 
Evaṁ abhijānitvā yā parijānanā “idaṁ kusalaṁ, idaṁ akusalaṁ, idaṁ sāvajjaṁ, idaṁ anavajjaṁ, idaṁ kaṇhaṁ, idaṁ sukkaṁ, idaṁ sevitabbaṁ, idaṁ na sevitabbaṁ, ime dhammā evaṅgahitā, idaṁ phalaṁ nibbattenti, tesaṁ evaṅgahitānaṁ ayaṁ attho”ti, ayaṁ pariññā. 
Evaṁ parijānitvā tayo dhammā avasiṭṭhā bhavanti pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca. 
Tattha katame dhammā pahātabbā? 
Ye akusalā. 
Tattha katame dhammā bhāvetabbā? 
Ye kusalā. 
Tattha katame dhammā sacchikātabbā? 
Yaṁ asaṅkhataṁ. 
Yo evaṁ jānāti ayaṁ vuccati atthakusalo dhammakusalo kalyāṇatākusalo phalatākusalo, āyakusalo apāyakusalo upāyakusalo mahatā kosallena samannāgatoti, tenāha bhagavā “kusalo sabbadhammānan”ti. 
“Sato bhikkhu paribbaje”ti tena diṭṭhadhammasukhavihāratthaṁ abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asite pīte khāyite sāyite uccārapassāvakamme gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve satena sampajānena vihātabbaṁ. 
Imā dve cariyā anuññātā bhagavatā ekā visuddhānaṁ, ekā visujjhantānaṁ. 
Ke visuddhā? 
Arahanto. 
Ke visujjhantā? 
Sekkhā. 
Katakiccāni hi arahato indriyāni. 
Yaṁ bojjhaṁ, taṁ catubbidhaṁ dukkhassa pariññābhisamayena samudayassa pahānābhisamayena maggassa bhāvanābhisamayena nirodhassa sacchikiriyābhisamayena, idaṁ catubbidhaṁ bojjhaṁ yo evaṁ jānāti, ayaṁ vuccati sato abhikkamati sato paṭikkamati khayā rāgassa khayā dosassa khayā mohassa. 
Tenāha bhagavā “sato bhikkhu paribbaje”ti, tenāha—
“Kāmesu nābhigijjheyya, 
(ajitāti bhagavā) 
Manasānāvilo siyā; 
Kusalo sabbadhammānaṁ, 
Sato bhikkhu paribbaje”ti. 
Evaṁ pucchitabbaṁ, evaṁ visajjitabbaṁ. 
Suttassa ca anugīti atthato ca byañjanato ca samānetabbā. 
Atthāpagataṁ hi byañjanaṁ samphappalāpaṁ bhavati. 
Dunnikkhittassa padabyañjanassa atthopi dunnayo bhavati, tasmā atthabyañjanūpetaṁ saṅgāyitabbaṁ. 
Suttañca pavicinitabbaṁ. 
Kiṁ idaṁ suttaṁ āhacca vacanaṁ anusandhivacanaṁ nītatthaṁ neyyatthaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ nibbedhabhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ? 
Kuhiṁ imassa suttassa sabbāni saccāni passitabbāni, ādimajjhapariyosāneti? 
Evaṁ suttaṁ pavicetabbaṁ. 
Tenāha āyasmā mahākaccāyano—
“yaṁ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugītī”ti. 
Niyutto vicayo hāro. 

Netti 
Paṭiniddesavāra 
Vibhaṅga 3 
Yuttihāravibhaṅga 
Tattha katamo yuttihāro? 
“Sabbesaṁ hārānan”ti, ayaṁ yuttihāro. 
Kiṁ yojayati? 
Cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. 
Ime cattāro mahāpadesā, tāni padabyañjanāni sutte otārayitabbāni, vinaye sandassayitabbāni, dhammatāyaṁ upanikkhipitabbāni. 
Katamasmiṁ sutte otārayitabbāni? 
Catūsu ariyasaccesu. 
Katamasmiṁ vinaye sandassayitabbāni? 
Rāgavinaye dosavinaye mohavinaye. 
Katamissaṁ dhammatāyaṁ upanikkhipitabbāni? 
Paṭiccasamuppāde. 
Yadi catūsu ariyasaccesu avatarati, kilesavinaye sandissati, dhammatañca na vilometi, evaṁ āsave na janeti. 
Catūhi mahāpadesehi yaṁ yaṁ yujjati, yena yena yujjati, yathā yathā yujjati, taṁ taṁ gahetabbaṁ. 
Pañhaṁ pucchitena kati padāni pañheti padaso pariyogāhitabbaṁ vicetabbaṁ? 
Yadi sabbāni padāni ekaṁ atthaṁ abhivadanti, eko pañho. 
Atha cattāri padāni ekaṁ atthaṁ abhivadanti, eko pañho. 
Atha tīṇi padāni ekaṁ atthaṁ abhivadanti, eko pañho. 
Atha dve padāni ekaṁ atthaṁ abhivadanti, eko pañho. 
Atha ekaṁ padaṁ ekaṁ atthaṁ abhivadati, eko pañho. 
Taṁ upaparikkhamānena aññātabbaṁ kiṁ ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu imesaṁ dhammānaṁ eko attho byañjanameva nānanti. 
Yathā kiṁ bhave? 
Yathā sā devatā bhagavantaṁ pañhaṁ pucchati. 
“Kenassubbhāhato loko, 
kenassu parivārito; 
Kena sallena otiṇṇo, 
kissa dhūpāyito sadā”ti. 
Imāni cattāri padāni pucchitāni. 
Te tayo pañhā kathaṁ ñāyati? 
Bhagavā hi devatāya visajjeti. 
“Maccunābbhāhato loko, 
jarāya parivārito; 
Taṇhāsallena otiṇṇo, 
icchādhūpāyito sadā”ti. 
Tattha jarā ca maraṇañca imāni dve saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. 
Jarāyaṁ ṭhitassa aññathattaṁ, maraṇaṁ vayo. 
Tattha jarāya ca maraṇassa ca atthato nānattaṁ. 
Kena kāraṇena, gabbhagatāpi hi mīyanti, na ca te jiṇṇā bhavanti. 
Atthi ca devānaṁ maraṇaṁ, na ca tesaṁ sarīrāni jīranti. 
Sakkateva jarāya paṭikammaṁ kātuṁ, na pana sakkate maraṇassa paṭikammaṁ kātuṁ aññatreva iddhimantānaṁ iddhivisayā. 
Yaṁ panāha taṇhāsallena otiṇṇoti dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpi. 
Yadi ca yathā jarāmaraṇaṁ, evaṁ taṇhāpi siyā. 
Evaṁ sante sabbe yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṁ. 
Yathā ca taṇhā dukkhassa samudayo, evaṁ jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo, na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo, na hi jarāmaraṇaṁ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo. 
Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṁ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṁ. 
Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṁ. 
Yadi ca sandissati yuttisamārūḷhaṁ atthato ca aññattaṁ, byañjanatopi gavesitabbaṁ. 
Salloti vā dhūpāyananti vā imesaṁ dhammānaṁ atthato ekattaṁ. 
Na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṁ. 
Taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjati. 
Imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṁ. 
Yaṁ panidaṁ bhagavatā dvīhi nāmehi abhilapitaṁ icchātipi taṇhātipi, idaṁ bhagavatā bāhirānaṁ vatthūnaṁ ārammaṇavasena dvīhi nāmehi abhilapitaṁ icchātipi taṇhātipi, sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā. 
Yathā sabbo aggi uṇhattalakkhaṇena ekalakkhaṇo, api ca upādānavasena aññamaññāni nāmāni labhati, kaṭṭhaggītipi tiṇaggītipi sakalikaggītipi gomayaggītipi thusaggītipi saṅkāraggītipi, sabbo hi aggi uṇhattalakkhaṇova. 
Evaṁ sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā, api tu ārammaṇaupādānavasena aññamaññehi nāmehi abhilapitā icchāitipi taṇhāitipi salloitipi dhūpāyanāitipi saritāitipi visattikāitipi sinehoitipi kilamathoitipi latāitipi maññanāitipi bandhoitipi āsāitipi pipāsāitipi abhinandanāitipi, iti sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā. 
Yathā ca vevacane vuttā. 
“Āsā ca pihā abhinandanā ca, 
Anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā; 
Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, 
Sabbā mayā byantikatā samūlikā”ti. 
Taṇhāyetaṁ vevacanaṁ. 
Yathāha bhagavā—
rūpe, tissa, avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa. 
Evaṁ vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa sabbaṁ suttaṁ vitthāretabbaṁ. 
Taṇhāyetaṁ vevacanaṁ, evaṁ yujjati. 
Sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlako, na pana yujjati sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlako. 
Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṁ. 
Yathā hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa asubhaṁ desayati, dosacaritassa bhagavā puggalassa mettaṁ desayati. 
Mohacaritassa bhagavā puggalassa paṭiccasamuppādaṁ desayati. 
Yadi hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa mettaṁ cetovimuttiṁ deseyya. 
Sukhaṁ vā paṭipadaṁ dandhābhiññaṁ sukhaṁ vā paṭipadaṁ khippābhiññaṁ vipassanāpubbaṅgamaṁ vā pahānaṁ deseyya, na yujjati desanā. 
Evaṁ yaṁ kiñci rāgassa anulomappahānaṁ dosassa anulomappahānaṁ mohassa anulomappahānaṁ. 
Sabbaṁ taṁ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbaṁ. 
Yāvatikā ñāṇassa bhūmi. 
Mettāvihārissa sato byāpādo cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, byāpādo pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Karuṇāvihārissa sato vihesā cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vihesā pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Muditāvihārissa sato arati cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, arati pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Upekkhāvihārissa sato rāgo cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, rāgo pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Animittavihārissa sato nimittānusārī tena teneva viññāṇaṁ pavattatīti na yujjati desanā, nimittaṁ pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Asmīti vigataṁ ayamahamasmīti na samanupassāmi. 
Atha ca pana me kismīti kathasmīti vicikicchā kathaṅkathāsallaṁ cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vicikicchā kathaṅkathāsallaṁ pahānaṁ abbhatthaṁ gacchatīti yujjati desanā. 
Yathā vā pana paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa sato kāmarāgabyāpādā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Vitakkasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa sato vitakkavicārasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Upekkhāsukhasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa sato pītisukhasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā, upekkhāsatipārisuddhisahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sato upekkhāsahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Ākāsānañcāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa sato rūpasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Viññāṇañcāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa sato ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Ākiñcaññāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa sato viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Nevasaññānāsaññāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa sato saññūpacārā visesāya saṁvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Saññāvedayitanirodhasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṁvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṁvattantīti yujjati desanā. 
Kallatāparicitaṁ cittaṁ na ca abhinīhāraṁ khamatīti na yujjati desanā, kallatāparicitaṁ cittaṁ atha ca abhinīhāraṁ khamatīti yujjati desanā. 
Evaṁ sabbe navasuttantā yathādhammaṁ yathāvinayaṁ yathāsatthusāsanaṁ sabbato vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. 
Tenāha āyasmā mahākaccāyano “sabbesaṁ hārānaṁ yā bhūmi yo ca gocaro tesan”ti. 
Niyutto yutti hāro. 

Netti 
Paṭiniddesavāra 
Vibhaṅga 4 
Padaṭṭhānahāravibhaṅga 
Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? 
“Dhammaṁ deseti jino”ti, ayaṁ padaṭṭhāno hāro. 
Kiṁ deseti? 
Sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsā padaṭṭhānaṁ. 
Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpaṁ sātarūpaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Patthanalakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyā saṁvaro padaṭṭhānaṁ. 
Sāsavaphassaupagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā assādo padaṭṭhānaṁ. 
Saṅkhatalakkhaṇānaṁ dhammānaṁ asamanupassanalakkhaṇā niccasaññā, tassā viññāṇaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā, tassā nāmakāyo padaṭṭhānaṁ. 
Sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇā vijjā, tassā sabbaṁ neyyaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Cittavikkhepapaṭisaṁharaṇalakkhaṇo samatho, tassa asubhā padaṭṭhānaṁ. 
Icchāvacarapaṭisaṁharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṁ. 
Abyāpajjalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṁ. 
Vatthuavippaṭipattilakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṁ. 
Vinīlakavipubbakagahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṁ. 
Sāsavaphassaparijānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṁ. 
Saṅkhatalakkhaṇānaṁ dhammānaṁ samanupassanalakkhaṇā aniccasaññā, tassā uppādavayā padaṭṭhānaṁ. 
Sabbadhammaabhinivesalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṁ. 
Pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ, pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ, chaṭṭhāyatanaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ, nibbattabhavānupassitā pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ padaṭṭhānaṁ, pubbenivāsānussatiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṁ. 
Okappanalakkhaṇā saddhā adhimuttipaccupaṭṭhānā ca, anāvilalakkhaṇo pasādo sampasīdanapaccupaṭṭhāno ca. 
Abhipatthiyanalakkhaṇā saddhā, tassā aveccappasādo padaṭṭhānaṁ. 
Anāvilalakkhaṇo pasādo, tassa saddhā padaṭṭhānaṁ. 
Ārambhalakkhaṇaṁ vīriyaṁ, tassa sammappadhānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Apilāpanalakkhaṇā sati, tassā satipaṭṭhānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Ekaggalakkhaṇo samādhi, tassa jhānāni padaṭṭhānaṁ. 
Pajānanalakkhaṇā paññā, tassā saccāni padaṭṭhānaṁ. 
Aparo nayo, assādamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro, tassa avijjā padaṭṭhānaṁ. 
Saccasammohanalakkhaṇā avijjā, sā saṅkhārānaṁ padaṭṭhānaṁ. 
Punabbhavavirohaṇalakkhaṇā saṅkhārā, te viññāṇassa padaṭṭhānaṁ. 
Opapaccayikanibbattilakkhaṇaṁ viññāṇaṁ, taṁ nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ. 
Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇaṁ nāmarūpaṁ, taṁ chaḷāyatanassa padaṭṭhānaṁ. 
Indriyavavatthānalakkhaṇaṁ chaḷāyatanaṁ, taṁ phassassa padaṭṭhānaṁ. 
Cakkhurūpaviññāṇasannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṁ. 
Iṭṭhāniṭṭhaanubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṁ. 
Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṁ. 
Opapaccayikaṁ upādānaṁ, taṁ bhavassa padaṭṭhānaṁ. 
Nāmakāyarūpakāyasambhavanalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṁ. 
Khandhapātubhavanalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṁ. 
Upadhiparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṁ. 
Jīvitindriyupacchedalakkhaṇaṁ maraṇaṁ, taṁ sokassa padaṭṭhānaṁ. 
Ussukkakārako soko, so paridevassa padaṭṭhānaṁ. 
Lālappakārako paridevo, so dukkhassa padaṭṭhānaṁ. 
Kāyasampīḷanaṁ dukkhaṁ, taṁ domanassassa padaṭṭhānaṁ. 
Cittasampīḷanaṁ domanassaṁ, taṁ upāyāsassa padaṭṭhānaṁ. 
Odahanakārako upāyāso, so bhavassa padaṭṭhānaṁ. 
Imāni bhavaṅgāni yadā samaggāni nibbattāni bhavanti so bhavo, taṁ saṁsārassa padaṭṭhānaṁ. 
Niyyānikalakkhaṇo maggo, so nirodhassa padaṭṭhānaṁ. 
Titthaññutā pītaññutāya padaṭṭhānaṁ, pītaññutā pattaññutāya padaṭṭhānaṁ, pattaññutā attaññutāya padaṭṭhānaṁ, attaññutā pubbekatapuññatāya padaṭṭhānaṁ, pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhānaṁ, patirūpadesavāso sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṁ, sappurisūpanissayo attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṁ, attasammāpaṇidhānaṁ sīlānaṁ padaṭṭhānaṁ, sīlāni avippaṭisārassa padaṭṭhānaṁ, avippaṭisāro pāmojjassa padaṭṭhānaṁ, pāmojjaṁ pītiyā padaṭṭhānaṁ, pīti passaddhiyā padaṭṭhānaṁ, passaddhi sukhassa padaṭṭhānaṁ, sukhaṁ samādhissa padaṭṭhānaṁ, samādhi yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṁ, yathābhūtañāṇadassanaṁ nibbidāya padaṭṭhānaṁ, nibbidā virāgassa padaṭṭhānaṁ, virāgo vimuttiyā padaṭṭhānaṁ. 
Vimutti vimuttiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṁ. 
Evaṁ yo koci upanissayo yo koci paccayo, sabbo so padaṭṭhānaṁ. 
Tenāha āyasmā mahākaccāyano “dhammaṁ deseti jino”ti. 
Niyutto padaṭṭhāno hāro. 

Netti 
Paṭiniddesavāra 
Vibhaṅga 5 
Lakkhaṇahāravibhaṅga 
Tattha katamo lakkhaṇo hāro? 
“Vuttamhi ekadhamme”ti, ayaṁ lakkhaṇo hāro. 
Kiṁ lakkhayati? 
Ye dhammā ekalakkhaṇā, tesaṁ dhammānaṁ ekasmiṁ dhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavanti. 
Yathā kiṁ bhave? 
Yathāha bhagavā—
“Cakkhuṁ, bhikkhave, anavaṭṭhitaṁ ittaraṁ parittaṁ pabhaṅgu parato dukkhaṁ byasanaṁ calanaṁ kukkuḷaṁ saṅkhāraṁ vadhakaṁ amittamajjhe”. 
Imasmiṁ cakkhusmiṁ vutte avasiṭṭhāni ajjhattikāni āyatanāni vuttāni bhavanti. 
Kena kāraṇena? 
Sabbāni hi cha ajjhattikāni āyatanāni vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇāni. 
Yathā cāha bhagavā—
“Atīte, rādha, rūpe anapekkho hohi, anāgataṁ rūpaṁ mā abhinandi, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajja”. 
Imasmiṁ rūpakkhandhe vutte avasiṭṭhā khandhā vuttā bhavanti. 
Kena kāraṇena? 
Sabbe hi pañcakkhandhā yamakovādasutte vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇā vuttā. 
Yathā cāha bhagavā—
“Yesañca susamāraddhā, 
niccaṁ kāyagatāsati; 
Akiccaṁ te na sevanti, 
kicce sātaccakārino”. 
Iti kāyagatāya satiyā vuttāya vuttā bhavanti vedanāgatā sati cittagatā dhammagatā ca. 
Tathā yaṁ kiñci diṭṭhaṁ vā sutaṁ vā mutaṁ vāti vutte vuttaṁ bhavati viññātaṁ. 
Yathā cāha bhagavā—
“Tasmātiha tvaṁ bhikkhu kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ”. 
“Ātāpī”ti vīriyindriyaṁ, “sampajāno”ti paññindriyaṁ, “satimā”ti satindriyaṁ, “vineyya loke abhijjhādomanassan”ti samādhindriyaṁ, evaṁ kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. 
Kena kāraṇena, ekalakkhaṇattā catunnaṁ indriyānaṁ. 
Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti, catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti, catūsu iddhipādesu bhāviyamānesu pañcindriyāni bhāvanāpāripūriṁ gacchanti, pañcasu indriyesu bhāviyamānesu pañca balāni bhāvanāpāripūriṁ gacchanti, pañcasu balesu bhāviyamānesu satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti, sattasu bojjhaṅgesu bhāviyamānesu ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṁ gacchati, sabbeva bodhaṅgamā dhammā bodhipakkhiyā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. 
Kena kāraṇena, sabbe hi bodhaṅgamā bodhipakkhiyā neyyānikalakkhaṇena ekalakkhaṇā, te ekalakkhaṇattā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. 
Evaṁ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṁ abbhatthaṁ gacchanti. 
Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu vipallāsā pahīyanti, āhārā cassa pariññaṁ gacchanti, upādānehi anupādāno bhavati