Bổn Sanh A-dục (Aśokāvadāna = Divyāvadāna 29)

ṣāmuṣito 'haṃ tatkālaṃ tatraivāsam / mayā sa dakṣiṇīyaḥ samyag dṛṣṭa iti / āha ca /
vītarāgaiḥ parivṛto vītarāgo mahāmuniḥ /
yadā rājagṛhe varṣā uṣitaḥ sa tathāgataḥ //
tatkālamāsaṃ tatrāhaṃ subuddhasya tadantike /
yatha paśyasi māṃ sākṣādevaṃ dṛṣṭo mayā muniḥ //
yadāpi mahārāja bhagavatā śrāvastyāṃ tīrthyān vijayārthaṃ mahāprātihārya kṛtaṃ buddhāvataṃsakaṃ yāvadakaniṣṭhabhavanaṃ nirmitaṃ mahat tatkālaṃ tatraivāhamāsam / mayā tad buddhavikrīḍitaṃ duṣtamiti /
āha ca /
tīrthyā yadā bhagavatā kupathaprayātā ṛddhiprabhāvavidhinā khalu nirgṛhītāḥ /
vikrīḍītaṃ daśabalasya tadā hyudāraṃ dṛṣṭaṃ mayā tu nṛpa harṣakaraṃ prajānāṃ //
yadāpi mahārāja bhagavatā deveṣu trayastriṃśeṣu varṣā uṣitvā māturjanayitryā dharmaṃ deśayitvā devagaṇaparivṛtaḥ sāṃkāśye nagare 'vatīrṇo 'haṃ tatkālaṃ tatraivāsam / mayā sā devamanuṣyasaṃpadā dṛṣṭā utpalavarṇayā ca nirmitā cakravartisaṃpadā iti /
(A-av 99)
yadāvatīrṇo vadatāṃ variṣṭho varṣāmuṣitvā khalu devaloke /
tatrāpyahaṃ sannihito babhūva dṛṣṭo mayāsau muniragrasattvaḥ //
yadā mahārāja sumāgadhayā anāthapiṇḍaduhitrā upanimantritaḥ pañcabhirarhacchataiḥ sārdhamṛddhyā puṇḍavardhanaṃ gatastadāhaṃ ṛddhyā parvataśailaṃ grahāya gaganatalamākramya puṇḍavardhanaṃ gataḥ / tvannimittaṃ ca me bhagavatājñā kṣiptā / na tāvatte parinirvātavyaṃ yāvaddharmo nāntarhita iti / āha ca /
yadā jagāmarddhibalena nāyakaḥ sumāgadhāyopanimantrito guruḥ /
tadā gṛhītvarddhibalena parvataṃ jagāma tūrṇaṃ khalu puṇḍavardhanaṃ //
ājñā tadā śākyakuloditena dattā ca me kāruṇikena tena /
tāvannate nirvṛtirabhyupeyā antarhito yāvadayaṃ na dharmaḥ //
yadāpi mahārāja tvayā pūrvaṃ bālabhāvād bhagavato rājagṛhaṃ piṇḍāya praviṣṭasya saktuṃ dāsyāmīti pāṃśvañjalirbhagavataḥ pātre prakṣipto rādhaguptena cānumoditaṃ tvaṃ ca bhagavatā nirdiṣṭo 'yaṃ dārako varṣaśataparinirvṛtasya mama pāṭaliputre nagare 'śoko nāma rājā bhaviṣyati caturbhāgacakravartī dhārmiko dharmarājā yo me śarīradhātukaṃ vaistārikaṃ kariṣyati caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpayiṣyatyahaṃ tatkālaṃ tatraivāsam / āha ca /
yadā pāṃśvañjalirdastvayā buddhasya bhājane /
bālabhāvāt prasāditvā tatraivāhaṃ tadābhavam //
(A-av 100)
rājāha / sthavira / kutredānīmuṣyata iti / sthavira uvāca /
uttare sararājasya parvate gandhamādane /
vasāmi nṛpate tatra sārdhaṃ sabrahmacāribhiḥ //
rājāha / kiyantaḥ sthavirasya parivārāḥ / sthavira uvāca /
ṣaṣṭyarhantaḥ sahasrāṇi parivāro nṛṇāṃ vara /
vasāmi yairahaṃ sārdhaṃ niṣpṛhairjitakalmaṣaiḥ //
api ca mahārāja kimanena sandehena kṛtena / pariviṣyatāṃ bhikṣusaṅghaḥ / bhuktavato bhikṣusaṅghasya pratisaṃmodanaṃ kariṣyāmi / rājāha / evamastu yathā sthavira ājñāpayati / kintu buddhasmṛtipratibodhito 'haṃ bodhisnapanaṃ tāvat kariṣyāmi / samanantaraṃ ca manāpena cāhāreṇa bhikṣusaṅghamupasthāsyāmīti /
atha rājā sarvamitram udghoṣakamāmantrayati / aham āryasaṅghasya śatasahasraṃ dāsyāmi / kumbhasahasreṇa ca bodhiṃ snāpayiṣyāmi / mama nāmnā ghuṣyatāṃ pañcavārṣikamiti /
tatkālaṃ ca kunālasya nayanadvayamavipannamāsīt / sa rājño dakṣiṇe pārśve sthitaḥ / tenāṃgulidvayamutkṣiptaṃ na tu vāg bhāṣitā / dviguṇaṃ tvahaṃ pradāsyāmītyākārayati / pāṇau vardhitamātre ca kunālena sarvajanakāyena hāsyaṃ muktaṃ /
tato rājā hāsyaṃ muktvā kathayati / aho rādhagupta kenaitad vardhitamiti /
rādhaguptaḥ kathayati / deva bahavaḥ puṇyārthinaḥ prāṇino yaḥ puṇyārthī tena vardhitamiti /
(A-av 101)
rājāha / śatasahasratrayaṃ dāsyāmītyāryasaṅghe / kumbhasahasreṇa ca bodhiṃ snapayiṣyāmi / mama nāmnā ghuṣyatāṃ pañcavārṣikamiti /
yāvat kunālena catasro 'ṅagulaya utkṣiptā / tato rājā rūṣito rādhaguptamuvāca / aho rādhagupta ko 'yamasmābhiḥ sārdhaṃ pratidvandvayati alokajñaḥ /
ruṣitaṃ ca rājānamavekṣya rādhagupto rājñaḥ pādayornipatyovāca / deva kasya śaktirnarendreṇa sārdhaṃ vispardhituṃ bhavet / kunālo guṇavān pitrā sārdhaṃ vikurute / atha rājā dakṣiṇena parivṛtya kunālamavalokyovāca / sthavira ahaṃ kośaṃ sthāpayitvā rājyamantaḥpuramamātyagaṇamātmānaṃ ca kunālaṃ cāryasaṅghe niryātayāmi / suvarṇarūpyasphaṭikavaiḍūryamayaiḥ pañcakumbhasahasrairnānāgandhapūrṇaiḥ kṣīracandanakuṃkumakarpūravāsitairmahābodhiṃ snapayiṣyāmi / puṣpaśatasahasrāṇi ca bodhipramukhe cāryasaṅghe dadāmi / mama nāmnā ghuṣyatāṃ pañcavārṣikamiti / āha ca /
rājyaṃ samṛddhaṃ hi saṃsthāpya kośamantaḥ purāmātyagaṇaṃ ca sarvaṃ /
dadāmi saṅghe guṇapātrabhūte ātmākunālaṃ ca guṇopapannaṃ //
tato rājā piṇḍolabharadvājapramukhe bhikṣusaṅghe niryātayitvā bodhivṛkṣasya ca caturdiśaṃ vāraṃ baddhvā svayameva ca vāramabhiruhya caturbhiḥ kumbhasahasrai rbodhisnapanaṃ kṛtavān / kṛtamātre ca bodhisnapane bodhivṛkṣo yathāpaurāṇaḥ saṃvṛttaḥ / vakṣyati hi /
(A-av 102)
kṛtamātre nṛpatinā bodhisnapanamuttamaṃ /
bodhivṛkṣastadā jāto haritpallavakomalaḥ //
dṛṣṭvā haritapatrāḍhyaṃ pallavāṅkurakomalaṃ /
rājā harṣaparaṃ yātaḥ sāmātyagaṇanaigamaḥ //
atha rājā bodhisnapanaṃ kṛtvā bhikṣusaṅghaṃ pariveṣṭumārabdhaḥ / tatra yaśo nāmnā sthaviraḥ / tenābhihitaṃ / mahārāja mahānayaṃ paramadakṣiṇīya āryasaṅghaḥ saṃnipatitaḥ / tathā te pariveṣṭavyaṃ yathā tena kṣatirna syāditi /
tato rājā svahastena pariveṣayan yāvan navakāntaṃ gataḥ / tatra dvau śrāmaṇerau saṃrañjanīyaṃ dharmaṃ samādāya vartataḥ / ekenāpi saktavo dattā dvitīyenāpi saktavaḥ / ekena khādyakā dvitīyenāpi khādyakā eva / ekena modakā dvitīyenāpi modakāḥ / tau dṛṣṭvā rājā hasitaḥ / imau śrāmaṇerau bālakrīḍayā krīḍataḥ /
yāvad rājñā bhikṣusaṅghaṃ pariveṣya vṛddhāntamārūḍhaḥ / sthavireṇa cānuyuktaḥ / mā devena kutracid aprasāda utpādita iti /
rājāha / neti / api tu asti dvau śrāmaṇerau bālakrīḍayā krīḍayo yathā bāladārakāḥ pāṃśvāgāraiḥ krīḍantyevaṃ tau śrāmaṇerau saktukrīḍayā krīḍataḥ khādyakrīḍayā krīḍataḥ /
sthavira uvāca / alaṃ mahārāja / ubhau hi tau ubhayato bhāgavimuktau arhantau /
(A-av 103)
śrutvā ca rājñaḥ prītimanaso buddhirutpannā / tau śramaṇerāvāgamya bhikṣusaṅghaṃ paṭenācchādayiṣyāmi / tatastau śrāmaṇerau rājño 'bhiprāyamavagamya bhūyo 'nye 'smābhiḥ svaguṇā ubhdāvayitavyā iti [cintitau] / tayorekena kaṭāhakā upasthāpitā dvitīyena raṅgaḥ samudānītaḥ /
rājñā pṛṣṭau śrāmaṇerakau / kimidamārabdhaṃ / tayorabhihitaṃ / devo 'smākamāgamya bhikṣusaṅghaṃ paṭenācchāditukāmaḥ / tān paṭān rañjayiṣyāmaḥ /
śrutvā ca rājño buddhirutpannā / mayā kevalaṃ cintitaṃ na tu vāṅa niścāritā / paracittavidāvetau mahātmānau / tataḥ sarvaśarīreṇa pādayornipatyaṃ kṛtāñjaliruvāca /
mauryaḥ sabhṛtyaḥ sajanaḥ sapauraḥ sulabdhalābhārthasuyaṣṭayajñaḥ /
yasyedṛśaḥ sādhujana prasādaḥ kāle tathotsāhi karoti dānaṃ //
yāvad rājñābhihitaṃ / yuṣmākamāgamya tricīvareṇa bhikṣusaṅghamācchādayiṣyāmīti / tato rājāśokaḥ pañcavārṣike paryavasite sarvabhikṣūn tricīvareṇācchādya catvāri śatasahasrāṇi saṅghāsyācchādanāni (A-av 104) dattvā pṛthivīmantaḥpuramamātyagaṇamātmānaṃ ca kunālaṃ ca niṣkrītavān / bhūyasā bhagavacchāsane śraddhā pratilabdhā / caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitam / iti /
(A-av 105)
kunālopākhyānaṃ
yasminneva divase rājñāśokena caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ tasminneva divase rājño 'śokasya padmāvatī nāmnā devī prasūtā / putro jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko nayanāni cāsya paraśobhanāni /
yāvad rājño 'śokasya niveditaṃ / deva diṣṭyā vṛddhirdevasya putro jātaḥ / śrutvā rājā āttamanāḥ kathayati /
prītiḥ parā me vipulā hyavāptā mauryasya vaṃśasya parā vibhūtiḥ /
dharmeṇa rājyaṃ mama kurvato hi jātaḥ suto dharmavivardhano 'stu //
tasya dharmavivardhana iti nāma kṛtaṃ / yāvat kumāro rājño 'śokasyopanāmitaḥ / atha rājā kumāraṃ nirīkṣya prītamanāḥ kathayati /
sutasya me netravarā supuṇyā sujātanīlotpalasaṃnikāśā /
alaṅkataṃ śobhati yasya vaktraṃ sampūrṇacandrapratimaṃ vibhāti //
yāvad rājāmātyān uvāca / dṛṣṭāni bhavabhdiḥ kasyedṛśāni nayanāni / amātyā ūcuḥ / deva manuṣyabhūtasya na dṛṣṭāni / api tu deva, asti himavati parvatarāje kunālo nāma pakṣī prativasati / tasya sadṛśāni nayanāni / āha ca /
(A-av 106)
himendrarāje giriśailaśṛṅge prabālapuṣpaprasave jalāḍhye /
kunālanāmneti nivāsi pakṣī netrāṇi tenāsya samānyamūni //
tato rājñābhihitaṃ / kunālaḥ pakṣī ānīyatāmiti /
tasyordhvato yojanaṃ yakṣāḥ śrṛṇvanti / adho yojanaṃ nāgāḥ / tato yakṣistatkṣaṇena kunālaḥ pakṣī ānītaḥ / atha rājā kunālasya netrāṇi suciraṃ nirīkṣya na kiṃcid viśeṣaṃ paśyati / tato rājñābhihitaṃ / kumārasya kunālasadṛśāni nayanāni / bhavatu kumārasya kunāla iti nāma / vakṣyati hi /
netrānurāgeṇa sa pārthivendraḥ sutaṃ kunāleti tadā babhāṣe /
tato 'sya nāma prathitaṃ pṛthivyāṃ tasyāryasattvasya nṛpātmajasya //
vistareṇa yāvat kumāro mahān saṃvṛttaḥ / tasya kāñcanamālā nāma dārikā patnyarthe ānītā /
yāvad rājāśokaḥ kunālena saha kukkuṭārāmaṃ gataḥ / tatra yaśo nāmnā saṅghasthaviraḥ arhan ṣaḍabhijñaḥ / sa paśyati kunālasya na cirān nayanavināśo bhaviṣyati /
tena rājābhihitaḥ / kimarthaṃ kunālaḥ svakarmaṇi na niyujyate / tato rājñābhihitaḥ / kunāla saṅghasthaviro yadājñāpayati tat paripālayitavyaṃ / tataḥ kunālaḥ sthavirasya pādayornipatya kathayati / sthavira kimājñāpayasi / sthavira uvāca / cakṣuḥkunāla anityamiti kuru / āha /
(A-av 107)
kumāra cakṣuḥ satataṃ parīkṣyaṃ calātmakaṃ duḥkhasahasrayuktaṃ /
yatrānuraktā bahavaḥ pṛthagjanāḥ kurvanti karmāṇyahitāvahāni //
sa ca tathābhyāsaṃ karoti manasikāraprayuktaḥ / ekābhirāmaḥ praśamārāmaśca saṃvṛttaḥ / sa rājakule vivikte sthāne 'vasthitas cakṣurādīnyāyatanāni anityādibhir ākāraiḥ parīkṣate /
tiṣyarakṣitā ca nāmnāśokasyāgramahiṣī taṃ pradeśamabhigatā / sā taṃ kunālamekākinaṃ dṛṣṭvā nayanānurāgeṇa gātreṣu pariṣvajya kathayati /
dṛṣṭvā tavedaṃ nayanābhirāmaṃ śrīmad vapurnetrayugaṃ ca kāntaṃ /
daṃdahyate me hṛdayaṃ samantād dāvāgninā prajvalate ca kakṣaḥ //
śrutvā kunāla ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ karṇau pidhāya kathayati /
vākyaṃ na yuktaṃ tava vakttumetat sūnoḥ purastāj jananī mamāsi /
adharmamārgaṃ parivarjayasva apāyamārgasya sa eva hetuḥ //
tatastiṣyarakṣitā tatkālamalabhamānā ṛddhā kathayati /
abhikāmāmabhigatāṃ yattvaṃ necchasi māmiha /
na cirādeva durbuddhe sarvathā na bhaviṣyasi //
(A-av 108)
kunāla uvāca /
mama bhavatu maraṇaṃ māta sthitasya dharme viśuddhabhāvasya /
na tu jīvitena kāryaṃ sajjanajanadhikkṛtena mama //
svargasya dharmalopo yato bhavati jīvitena kiṃ tena /
mama maraṇahetunā vai budhaparibhūtena dhikkṛtena //
yāvat tiṣyarakṣitā kunālasya chidrānveṣiṇi avasthitā /
rājño 'śokasyottarāpathe takṣaśilā nagaraṃ viruddhaṃ / śrutvā ca rājā svayamevābhiprasthitaḥ / tato 'mātyairabhihitaḥ / deva kumāraḥ preṣyatāṃ /
atha rājā kunālamāhūya kathayati / vatsa kunāla gamiṣyasi takṣaśilānagaraṃ saṃnāmayituṃ /
kunāla uvāca / paraṃ deva gamiṣyāmi /
tato nṛpastasya niśāmya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya /
snehācca yogyaṃ manasā ca buddvā ājñāpayāmāsa vihārayātrāṃ //
atha rājāśoko nagaraśobhāṃ mārgaśobhāṃ ca kṛtvā jīrṇāturakṛpaṇāṃśca mārgādapanīya ekarathe 'bhiruhya kumāreṇa saha pāṭaliputrān nirgataḥ / anuvrajitvā nivartamānaḥ kunālaṃ kaṇṭhe pariṣvajya nayanaṃ nirīkṣamāṇaḥ prarudannuvāca /
(A-av 109)
dhanyāni tasya cakṣūṃṣi cakṣuṣmantaśca te janāḥ /
satataṃ ye kumārasya drakṣyanti dukhapaṅkajaṃ //
yāvan naimittiko brāhmaṇaḥ paśyati kumārasya na cirān nayanavināśo bhaviṣyati / sa ca rājāśokastasya nayaneṣvatyarthamanuṣuktaḥ / dṛṣṭvā ca kathayati /
nṛpātmajasya nayane viśuddhe mahīpatiścāpyanuraktamasya /
śriyā vivṛddhe hi sukhānukūle paśyāmi netre 'dya vinaśyamāne //
idaṃ puraṃ svarga iva prahṛṣṭaṃ kumārasaṃdarśanajātaharṣaṃ /
puraṃ vipanne nayane tu tasya bhaviṣyate śokaparītacetaḥ //
anupūrveṇa takṣaśilāmanuprāptaḥ / śrutvā ca takṣaśilāpaurā ardhatrikāṇi yojanāni mārgaśobhāṃ nagaraśobhāṃ ca kṛtvā pūrṇakumbhaiḥ pratyudgatāḥ / vakṣyati ca /
śrutvā takṣaśilāpauro ratnapūrṇaghaṭādikān /
gṛhya pratyujjagāmāśu bahumānya nṛpātmajaṃ //
pratyudgamya kṛtāñjaliruvāca / na vayaṃ kumārasya viruddhā na rājño 'śokasya / api tu dṛṣṭātmāno 'mātyā āgatyāsmākamapamānaṃ kurvanti / yāvat kunālo mahatā sammānena takṣaśilāṃ praveśitaḥ /
(A-av 110)
rājñaścāśokasya mahān vyādhirutpannaḥ / tasya mukhāduccāro nirgantumārabdhaḥ / sarvaromakūpebhyaścāśuci pragharati na ca śakyate cikitsituṃ / tato rājñābhihitaṃ / kunālamānayata rājye pratiṣṭhāpayiṣyāmīti / kiṃ mamedṛśena jīvitena prayojanaṃ /
śrutvā ca tiṣyarakṣitā cintayati / yadi kunālaṃ rājye pratiṣṭhāpayiṣyati nāsti mama jīvitaṃ / tayābhihitaṃ / ahaṃ tvā svasthaṃ kariṣyāmi kiṃ tu vaidyānāṃ praveśaḥ pratiṣidhyatāṃ / yāvad rājñā vaidyānāṃ praveśaḥ pratiṣiddhaḥ / tatastiṣyarakṣitayā vaidyānāmabhihitaṃ / yadi kaścidīdṛśena vyādhinā spṛṣṭaḥ strī vā puruṣo vāgacchati mama darśayitavyāḥ /
anyatamaścābhīrastādṛśenaiva vyādhinā spṛṣṭaḥ / tasya patnyā vaidyāya vyādhirniveditaḥ / vaidyenābhihitaṃ / sa evāgacchatvāturo vyādhiṃ dṛṣṭvā bhaiṣajyamupadekṣyāmi / yāvadābhīro vaidyasakāśamabhigataḥ / vaidyena ca tiṣyarakṣitāyāḥ samīpamupanītaḥ / tatastiṣyarakṣitayā pratigupte pradeśe jīvitād vyaparopitaḥ / jīvitād vyaparopya kukṣiṃ pāṭayitvā paśyati ca tasya pakvāśayasthānaṃ / antrāyāṃ kṛmirmahān prādurbhūtaḥ / sa yadyūrdhvaṃ gacchati tenāśuci pragharati / athāgho gacchatyadhaḥ pragharati / yāvat tatra maricān peṣayitvā datto na ca [sa] mriyate / evaṃ pippaliṃ śrṛṅgaveraṃ ca / vistareṇa yāvat palāṇḍuṃ dattaḥ / spṛṣṭaśca (A-av 111) mṛta uccāramārgeṇa nirgataḥ / etacca prakaraṇaṃ tayā rājñe niveditaṃ / deva palāṇḍuṃ paribhuṃkṣva svāsthyaṃ bhaviṣyati / rājāha / devi, ahaṃ kṣatriyaḥ kathaṃ palāṇḍuṃ paribhakṣayāmi / devyuvāca / deva, paribhoktavyaṃ jīvitasyārthe bhaiṣajyametat /
rājñā paribhuktaṃ / sa ca kṛmirmṛta uccāramārgeṇa nirgataḥ / svasthībhūtaśca rājā / tena parituṣṭena tiṣyarakṣitā vareṇa pravāritā / kiṃ te vara prayacchāmi / tayābhihitaṃ / saptāhaṃ mama devo rājyaṃ prayacchatu / rājāha / ahaṃ ko bhaviṣyāmi / devyuvāca / saptāhasyātyayād deva eva rājā bhaviṣyati /
yāvad rājñā tiṣyarakṣitāyāḥ saptāhaṃ rājyaṃ dattaṃ / tasyā buddhirutpannā / idānīṃ mayāsya kunālasya vairaṃ niryātayitavyaḥ / tayā kapaṭalekho likhitastakṣaśilakānāṃ paurāṇāṃ / kunālasya nayanaṃ vināśayitavyamiti / āha ca /
rājā hyaśoko balavān pracaṇḍa ājñāpayattakṣaśilājanaṃ hi /
uddhāryatāṃ locanamasya śatraurmauryasya vaṃśasya kalaṅku eṣaḥ //
rājño 'śokasya yatra kāryamāśu pariprāpyaṃ bhavati [sa] dantamudrayā mudrayati / yāvat tiṣyarakṣitā śayitasya rājñastaṃ lekhaṃ dantamudrayā mudrayiṣyāmīti rājñaḥ sakāśamabhigatā / rājā ca bhītaḥ pratibuddhaḥ / (A-av 112) devī kathayati / kimidamiti / rājā kathayati / devi svapnaṃ maṃ'śobhanaṃ dṛṣṭaṃ / paśyāmi dvau gṛdhrau kunālasya nayanamutpāṭayitumicchataḥ / devī kathayati / svāsthyaṃ kumārasyeti / evaṃ dvirapi rājā bhītaḥ pratibuddhaḥ kathayati / devi svapno me na śobhano dṛṣṭa iti / tiṣyarakṣitā kathayati / kīdṛśaḥ svapna iti / rājāha / paśyāmi kunālaṃ dīrghakeśanakhaśmaśruṃ pauraṃ praviṣṭaṃ / devyāha / svāsthyaṃ kumārasyeti /
yāvat tiṣyarakṣitayā rājñaḥ śayitasya sa lekho dantamudrayā mudrayitvā takṣaśilāṃ preṣitaḥ / yāvad rājñā śayitena svapne dṛṣṭaṃ dantā viśīrṇāḥ /
tato rājā tasyā eva rātreratyaye naimittikān āhūya kathayati / kīdṛśa eṣāṃ svapnānāṃ vipāka iti / naimittikāḥ kathayanti / deva ya īdṛśasvapnāni paśyati tasya putrasya cakṣurbhedo bhavati / āha ca /
dantā yasya viśīryante svapnānte prapatanti ca /
caturbhedaṃ ca putrasya putranāśaṃ sa paśyati //
śrutvā ca rājāśokas tvaritamutthāyāsanāt kṛtāñjaliścaturdiśaṃ devatāṃ yācayitumārabdhaḥ / āha ca /
yā devatā śāsturabhiprasannā dharme ca saṅghe ca gaṇapradhāne /
ye cāpi loke ṛṣayo variṣṭhā rakṣantu te 'smattanayaṃ kunālaṃ //
(A-av 113)
sa ca lekho 'nupūrveṇa takṣaśilāmupanītaḥ / atha takṣaśilāḥ paurajānapadā lekhadarśanāt kunālasya guṇavistaratuṣṭā notsahante tadapriyaṃ nivedituṃ / ciraṃ vicārayitvā caṇḍo rājā duḥśīlaḥ svaputrasya na marṣayati prāgevāsmākaṃ [kiṃ] marṣayati / āha ca /
munivṛttasya śāntasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ /
yasya dveṣaḥ kumārasya kasya nāsya bhaviṣyati //
tairyāvat kunālasya niveditaṃ / lekhaścopanītaḥ / tataḥ kunālo vācayitvā kathayati / viśrabdhaṃ yathātmaprayojanaṃ kriyatāmiti / yāvac caṇḍālā upanītāḥ kunālasya nayanam utpāṭayateti / te ca kṛtāñjalipuṭā ūcuḥ / notsahayāmaḥ / kutaḥ /
yo hi candramasaḥ kāntiṃ mohādabhyuddharen naraḥ /
sa candrasadṛśād vaktrāt tava netre samuddharet //
tataḥ kumāreṇa makuṭaṃ dattam / anayā dakṣiṇayotpāṭayata iti / tasya tu karmaṇāvaśyaṃ vipaktavyaṃ / puruṣo hi vikṛtarūpoṣṭādaśabhirdaurvarṇikaiḥ (A-av 114) samanvāgato 'bhyāgataḥ / sa kathayati / ahamutpāṭayiṣyāmīti / yāvat kunālasya samīpaṃ nītaḥ / tasmiṃśca samaye kunālasya sthavirāṇāṃ vacanamāmukhībhūtaṃ / sa tad vacanamanusmṛtyovāca /
imāṃ vipattiṃ vijñāya tairuktaṃ tattvavādibhiḥ /
paśyānityamidaṃ sarvaṃ nāsti kaścid dhruve sthitaḥ //
kalyāṇamitrāste mahyaṃ sukhakāmā hitaiṣiṇaḥ /
yairayaṃ deśito dharmo vītakleśairmahātmabhiḥ //
anityatāṃ saṃparipaśyato me gurūpadeśān manasi prakurvataḥ /
utpāṭane 'haṃ na bibhemi saumya netradvayasyāsthiratāṃ hi paśye //
utpāṭye vā na vā netre yathā vā manyate nṛpaḥ /
gṛhītasāraṃ cakṣurme hyanityādibhirāśrayaiḥ //
tataḥ kunālas taṃ puruṣamuvāca / tena hi bhoḥ puruṣa ekaṃ tāvan nayanam utpāṭya mama haste 'nuprayaccha / yavat sa puruṣaḥ kunālasya nayanamutpāṭayituṃ pravṛttaḥ / tato 'nekāni prāṇiśatasahasrāṇi vikroṣṭumārabdhāni / kaṣṭaṃ bhoḥ /
(A-av 115)
eṣa hi nirmalajyotsno gaganāt patate śaśī /
puṇḍarīkavanāccāpi śrīmānutpāṭyate 'mbujaḥ //
teṣu prāṇiśatasahasreṣu rudatsu kunālasyaiva nayanamutpāṭya haste dattaṃ / tataḥ kunālastannayanaṃ gṛhyovāca /
rūpāṇi kasmānna nirīkṣase tvaṃ yathā purā prākṛtamāṃsapiṇḍa /
te vañcitāste ca vigarhaṇīyā ātmeti ye tvāmabudhāḥ śrayante //
sāmagryakaṃ burbudasannikāśaṃ sudurlabhaṃ nirviṣayāsvatantraṃ /
evaṃ pravīkṣanti sadāpramattā ye tvāṃ na te duḥkhamanuprayānti //
evaṃ cintayatā tena sarvabhāveṣvanityatāṃ /
strotāpattiphalaṃ prāptaṃ janakāyasya paśyataḥ //
tataḥ kunālo dṛṣṭasatyastaṃ puruṣamuvāca / idānīṃ dvitīyaṃ viśrabdhaṃ nayanamutpāṭyatāṃ / yāvattena puruṣeṇa kunālasya dvitīyaṃ nayanamutpāṭya haste dattaṃ / atha kunālo māṃsacakṣuṣi uddhṛte prajñācakṣuṣi ca viśuddhe kathayati /
uddhṛtaṃ māṃsacakṣurme yadyapyetat sudurlabhaṃ /
prajñācakṣurviśuddhaṃ me pratilabdham aninditaṃ /
(A-av 116)
parityakto nṛpatinā yadyahaṃ putrasaṃjñayā /
dharmarājasya putratvamupeto 'smi mahātmanaḥ //
aiśvaryād yadyahaṃ bhraṣṭaḥ śokaduḥkhanibandhanād /
dharmaiśvaryamavāptaṃ me duḥkhaśokavināśanaṃ //
yāvat kunālena śrutaṃ nāyaṃ tātasyāśokasya ādeśaḥ / api tu tiṣyarakṣitāyāṃ ayaṃ prayoga iti / śrutvā ca kunālaḥ kathayati /
ciraṃ sukhaṃ tiṣṭhatu tiṣyanāmnī āyurbalaṃ pālayatāṃ ca devī /
saṃpreṣitoyaṃ hi yayā prayogo yasyānubhāvena kṛtaḥ svakārthaḥ //
tataḥ kāñcanamālayā śrutaṃ kunālasya nayanāni utpāṭitānīti / śrutvā ca bhartṛtayā kunālasamīpamupasaṃkramya parṣadamavagāhya kunālamuddhṛtanayanaṃ rudhirāvasiktagātraṃ dṛṣṭvā mūrchitā bhūmau patitā / yāvaj jalasekaṃ kṛtvā utthāpitā /
tataḥ kathaṃcit saṃjñāmupalabhya sasvaraṃ prarudatī uvāca /
netrāṇi kāntāni manoharāṇi ye māṃ nirīkṣyā janayanti tuṣṭiṃ /
te me vipannā hyanirīkṣaṇīyā styajanti me prāṇasamāḥ śarīraṃ //
tataḥ kunālo bhāryāmanunayannuvāca / alaṃ ruditena / nārhasi śokamāśrayituṃ / svayaṃkṛtānāmiha karmaṇāṃ phalamupasthitaṃ / āha ca /
karmātmakaṃ lokamidaṃ viditvā duḥkhātmakaṃ cāpi janaṃ hi matvā /
matvā ca lokaṃ priyaviprayogaṃ kartuṃ priye nārhasi vāṣpamokṣaṃ //
(A-av 117)
tataḥ kunālo bhāryayā saha takṣaśilāyā niṣkāsitaḥ / sa garbhādhānamupādāya paramasukumāraśariraḥ / na kiñcid utsahate karma kartuṃ / kevalaṃ vīṇāṃ vādayati / gāyati ca / tato bhaikṣyaṃ labhate kunālaḥ patnyā saha bhuṃkte /
tataḥ kāñcanamālā yena mārgeṇa pātaliputrādānītā tameva mārgaṃmanusarantī bhartudvitīyā pāṭaliputraṃ gatā / yāvadaśokasya gṛhamārabdhā praveṣṭuṃ / dvārapālena ca nivāritau / yāvad rājño 'śokasya yānaśālāyāmavasthitau /
tataḥ kunālo rātryāḥ pratyuṣamaye vīṇāṃ vādayitumārabdhaḥ / yathā nayanānyutpāṭitāni satyadarśanaṃ ca kṛtaṃ tadanurūpaṃ hitaṃ ca gītaṃ prārabdhaṃ / āha ca /
cakṣurādīni yaḥ prājñaḥ paśyatyāyatanāni ca /
jñānadīpena śuddhena sa saṃsārād vimucyate //
yadi tava bhavaduḥkhapīḍitā bhavati ca doṣaviniścitā matiḥ /
sukhamiha ca yadīcchasi dhruvaṃ tvaritamihāyatanāni saṃtyaja //
(A-av 118)
tasya gītaśabdo rājñāśokena śrutaḥ / śrutvā ca prītamanā uvāca /
gītaṃ kunālena mayi prasaktaṃ vīṇāsvaraścaiva śrutaścireṇa /
abhyāgato 'pīha gṛhaṃ nu kañcin na cecchati draṣṭumayaṃ kumāraḥ //
atha rājāśoko 'nyatamapuruṣamāhūyovāca / puruṣa lakṣyate /
na khalveṣa kiṃ gītasya kunālasadṛśo dhvaniḥ /
karmaṇyadhairyatāṃ caiva sūcayanniva lakṣyate //
tadanenāsmi śabdena dhairyādākampito bhṛśaṃ /
kalabhasyeva naṣṭasya pranaṣṭakalabhaḥ karī //
gaccha kunālamānayasveti / yāvat puruṣo yānaśālāṃ gataḥ / paśyati kunālam uddhṛtanayanaṃ vātātapaparidagdhagātramapratyabhijñāya ca rājānamaśokam abhigamyovāca / deva na hyeṣa kunālaḥ / andhaka eṣa vanīpakaḥ patnyā saha devasya yānaśālāyām avasthitaḥ / śrutvā ca rājā saṃvignaścintayāmāsa / yathā mayā svapnānyaśobhanāni dṛṣṭāni niyataṃ kunālasya nayanāni vinaṣṭāni bhaviṣyanti / āha ca /
svapnāntare nimittāni yathā dṛṣṭāni me purā /
niḥsaṃśayaṃ kunālasya netre vai nidhanaṃ gate //
tato rājā prarudannuvāca /
śīghramānīyatāmeṣa matsamīpaṃ vanīpakaḥ /
na hi me śāmyate cetaḥ sutavyasanacintayā //
yāvat puruṣo yānaśālāṃ gatvā kunālamuvāca / kasya tvaṃ putraḥ / kiṃ ca nāma / kunālaḥ prāha /
(A-av 119)
aśoko nāma rājāsau mauryāṇāṃ kulavardhanaḥ /
kṛtsneyaṃ pṛthivī yasya vaśe vartati kiṃkara //
tasya rājñastvahaṃ putraḥ kunāla iti viśrutaḥ /
dhārmikasya tu putro 'haṃ buddhasya ādityabāndhavaḥ //
tataḥ kunāla patnyā saha rājño 'śokasya samīpamānītaḥ / atha rājāśokaḥ [paśyati] kunālamuddhṛtanayanaṃ vātātapaparidagdhagātraṃ rathyācoḍakasaṃghātapratyavareṇa vāsasā lakṣyālakṣyapracchāditakaupīnaṃ / sa tamapratyabhijñāya ākṛtimātrakaṃ dṛṣṭvā kathayati / tvaṃ kunāla iti / kunālaḥ prāha / evaṃ deva kunālo 'smīti / śrutvā mūrcchito bhūmau patitaḥ / vakṣyati hi /
tataḥ kunālasya mukhaṃ nirīkṣya netroddhṛtaṃ śokaparītacetāḥ /
rājā hyaśokaḥ patito dharaṇyāṃ hā putra śokena hi dahyamānaḥ //
yāvaj jalapariṣekaṃ kṛtvā rājānamutthāpayitvāsane niṣāditaḥ / atha rājā kathañcit saṃjñāmupalabhya kunālamutsaṅge sthāpayāmāsa / vakṣyati hi /
tato muhūrtaṃ nṛpa āśvasitvā kaṇṭhe pariṣvajya rasāśrukaṇṭhaḥ /
muhuḥ kunālasya mukhaṃ pramṛjya bahūni rājā vilalāpa tatra //
netre kunālapratime vilokya sutaṃ kunāleti purā babhāse /
tadasya netre nidhanaṃ gate te putraṃ kunāleti kathaṃ ca vakṣye //
āha ca /
kathaya kathaya sādhuputra tāvad vadanamidaṃ tava kena cārunetraṃ /
(A-av 120)
gaganamiva vipannacandratāraṃ vyapagataśobham anīkṣakaṃ kṛtaṃ te //
akaruṇahṛdayena tena tāta munisadṛśasya na sādhu sādhubuddheḥ /
naravaranayaneṣvavairavairaṃ prakṛtamidaṃ mama bhūriśokamūlaṃ //
vada suvadana kṣiprametadarthaṃ vrajati śarīramidaṃ purā vināśaṃ /
tava nayanavināśaśokadagdhaṃ vanamiva nāgavimuktavajradagdhaṃ //
tataḥ kunālaḥ pitaraṃ praṇipatya uvāca /
rājannatītaṃ khalu naiva śocyaṃ kiṃ na śrutaṃ te munivākyam etat /
yatkarmabhiste 'pi jinā na muktāḥ pratyekabuddhāḥ sudṛḍhaistathaiva //
labdhāphalasthāśca pṛthagjanāśca ye kṛtāni karmāṇyamṛtāni dehināṃ /
svayaṃ kṛtānāmiha karmaṇāṃ phalaṃ kathaṃ tu vakṣyāmi parairidaṃ kṛtaṃ //
(A-av 121)
ahameva mahārāja kṛtāparādhaśca sāparādhaśca / vinivartayāmi yo 'haṃ vinayāmi vipattijananāni /
na śastravajrāgniviṣāṇi pannagāḥ kurvanti pīḍāṃ rabhasāpakāriṇaḥ /
śarīralakṣye hi dhṛte hi pārthiva patanti duḥkhānyaśivāni dehināṃ //
atha rājā śokāgninā saṃtāpitahṛdaya uvāca /
kenoddhṛtāni nayanāni sutasya mahyaṃ ko jīvitaṃ sumadhuraṃ tyajituṃ vyavastaḥ /
śokānalo nipatito hṛdaye pracaṇḍaḥ ācakṣva putra laghu kasya harāmi daṇḍaṃ //
yāvad rājñāśokena śrutaṃ tiṣyarakṣitāyā ayaṃ prayoga iti / śrutvā rājā tiṣyarakṣitāmāhūyovāca /
(A-av 122)
kathaṃ hyadhanye na nimajjase kṣitau chettāsmi śīrṣaṃ paraśuprahāritaṃ /
tyajāmyahaṃ tvāmatipāpakāriṇīm adharmayuktāṃ śriyamātmavāniva //
tato rājā krodhāgninā prajvalitastiṣyarakṣitāṃ nirīkṣyovāca /
utpāṭya netre paripāṭayāmi gātraṃ kimasyā nakharaiḥ sutīkṣṇaiḥ /
jīvantiśūlāmatha kārayāmi chettāsmi nāsāṃ krakacena vāsyāḥ //
kṣūreṇa jivhāmatha kartayāmi viṣeṇa pūrṇāmatha ghāṭayiṣye /
sa evamityādivaghaprayogaṃ bahuprakāraṃ hyavadannarendraḥ //
śrutvā kunālaḥ karuṇātmakastu vijñāpayāmāsa guruṃ mahātmā /
anāryakarmā yadi tiṣyarakṣitā tvamāryakarmā bhava mā vadhī striyaṃ //
phalaṃ hi maitryā sadṛśaṃ na vidyate prabho titikṣā sugatena varṇitā /
(A-av 123)
punaḥ praṇamya pitaraṃ kumāraḥ kṛtāñjaliḥ sūnṛtavāg jagāda //
rājanna me duḥkhalavo 'sti kaścit tīvrāpakāre 'pi na manyutāpaḥ /
manaḥ prasannaṃ yadi me jananyāṃ yayoddhṛte me nayane svayaṃ hi /
tattena satyena mamāstu tāvan netradvayaṃ prāktanameva sadyaḥ //
ityuktamātre pūrvādhikapraśobhite netrayugme prādurbabhūvatuḥ / yāvad rājñāśokena tiṣyarakṣitāmarṣitena jatugṛhaṃ praveśayitvā dagdhā / takṣaśilāśca paurāḥ praghātitāḥ /
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayachettāramāyuṣmantaṃ sthaviropaguptaṃ pṛcchati / kiṃ kunālena karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākena nayanānyutpāṭitāni /
sthavira uvāca / tena hyāyuṣmantaḥ śrūyatāṃ /
bhūtapūrvamatīte 'dhvani vārāṇasyāmanyatamo lubdhakaḥ / sa himavantaṃ gatvā mṛgān praghātayati / so 'pareṇa samayena himavantaṃ gataḥ / tatra cāśanipatitāni pañcamṛgaśatani ekasyā guhāyāṃ praviṣṭānyāsāditāni / tena vāgurayā sarve gṛhītāḥ / tasya buddhirutpannā / yadi (A-av 124) praghātayiṣyāmi māṃsaḥ kledamupayāsyati / tena pañcānāṃ mṛgaśatānāmakṣīṇyutpāṭitāni / te uddhṛtanayanā na kvacit palāyanti / evaṃ bahūnāṃ mṛgaśatānāṃ nayanānyutpāṭitāni /
kiṃ manyadhvamāyuṣmantaḥ / yo 'sau lubdhakaḥ sa eṣa kunālaḥ / yattatrānena bahūnāṃ mṛgaśatānāṃ nayanānyutpāṭitāni tasya karmaṇo vipākena bahūni varṣaśatasahasrāṇi narakeṣu duḥkhamanubhūya tataḥ karmaviśeṣeṇa pañcajanmaśatāni tasya nayanānyutpāṭitāni /
kiṃ karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākenocce kūle upapannaḥ / prāsādikaśca saṃvṛttaḥ / satyadarśanaṃ ca kṛtaṃ /
tena hyāyuṣmantaḥ śrūyatāṃ /
bhūtapūrvamatīte 'dhvani catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksambuddho loka udapādi /
yadā krakucchandaḥ samyaksambuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ, tasyāśokena rājñā catūratnamayaḥ stūpaḥ kāritaḥ / yadā rājāśokaḥ kālagato 'śrāddho rājā rājye pratiṣṭhitaḥ / tāni ratnānyadattādāyikairhṛtāni / pāṃśukāṣṭhaṃ cāvaśiṣṭaṃ / tatra janakāyo gatvā viśīrṇaṃ dṛṣṭvā śocitumārabdhaḥ /
(A-av 125)
tasmiṃśca samayenyatamaśca śreṣṭhiputraḥ / tenoktaḥ / kimarthaṃ rudyata iti / tairabhihitaṃ krakucchandasya samyaksambuddhasya stūpaścatūratnamaya āsīt / sa idānīṃ viśīrṇaṃ iti /
tatastena yā tatra krakucchandasya samyaksambuddhasya kāyapramāṇikā pratimā babhūva viśīrṇā sābhisaṃskṛtā / samyakpraṇidhānaṃ ca kṛtaṃ / yādṛśaḥ krakucchandaḥ śāstedṛśameva śāstāramārāgayeyaṃ / mā virāgayeyamiti /
kiṃ manyadhvamāyuṣmantaḥ / yo 'sau śreṣṭhiputraḥ sa eṣa kunālaḥ / yatrānena krakucchandasya stūpo 'bhisaṃskṛtastasya karmaṇo vipākenoccakule upapannaḥ / yat pratimābhisaṃskṛtā tasya karmaṇo vipākena kunālaḥ prāsādikaḥ saṃvṛttaḥ / yat praṇidhānaṃ kṛtaṃ tasya karmaṇo vipākena kunālena [yādṛśaḥ] śākyamuniḥ samyaksambuddhastādṛśa eva śāstā samārāgito na virāgitaḥ / satyadarśanaṃ ca kṛtaṃ /
iti śrīdivyāvadāne kunālāvadanaṃ saptaviṃśatimaṃ samāptaṃ //
(A-av 126)
Aśokāvadānaṃ
yadā rājñāśokena bhagavacchāsane śraddhā pratilabdhā sa bhikṣūn uvāca / kena bhagavacchāsane prabhūtaṃ dānaṃ dattaṃ / bhikṣava ūcuḥ / anāthapiṇḍadena gṛhapatinā / rājāha / kiyattena bhagavacchāsane dānaṃ dattaṃ / bhikṣava ūcuḥ / koṭiśataṃ tena bhagavacchāsane dānaṃ dattaṃ / śrutvā ca rājāśokaścintayati / tena gṛhapatinā bhūtvā koṭiśataṃ bhagavacchāsane dānaṃ dattaṃ / tenābhihitaṃ / ahamapi koṭīśataṃ bhagacchāsane dānaṃ dāsyāmi /
tena yāvac caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ / sarvatra ca śatasahasrāṇi dattāni / jātau bodhau dharmacakre parinirvāṇe ca sarvatra śatasahasraṃ dattaṃ / pañcavārṣikaṃ kṛtaṃ / tatra ca catvāri śatasahasrāṇi dattāni / trīṇi śatasahasrāṇi bhikṣūṇāṃ bhojitāni / yatraikamarhatāṃ dve śaikṣāṇāṃ pṛthagjanakalyāṇakānāṃ ca / koṣaṃ sthāpayitvā mahāpṛthivīmantaḥpurāmātyagaṇamātmānaṃ kunālaṃ cāryasaṅghe niryātayitvā catvāri śatasahasrāṇi dattvā niṣkrītavān / ṣaṇṇavatikoṭyo bhagavacchāsane dānaṃ dattaṃ / sa yāvad glānībhūtaḥ / atha rājā idānīṃ na bhaviṣyāmīti viklavībhūtaḥ /
tasya rādhagupto nāmāmātyo yena saha pāṃśudānaṃ dattaṃ / tadā sa rājānamaśokaṃ viklavībhūtamavekṣya pādayornipatya kṛtāñjaliruvāca /
(A-av 127)
yacchatrusaṅghaiḥ prabalaiḥ sametya nodvīkṣitaṃ caṇḍadivākarābhaṃ /
padmānanaśrīśatasaṃprapītaṃ kasmāt savāṣpaṃ tava deva vaktraṃ //
rājāha / rādhagupta, nāhaṃ dravyavināśaṃ na rājyanāśanaṃ na cāśrayaviyogaṃ śocāmi / kintu śocāmi, āryairyad, viprayokṣyāmi /
nāhaṃ punaḥ sarvaguṇopapannaṃ saṅghaṃ samakṣaṃ naradevapūjitaṃ /
saṃpūjayiṣyāmi varānnapānair etad vicintyāśruvimokṣaṇaṃ me //
api ca rādhagupta, ayaṃ me manoratho babhūva, koṭīśataṃ bhagavacchāsane dānaṃ dāsyāmīti / sa ca me 'bhiprāyo na paripūrṇaḥ /
tato rājñāśokena catasraḥ koṭīḥ paripurayiṣyāmīti hiraṇyasuvarṇaṃ kukkuṭārāmaṃ preṣayitumārabdhaḥ /
tasmiṃśca samaye kunālasya saṃpadī nāma putro yuvarājye pravartate / tasyāmātyair abhihitaṃ / kumāra aśoko rājā svalpakālavasthāyī / (A-av 128) idaṃ ca dravyaṃ kukkuṭārāmaṃ preṣyate / kośabalinaśca rājānaḥ / nivārayitavyaḥ /
yāvatkumāreṇa bhāṇḍāgārikaḥ pratiṣiddhaḥ / yadā rājño 'śokasyāpratiṣiddhā [sampat] tasya suvarṇabhājane āhāramupanāmyate / bhuktvā tāni suvarṇabhājanāni kukkuṭārāmaṃ preṣayati /
tasya suvarṇabhājanaṃ pratiṣiddhaṃ / rūpyabhājane āhāramupanāmyate / tānyapi kukkuṭārāmaṃ preṣayati / tato rūpyabhājanamapi pratiṣiddhaṃ / tasya yāvan mṛbhdājana āhāramupanāmyate /
tasmiṃśca samaye rājño 'śokasyārdhāmalakaṃ karāntaragataṃ / atha rājāśokaḥ saṃvignaḥ amātyān paurāṃśca saṃnipātya kathayati / kaḥ sāmprataṃ pṛthivyāmīśvaraḥ /
tato 'mātyā utthāyāsanād yena rājāśokastenāñjaliṃ praṇamya ūcuḥ / deva pṛthivyāmīśvaraḥ / atha rājā aśokaḥ sāśrudurdinanayanavadano 'mātyān uvāca /
dākṣiṇyādanṛtaṃ hi kiṃ kathayatha bhraṣṭādhirājyā vayaṃ
śeṣaṃ tvāmalakārdhamityavasitaṃ yatra prabhutvaṃ mama /
aiśvaryaṃ dhiganāryamuddhatanadītoyapraveśopamaṃ
martyendrasya mamāpi yat pratibhayaṃ dāridryamabhyāgataṃ //
(A-av 129)
athavā ko bhagavato vākyamanyathā kariṣyati / sampattayo hi sarvā vipattinidānā iti pratijñātaṃ yadavitathavādinā gautamena na hi tad visaṃvadati / pratiśiṣyate 'smannacirājñā mama yāvatithā manasā sādya mahādriśilātale vihatāvan nadī pratinivṛttā /
ājñāpya vyavadhūtaḍimbaḍamarām ekātapatrāṃ mahīṃ
utpāṭya pratigarvitānarigaṇān āśvāsya dīnāturān /
bhraṣṭāsthāyatano na bhāṭi kṛpaṇaḥ saṃpratyaśoko nṛpaś
chinnamlānaviśīrṇapatrakusumaḥ śuṣyatyaśoko yathā //
tato rājāśokaḥ samīpagataṃ puruṣamāhūyovāca / bhadramukha pūrvaguṇānurāgād bhraṣṭaiśvaryasyāpi mama imaṃ tāvad apaścimaṃ vyāpāraṃ kuru / idaṃ mamārdhāmalakaṃ grahāya kukkuṭārāmaṃ gatvā saṅghe niryātaya / madvacanācca saṅghasya pādābhivandanaṃ kṛtvā vaktavyaṃ /
jambudvīpaiśvaryasya rājña eṣa sāmprataṃ vibhava iti / idaṃ tāvad apaścimaṃ dānaṃ tathā paribhoktavyaṃ yathā me saṅghagatā dakṣiṇā vistīrṇā syāditi / āha ca /
(A-av 130)
idaṃ pradānaṃ caramaṃ mamādya rājyaṃ ca taccaiva gataṃ svabhāvaṃ /
ārogyavaidyoṣadhivarjitasya trātā na me 'styāryagaṇād bahirdhā //
tattathā bhujyatāṃ yena pradānaṃ mama paścimaṃ /
yathā saṅghagatā me 'dya vistīrṇā dakṣiṇā bhavet //
evaṃ deveti sa puruṣo rājño 'śokasya pratiśrutya tadardhāmalakaṃ gṛhya kukkuṭārāmaṃ gatvā vṛddhānte sthitvā kṛtāñjalistadardhāmalakaṃ saṅghe niryātayannuvāca /
ekacchatrasamucchrayāṃ vasumatīmājñāpayan yaḥ purā
lokaṃ tāpayati sma madhyadivasaprāpto divā bhāskaraḥ /
bhāgyacchidramavekṣya so 'dya nṛpatiḥ svaiḥ karmabhirvañcitaḥ
saṃprāpte divasakṣaye raviriva bhraṣṭaprabhāvaḥ sthitaḥ //
bhaktyāvanatena śirasā praṇamya saṅghāya tena khalu dattamidamāmalakasyārdhaṃ lakṣmīcāpalyacinhitaṃ / tataḥ saṅghasthaviro bhikṣūnuvāca / bhadantā bhavabhdiḥ śakyamidānīṃ saṃvegamutpādayituṃ / kutaḥ / evaṃ hyuktaṃ bhagavatā- paravipattiḥ saṃvejanīyaṃ sthānamiti / kasyedānīṃ sahṛdayasya saṃvego notpādyate / kutaḥ /
(A-av 131)
tyāgaśūro narendro 'sau aśoko moryakuñjaraḥ /
janbudvipeśvaro bhūtvā jāto 'rdhāmalakeśvaraḥ //
bhṛtyaiḥ sa bhūmipatiradya hṛtādhikāro
dānaṃ prayacchati kilāmalakārdhametat /
śrībhogavistaramadairatigarvitānāṃ
pratyādiśanniva manāṃsi pṛthagjanānāṃ //
yāvad tadardhāmalakaṃ curṇayitvā yūṣe prakṣipya saṅghe cāritaṃ /
tato rājāśoko rādhaguptamuvāca / kathaya rādhagupta kaḥ sāmprataṃ pṛthivyāmīśvaraḥ /
atha rādhagupto 'śokasya pādayornipatya kṛtāñjalir uvāca / devaḥ pṛthivyāmīśvaraḥ /
atha rājāśokaḥ kathaṃcidutthāya caturdiśamavalokya saṅghāyāñjaliṃ kṛtvovāca /
eṣa idānīṃ mahat kośaṃ sthāpayitvā imāṃ samudraparyantāṃ mahāpṛthivīṃ bhagavacchrāvakasaṅghe niryātayāmi /
āha ca /
imāṃ samudrottamanīlakañcukāmanekaratnākarabhūṣitānanāṃ /
dadāmyahaṃ bhutadharāṃ samandarāṃ saṅghāya tasmai hyupabhujyatāṃ phalaṃ //
(A-av 132)
api ca /
dānenāhamanena nendrabhavanaṃ na brahmaloke phalaṃ
kāṅkṣāmi drutavārivegacapalāṃ prāgeva rājaśriyaṃ /
dānasyāsya phalaṃ tu bhaktimahitaṃ yanme 'sti tenāpnuyāṃ
cittaiśvaryamaharyamāryamahitaṃ nāyāti yad vikriyāṃ //
yāvat patrābhilikhitaṃ kṛtvā dantamudrayā mudritaṃ / tato rājā mahāpṛthivīṃ saṅghe dattvā kālagataḥ / yāvadamātyairnīlapītābhiḥ śivikābhirnirharitvā śarīrapūjāṃ kṛtvā dhmāpayitvā rājānaṃ pratiṣṭhāpayiṣyāma iti [uktam] / yāvad rādhaguptenābhihitaṃ / rājñāśokena mahāpṛthivī saṅghe niryātitā iti / tato 'mātyairabhihitaṃ kimarthamiti /
rādhagupta uvāca / eṣa rājño 'śokasya manoratho babhūva koṭīśataṃ bhagavacchāsane dānaṃ dāsyāmīti / tena ṣaṇṇvatikoṭyo dattāḥ / yāvad ājñā pratiṣiddhā / tadabhiprāyeṇa rājñā mahāpṛthivī saṅghe dattā /
yāvadamātyaiścatasraḥ koṭīr bhagavacchāsane dattvā pṛthivīṃ niṣkrīya saṃpadī rājye pratiṣṭhāpitaḥ /
(A-av 133)
saṃpadino bṛhaspati putro bṛhaspate 'rvṛṣaseno vṛṣasenasya puṣyadharmā puṣyadharmaṇaḥ puṣyamitraḥ / so 'mātyānāmantrayate / ka upāyaḥ syād yadasmākaṃ nāma ciraṃ tiṣṭhed /
tairabhihitaṃ / devasya ca vaṃśād aśoko nāmnā rājā babhūveti / tena caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ yāvad bhagavacchāsanaṃ prāpyate tāvat tasya yaśaḥ sthāsyati / devo 'pi caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpayatu /
rājāha / maheśākhyo rājāśoko babhūva / anyaḥ kaścidupāya iti / tasya brāhmaṇapurohitaḥ pṛthagjano 'śrāddhaḥ / tenābhihitaṃ / deva, dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ nāma ciraṃ sthāsyati / rājñāśokena caturaśītidharmarājikāsahasraṃ sthāpitamatastasya nāma ciraṃ tiṣṭhati / bhavāṃścet tāni nāśayed bhavato nāma cirataraṃ sthāsyatīti /
yāvad rājā puṣyamitraścaturaṅgabalakāyaṃ saṃnāhayitvā bhagavacchāsanaṃ vināśayiṣyāmīti kukkuṭārāmaṃ nirgataḥ / dvāre ca siṃhanādo muktaḥ / yāvat sa rājā bhītaḥ pāṭaliputraṃ praviṣṭaḥ / evaṃ dvirapi trirapi / yāvad bhikṣūṃśca saṅghamāhūya kathayati / bhagavacchāsanaṃ nāśayiṣyāmīti / kim icchatha stūpaṃ saṅghārāmān vā / stūpāḥ bhikṣubhiḥ (A-av 134) parigṛhītāḥ / yāvat puṣyamitro yāvat saṅghārāmaṃ [nāśayan] bhikṣūṃśca praghātayan prasthitaḥ /
sa yāvac chākalamanuprāptaḥ / tenābhihitaṃ / yo me śramaṇaśiro dāsyati tasyāhaṃ dīnāraśataṃ dāsyāmi / [tatra ekaḥ] dharmarājikāvāsya'rhad ṛddhyā śiro dātumārabdhaḥ / śrutvā ca rājārhantaṃ praghātayitumārabdhaḥ / sa ca nirodhaṃ samāpannaḥ / tasya paropakramo na kramate / sa taṃ samutsṛjya yāvat koṣṭhakaṃ gataḥ /
daṃṣṭrānivāsī yakṣaścintayati / idaṃ bhagavacchāsanaṃ vinaśyati / ahaṃ ca śikṣāṃ dhārayāni / na mayā śakyaṃ kasyacidapriyaṃ kartuṃ / tasya duhitā kṛmiśena yakṣeṇa yācyate / na cānuprayacchati tvaṃ pāpakarmakārīti / yāvat sā duhitā tena kṛmiśasya dattā / bhagavacchāsanaparitrāṇārthaṃ parigrahaparipālanārthaṃ ca /
puṣyamitrasya rājñaḥ pṛṣṭhato yakṣo mahāpramāṇo 'nubaddhaḥ / tasyānubhāvāt sa rājā na pratihanyate / yāvad daṃṣṭrānivāsī yakṣastaṃ puṣyamitrānubaddhaṃ (A-av 135) yakṣaṃ grahāya parvatacarye 'carat / yāvad dakṣiṇaṃ mahāsamudraṃ gataḥ / kṛmiśena ca yakṣeṇa mahāntaṃ parvatamānayitvā puṣyamitro rājā sabalavāhano 'vaṣṭabdhaḥ / tasya sunihita iti saṃjñā vyavasthāpitā / yadā puṣyamitro rājā praghātatastadā mauryavaṃśaḥ samucchinnaḥ /
iti śrīdivyāvadāne 'śokāvadānaṃ samāptaṃ //