Bổn Sanh A-dục (Aśokāvadāna = Divyāvadāna 29)

myagāha mahāmuniḥ /
phenapiṇḍopamaṃ rūpamasāramanavasthitaṃ //
kva tad vadanakāntitvaṃ gātraśobhā kva sā gātā /
dhigastvanyāyasaṃsāraṃ ramante yatra bāliśāḥ //
idamālambanaṃ prāptaṃ cārake vasatā mayā /
yadāśritya tariṣyāmi pāramadya bhavodadheḥ //
tena tāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ yujyatā buddhaśāsane /
sarvasaṃyojanaṃ chittvā prāptamarhattvamuttamaṃ //
tatastasmiṃn rajanikṣaye sa bhikṣuścaṇḍagirikeṇocyate / bhikṣo nirgatā rātrir udita ādityaḥ kāraṇākālastaveti / tato bhikṣurāha / dīrghāyurmamāpi nirgatā rātrir udita ādityaḥ parānugrahakāla iti / yatheṣṭaṃ vartatāmiti /
caṇḍagirikaḥ prāha / nāvagacchāmi vistīryatāṃ vacanametaditi / tato bhikṣurāha /
(A-av 49)
mamāpi hṛdayād ghorā nirgatā mohaśarvarī /
pañcāvaraṇasaṃcchannā kleśataskarasevitā //
udito jñānasūryaśca manonabhasi me śubhaḥ /
prabhayā yasya paśyāmi trailokyamiha tattvataḥ //
parānugrahakālo me śāsturvṛttānuvartinaḥ /
idaṃ śarīraṃ dīrghāyuryatheṣṭaṃ kriyatāmiti //
tatastena nirghṛṇena dāruṇahṛdayena paralokanirapekṣeṇa roṣāviṣṭena bahūdakāyāṃ sthālyāṃ nararudhiravasāmūtrapūrīṣasaṃkulāyāṃ mahālohyāṃ prakṣiptaḥ / prabhūtendhanaiścāgniḥ prajvālitaḥ / sa ca bahunāpīndhanakṣayeṇa na saṃtapyate / tataḥ punaḥ prajvālayituṃ ceṣṭate / yadā tasyāpi na prajvalati tato vicārya tāṃ lohīṃ paśyati / taṃ bhikṣuṃ padmasyopari paryaṅkeṇopaviṣṭaṃ dṛṣṭvā ca tato rājñe nivedayāmāsa / atha rājani samāgate prāṇisahasreṣu saṃnipatiteṣu sa bhikṣurvaineyakālamavekṣamāṇaḥ
(A-av 50)
ṛddhiṃ samutpādya sa tanmuhūrtaṃ lohyantarasthaḥ salilādragātraḥ /
nirīkṣamāṇasya janasya madhye nabhastalaṃ haṃsa ivotpapāta //
vicitrāṇi ca prātihāryāṇi darśayitumārabdhaḥ / vakṣyati hi /
ardhena gātreṇa vavarṣa toyamardhena jajvāla hutāśanaśca /
varṣañ jvalaṃścaiva rarāja yaḥ khe dīptauṣadhiprasravaṇeva śailaḥ //
tamudgataṃ vyomni niśāmya rājā kṛtāñjalirvismayaphullavaktraḥ /
udvīkṣamāṇas tamuvāca dhīraṃ kautuhalāt kiṃcidahaṃ vivakṣuḥ //
manuṣyatulyaṃ tava saumya rūpamṛddhiprabhāvastu narānatītya /
na niścayaṃ tena vibho vrajāmi ko nāma bhāvastava śuddhabhāva //
tat sāmprataṃ brūhi mamedamarthaṃ yathā prajānāmi tava prabhāvaṃ /
jñātvā ca te dharmaguṇaprabhāvān yathābalaṃ śiṣyavadācarema //
tato bhikṣuḥ pravacanaparigrāhako 'yaṃ bhaviṣyati bhagavaddhātuṃ ca vistarīkariṣyati mahājanahitārthaṃ ca pratipatsyata iti matvā svaguṇamudbhāvayaṃstam uvāca /
ahaṃ mahākāruṇikasya rājan prahīṇasarvāsravabandhanasya /
buddhasya putro vadatāṃ varasya dharmānvayaḥ sarvabhaveṣvasaktaḥ //
(A-av 51)
dāntena dāntaḥ puruṣarṣabhena śāntiṃ gatenāpi śamaṃ praṇītaḥ /
muktena saṃsāramahābhayebhyo nirmokṣito 'haṃ bhavabandhanebhyaḥ //
api ca mahārāja tvaṃ bhagavatā vyākṛtaḥ / varṣaśataparinirvṛtasya mama pāṭaliputre nagare 'śoko nāma rājā bhaviṣyati / caturbhāgacakravartī dharmarājo yo me śarīradhātūn vaistārikān kariṣyati / caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpayiṣyati / idaṃ ca devena narakasadṛśaṃ sthānameva sthāpitaṃ yatra prāṇisahasrāṇi nipātyante / tadarhasi deva sarvasattvebhyo 'bhayapradānaṃ dātuṃ bhagavataśca manorathaṃ paripūrayitum / āha ca /
tasmān narendra abhayaṃ prayaccha sattveṣu kāruṇyapurojaveṣu /
nāthasya saṃpūrya manorathaṃ ca vaistārikān dharmadharān kuruṣva //
atha sa rājā buddhe samupajātaprasādaḥ kṛtakarasaṃpuṭastaṃ bhikṣuṃ kṣamayannuvāca /
daśabalasuta kṣantumarhasīmaṃ kukṛtamidaṃ ca tavādya deśayāmi /
śaraṇamṛṣimupaimi taṃ ca buddhaṃ gaṇavaramāryaniveditaṃ ca dharmaṃ //
api ca /
karomi caiṣa vyavasāyamadya tadgauravāt tatpravaṇaprasādāt /
gāṃ maṇḍayiṣyāmi jinendracaityairhaṃsāṃśuśaṅkhendubalākakalpaiḥ //
yāvat sa bhikṣustadaiva ṛddhyā prakrāntaḥ / atha rājārabdho niṣkrāmituṃ / tataścaṇḍagirikaḥ kṛtāñjalir uvāca / deva labdhavaro 'haṃ naikasya vinirgama iti / rājāha / mā tāvan / māmapīcchasi ghātayituṃ /
(A-av 52)
sa uvāca / evameva /
rājāha / ko 'smākaṃ prathamataraṃ praviṣṭaḥ /
caṇḍagirika uvāca / ahaṃ /
tato rājñābhihitaṃ / ko 'treti /
yāvad vadhyaghātairgṛhītaḥ / gṛhitvā ca yantragṛhaṃ praveśitaḥ / praveśayitvā dagdhaḥ / tacca ramaṇīyakaṃ bandhanamapanītaṃ / sarvasattvebhyaścābhayapradānamanupradattaṃ //
tato rājā bhagavaccharīradhātuṃ vistariṣyāmīti caturaṅgeṇa balakāyena gatvājātaśatrupratiṣṭhāpitaṃ droṇastūpamutpāṭya śarīradhātuṃ gṛhītavān / yatra uddhāraṇaṃ ca vistareṇa kṛtvā dhātupratyaṃśaṃ dattvā stūpaṃ pratyasthāpayat / evaṃ dvitīyaṃ stūpaṃ vistareṇa / bhaktimato yāvat saptadroṇād grahāya stūpāṃśca pratiṣṭhāpya rāmagrāmaṃ gataḥ /
tato rājā nāgairnāgabhavanamavatāritaḥ / vijñaptaśca / vayamasya [śarīradhātoḥ] atraiva pūjāṃ kariṣyāma iti / yāvad rājñābhyanujñātaṃ /
tato nāgarājena punarapi nāgabhavanāduttāritaḥ / vakṣyati hi /
rāmagrāme 'sti tvaṣṭamaṃ stūpamadya nāgāstatkālaṃ bhaktimanto rarakṣuḥ /
dhātūnetasmān nopalebhe sa rājā śraddhālū rājā yastvakṛtvā jagāma //
(A-av 53)
yāvad rājā caturaśītikaraṇḍasahasraṃ kārayitvā sauvarṇarūpyasphaṭikavaidūryamayāṇāṃ teṣu dhātavaḥ prakṣiptāḥ / evaṃ vistareṇa caturaśītikumbhasahasraṃ (A-av 54) paṭṭasahasraṃ ca yakṣāṇāṃ haste dattvā visarjitam / āsamudrāyāṃ pṛthivyāṃ hinotkṛṣṭamadhyameṣu nagareṣu yatra koṭiḥ paripūryate tatra dharmarājikā pratiṣṭhāpayitavyā /
tasmin samaye takṣaśilāyāṃ ṣaṭtriṃśat koṭyaḥ / tairabhihitaṃ / ṣaṭtriṃśat karaṇḍakānanuprayaccheti / rājā cintayati / na yadi vaistārikā dhātavo bhaviṣyanti / upāyajño rājā / tenābhihitaṃ / pañcatriṃśat koṭyaḥ śodhayitavyāḥ / vistareṇa yāvad rājñābhihitaṃ / yatrādhikatarā bhavanti yatra ca nyūnatarā tatra na dātavyaṃ /
yāvad rājā kukkuṭārāmaṃ gatvā sthavirayaśasamabhigamya uvāca / ayaṃ me manorathaḥ / ekasmin divase ekasmin mūhūrte caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpayeyamiti / sthavireṇābhihitam / evamastu / ahaṃ tasmin samaye pāṇinā sūryamaṇḍalaṃ praticchādayiṣyāmīti /
(A-av 55)
yāvat tasmin divase sthavirayaśasā pāṇinā sūryamaṇḍalaṃ praticchāditaṃ / ekasmin divase ekamuhūrte caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ / vakṣyati ca /
tābhyaḥ saptabhyaḥ pūrvikābhyaḥ kṛtibhyo dhātuṃ tasyarṣeḥ sa hyupādāya mauryaḥ /
cakre stūpānāṃ śāradābhraprabhāṇāṃ loke sāśīti hyahni cātuḥsahasraṃ //
yāvacca rājñāśokena caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ dhārmiko dharmarājā saṃvṛttastasya dharmāśoka iti saṃjñā jātā / vakṣyati ca /
āryo mauryaśrīḥ sa prajānāṃ hitārthaṃ kṛtsne stūpān yaḥ kārayāmāsa loke /
caṇḍāśokatvaṃ prāpya pūrvaṃ pṛthivyāṃ dharmāśokatvaṃ karmaṇā tena lebhe //
pāṃśupradānāvadānaṃ ṣaḍviṃśatimaṃ /
(A-av 56)
vītaśokāvadānaṃ
yadā rājñāśokena bhagavacchāsane śraddhā pratilabdhā tena caturaśītidharmarājikāsahasraṃ pratiṣṭhāpitaṃ / pañcavārṣikaṃ ca kṛtaṃ / trīṇī śatasahasrāṇi bhikṣūṇāṃ bhojitāni / yatraikam arhatāṃ dve śaikṣāṇāṃ pṛthagjanakalyāṇakānāṃ ca / āsamudrāyāṃ pṛthivyāṃ janakāyā yabhdūyasā bhagavacchāsane 'bhiprasannāḥ /
tasya bhrātā vītaśoko nāma tīrthyābhiprasannaḥ / sa tīrthyairvigrāhitaḥ / nāsti śramaṇaśākyaputrīyāṇāṃ mokṣa iti / ete hi sukhābhiratāḥ parikhedabhīravaśceti /
yāvadrājñāśokenocyate / vītaśoka mā tvaṃ hīnāyatane prasādamutpādaya / api tu buddhadharmasaṅghe prasādamutpādaya / eṣa āyatanagataḥ prasāda iti /
atha rājāśoko 'pareṇa samayena mṛgavadhāya nirgataḥ / tatra vītaśokenāraṇye ṛṣirdṛṣṭaḥ / pañcātapenāvasthitaḥ / sa ca kaṣṭatapaḥsārasaṃjñī / tenābhigamya pādābhivandanaṃ kṛtvā sa ṛṣiḥ pṛṣṭaḥ / bhagavan kiyacciraṃ te ihāraṇye prativasataḥ / sa uvāca / dvādaśavarṣāṇīti / vītaśokaḥ kathayati / kastavāhāraḥ / ṛṣiruvāca / phalamūlāni / kiṃ prāvaraṇaṃ / darbhacīvarāṇi / kā śayyā / tṛṇasaṃstaraḥ / vītaśoka uvāca / bhagavan kiṃ duḥkhaṃ bādhate / ṛṣīruvāca / ime (A-av 57) mṛgā ṛtukāle saṃvasanti / yadā mṛgāṇāṃ saṃvāso dṛṣṭo bhavati tasmin samaye rāgeṇa paridahyāmi /
vītaśoka uvāca / asya kaṣṭena tapasā [vartamānasya] rāgo 'dyāpi bādhate prāgeva / śramaṇāḥ śākyaputrīyāḥ svāstīrṇāsanaśayanopasevinaḥ / kuta eṣāṃ rāgaprahāṇaṃ bhaviṣyati / āha ca /
kaṣṭe 'smin vijane vane nivasatā vāyvambumūlāśinā
rāgo naiva jito yadīha ṛṣiṇā kālaprakarṣeṇa hi /
bhuktvānnaṃ saghṛtaṃ prabhūtapiśitaṃ dadyuttamālaṅakṛtaṃ
śākyeṣvindriyanigraho yadi bhaved vindhyaḥ plavet sāgare //
sarvathā vañcito rājāśoko yacchramaṇeṣu śākyaputrīyeṣu kārāṃ karoti /
etacca vacanaṃ śrutvā rājā upāyajño 'mātyān uvāca / ayaṃ vitaśokastīrthyābhiprasannaḥ / upāyena bhagavacchāsane 'bhiprasādayitavyaḥ /
amātyāḥ āhuḥ / deva kimājñāpayasi / rājāha / yadāhaṃ rājālaṅkāraṃ mauli paṭṭaṃ cāpanayitvā snānaśālāṃ praviṣṭo bhavāmi, tadā yūyaṃ vītaśokasya upāyena mauli paṭṭaṃ ca baddhvā [enaṃ] siṃhāsane niṣādayiṣyatha / evamastviti /
yāvad rājā rājālaṅkāraṃ maulipaṭṭaṃ cāpanayitvā snānaśālāyāṃ praviṣṭaḥ / tato 'mātyairvītaśoka ucyate / rājño 'śokasyātyayāt (A-av 58) tvaṃ rājā bhaviṣyasi / imaṃ tāvadrājālaṅkāraṃ pravaramaulipaṭṭaṃ ca baddhvā [tvāṃ] siṃhāsane niṣādayiṣyāmaḥ / kiṃ śobhase na ve 'ti /
[sa] taistadābharaṇaṃ maulipaṭṭaṃ ca baddhvā siṃhāsane niṣāditaḥ / rājñaśca niveditaṃ /
tato rajāśoko vītaśokaṃ rājālaṅkāramaulipaṭṭabaddhaṃ ca siṃhāsanopaviṣṭaṃ dṛṣṭvā kathayati / adyāpyahaṃ jīvāmi, tvaṃ rājā saṃvṛttaḥ / tato rājñābhihitaṃ / ko 'traṃ /
tato yāvad vadhyaghātakā nīlāmbaravāsinaḥ pralambakeśā ghaṇṭāśabdapāṇayo rājñaḥ pādayornipatyocuḥ / deva kimājñāpayasi /
rājāha /
vītaśoko mayā parityakta iti / yāvad vītaśoka ucyate / saśastraivaidhyaghātairasmābhiḥ parivṛto 'sīti / tatomātyā rājñaḥ pādayornipatya ūcuḥ / deva marṣaya vītaśokaṃ / devasyaiṣa bhrātā /
tato rājñābhihitaṃ / saptāhamasya marṣayāmi / bhrātā caiṣa mama / bhrātuḥ snehādasya saptāhaṃ rājyaṃ prayacchāmi /
yāvat tūryaśatāni saṃpravāditāni / jayaśabdaiścānanditaṃ / prāṇiśatasahasraiścāñjaliḥ kṛtaḥ / strīśataiśca parivṛtaḥ /
(A-av 59)
vadhyaghātakāśca dvāri tiṣṭhanti / divase gate vītaśokasyāgrataḥ sthitvā ārocayanti / nirgataṃ vītaśoka ekaṃ divasaṃ / ṣaḍahānyavaśiṣṭāni / evaṃ dvitīye divase / vistareṇa yāvat saptāhadivase vītaśoko rājālaṅkāravibhūṣito rājño 'śokasya samīpamupanītaḥ /
tato rājñāśokenābhihitaṃ / vītaśoka kaccit sugītaṃ sunṛtyaṃ suvāditamiti / vītaśoka uvāca / na me dṛṣṭaṃ vā syācchru taṃ veti / āha ca /
yena śrutaṃ bhaved gītaṃ nṛtyaṃ cāpi nirīkṣitaṃ /
rasāścāsvāditā yena sa brūyāt tava nirṇayaṃ //
rājāha / vītaśoka idaṃ mayā rājyaṃ saptāhaṃ tava dattaṃ / taryaśatāni saṃpravāditāni / jayaśabdaiścānanditaṃ / añjaliśatāni pragṛhītāni / strīśataiśca paricīrṇaḥ / kathaṃ tvaṃ kathayasi naiva me dṛṣṭaṃ na śrutamiti / vītaśoka uvāca /
na me dṛṣṭaṃ nṛtyaṃ na ca nṛpa śruto gītaninadaḥ
na me gandhā ghrātā na ca khalu rasā me 'dya viditāḥ /
na me spṛṣṭaḥ sparśaḥ kanakamaṇihārāṅgajanitaḥ
samūho nārīṇāṃ maraṇaparibaddhena manasā //
striyo nṛtyaṃ gitaṃ bhavanaśayanānyāsanavidhiḥ
vayo rūpaṃ lakṣmīrbahuvividharatnā ca vasudhā /
nirānandā śūnyā mama tu varaśayyā gatasukhā
sthitān dṛṣṭvā dvāre vadhakapuruṣān nīlavasanān //
(A-av 60)
śrutvā ghaṇtāravaṃ ghoraṃ nīlāmbaradharasya hi /
bhayaṃ me maraṇājjātaṃ pārthivendra sudāruṇaṃ //
mṛtyuśalyaparīto 'haṃ nāśrauṣaṃ gītamuttamaṃ /
nādrākṣaṃ nṛpate nṛtyaṃ na ca bhoktuṃ manaḥspṛhā //
mṛtyujvaragṛhītasya na me svapno 'pi vidyate /
kṛtsnā me rajanī yātā mṛtyumevānucintataḥ //
rājāha / vītaśoka / mā tāvat / tavaikajanmikasya maraṇabhayāt tava rājaśriyaṃ prāpya harṣo notpannaḥ / kiṃ punarbhikṣavo ye janmaśatamaraṇabhayabhītāḥ sarvāṇyupapattyāyatanāni duḥkhānyanusṛtāni paśyanti / narake tāvaccharīrasaṃtāpakṛtamagnidāhaduḥkhaṃ ca tiryakṣvanyonyabhakṣaṇaparitrāsaduḥkhaṃ, preteṣu kṣuttarṣaduḥkhaṃ / paryeṣṭisamudācāraduḥkhaṃ manuṣyeṣu / cyavanapatanabhraṃśaduḥkhaṃ deveṣu / ebhiḥ pañcabhirduḥkhaistrailokyamanuṣaktaṃ śārīramānasairduḥkhairutpīḍitā vadhakabhūtān skandhān paśyanti / śūnyagrāmabhūtānyāyatanāni, caurabhūtāni viṣayāṇi kṛtsnaṃ ca traidhātukamanityāgninā pradīptaṃ paśyanti / teṣāṃ rāgaḥ kathamutpadyate / āha ca /
tāvadekajanmikasya maraṇabhayāttava na jāyate harṣaḥ /
manasi viṣayairmanojñaiḥ satataṃ khalu pacyamānasya //
kiṃ punarjanmaśatānāṃ maraṇabhayamanāgataṃ vicintayatāṃ /
manasi bhaviṣyati harṣo bhikṣūṇāṃ bhojanādyeṣu //
(A-av 61)
teṣāṃ na vastraśayanāsanabhojanādi mokṣe 'bhiyuktamanasāṃ janayeta saṅgaṃ /
paśyanti ye vadhakaśatrunibhaṃ śarīramādīptaveśmasadṛśāṃśca bhavānanityān //
kathaṃ ca teṣāṃ na bhaved vimokṣo mokṣārthināṃ janmaparāṅamukhāṇāṃ /
yeṣāṃ manaḥ sarvasukhāśrayeṣu vyāvartate padmadalādivāmbhaḥ //
yadā vītaśoko rājñāśokenopāyena bhagavacchāsane 'bhiprasāditaḥ sa kṛtakarapuṭa uvāca / deva eṣo 'haṃ taṃ bhagavantaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ śaraṇaṃ gacchāmi / dharmaṃ ca bhikṣusaṃṅghaṃ ceti / āha ca /
eṣa vrajāmi śaraṇaṃ vibuddhanavakamalavimalanibhanetraṃ /
budhavibudhamanujamahitaṃ jinaṃ virāgaṃ saṅghaṃ ceti //
atha rājāśoko vītaśokaṃ kaṇṭhe pariṣvajyovāca / na tvaṃ mayā parityaktaḥ / api tu buddhaśāsanābhiprasādārthaṃ tava mayā eṣa upāyaḥ pradarśitaḥ /
tato vītaśoko gandhapuṣpamālyādivāditrasamudayena bhagavataścaityānarcayati / saddharmaṃ ca śrṛṇoti / saṅghe ca kārāṃ kurute /
sa kukkuṭārāmaṃ gataḥ / tatra yaśo nāma sthaviraḥ arhan ṣaḍabhijñaḥ / sa tasya purato niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya / sthaviraśca tamavalokayitumārabdhaḥ /
sa paśyati vītaśokamupacitahetukaṃ caramabhavikaṃ tenaivāśrayenārhattvaṃ prāptavyaṃ / tena tasya pravrajyāyā varṇo bhāṣitaḥ / tasya śrutvā (A-av 62) spṛhā jātā / pravrajeyaṃ bhagavacchāsane / tata utthāya kṛtāñjaliḥ sthaviramuvāca / labheyamahaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyāmupasaṃpadaṃ bhikṣubhāvaṃ careyamahaṃ bhavato 'ntike brahmacaryaṃ / sthavira uvāca / vatsa / rājānamaśokamanujñāpayasveti /
tato vītaśoko yena rājāśokastenopasaṃkramya kṛtāñjaliruvāca / deva anujānīhi māṃ / pravrajiṣyāmi svākhyāte dharmavinaye samyageva śraddhayāgārādanāgārikāṃ / āha ca /
ubhdānto 'smi niraṃkuśo gaja iva vyāvartito vibhramāt
tvadbuddhiprabhavāṃkuśena vidhivad buddhopadeśair ahaṃ /
ekaṃ tvarhasi me varaṃ pravarituṃ tvaṃ pārthivānāṃ pate
lokālokavarasya śāsanavare liṅgaṃ śubhaṃ dhāraye //
śrutvā ca rājā sāśrukaṇṭho vītaśokaṃ kaṇṭhe pariṣvajyovāca / vītaśoka / alamanena vyavasāyena / pravrajyā khalu vaivarṇīkābhyupagatā vāsa pāṃśukūlaṃ /
prāvaraṇaṃ parijanojjhitam / āhāroṃ bhaikṣaṃ parakule / śayanāsanaṃ vṛkṣamūle tṛṇasaṃstaraḥ parṇasaṃstaraḥ / byābādhe khalvapi bhaiṣajyamasulabhaṃ / pūtimuktaṃ ca bhojanaṃ / tvaṃ ca sukumāraḥ śītoṣṇakṣitpipāsānāṃ duḥkhānāmasahiṣṇuḥ / prasīda nivartaya mānasaṃ /
vītaśoka uvāca / deva /
(A-av 63)
naivāhaṃ tanna jāne na viṣayatṛṣito nāyāsavihataḥ
pravrajyāṃ prāptukāmo na ripuhṛtabalo naivāryakṛpaṇaḥ /
duḥkhārta mṛtyuneṣṭaṃ vyasanaparigataṃ dṛṣṭvā jagadidaṃ
panthānaṃ janmabhīruḥ śivamabhayamahaṃ gantuvyavasitaḥ //
śrutvā rājāśokaḥ saśabdaṃ praruditumārabdhaḥ / atha vītaśoko rājānamanunayannuvāca / deva /
saṃsāradolāmabhiruhya lolāṃ yadā nipāto niyataḥ prajānāṃ /
kimārthamāgacchati vikriyā te sarveṇa sarvasya yadā viyogaḥ //
rājāha / vītaśoka / bhaikṣe tāvadabhyāsaḥ kriyatāṃ / rājakule vṛkṣavāṭikāyāṃ tasya tṛṇasaṃstaraḥ saṃstṛtaḥ / bhojanaṃ cāsya dattaṃ / so 'ntaḥpuraṃ paryaṭati mahārhaṃ cāhāraṃ labhate /
tato rājñāntaḥpurikābhihitā / pravrajitasārūpyamasyāhāramanuprayaccheti / tena yāvadabhidūṣitā pūtikamāṣā labdhāḥ / tāṃśca (A-av 64) paribhoktumārabdhaḥ / dṛṣṭvā rājñāśokena nivāritaḥ / anujñātaśca pravraja, kintu pravrajitvā upadarśayiṣyasi /
sa yāvat kukkuṭārāmaṃ gataḥ / tasya buddhirutpannā / yadi iha pravrajiṣyāmi ākīrṇo bhaviṣyāmi / tato videheṣu janapadeṣu gatvā pravrajitaḥ / tatastena yujyatā yāvadarhattvaṃ prāptaṃ /
athāyuṣmato vītaśokasya arhattvaṃ prāptasya vimuktiprītisukhasaṃvedina etadabhavat / asti khalu me [draṣṭukāmo bhrātā / tataḥ pāṭaliputrāya prasthitaḥ /] pūrvaṃ rājño 'śokasya gṛhadvāramanuprāptaḥ / tato dauvārikamuvāca / gaccha rājño 'śokasya nivedaya vītaśoko dvāritiṣṭhati devaṃ draṣṭukāma iti /
tato dauvāriko rājānamaśokamabhigamyovāca / deva, diṣṭyā vṛddhi rvītaśoko 'bhyāgato dvāri tiṣṭhati devaṃ draṣṭukāmaḥ / tato rājñābhihitaṃ / gaccha śīghraṃ praveśayeti /
yāvad vītaśoko rājakulaṃ praviṣṭaḥ / dṛṣṭvā ca rājāśokaḥ siṃhāsanādutthāya mūlanikṛtta iva drumaḥ sarvaśarīreṇa [bhūmau nipatitaḥ / tataḥ sa] āyuṣmantaṃ vītaśokaṃ nirīkṣamāṇaḥ prarudannuvāca /
bhūteṣu saṃsargagateṣu nityaṃ dṛṣṭvāpi māṃ naiti yathā vikāraṃ /
vivekavegādhigatasya śaṅke prajñārasasyatirasasya tṛptaḥ //
(A-av 65)
atha rājño 'śokasya rāghagupto nāmāgrāmātyaḥ / sa paśyatyāyuṣmato vītaśokasya pāṃśukūlaṃ ca cīvaraṃ mṛnmayaṃ pātraṃ yāvadannabhakṣaṃ lūhapraṇītaṃ / dṛṣṭvā ca rājñaḥ pādayornipatya kṛtāñjaliruvāca / deva yathāyamalpecchaḥ santuṣṭaśca niyatamayaṃ kṛtakaraṇīyo bhaviṣyati / prītirutpādyeta / kutaḥ /
bhaikṣānnabhojanaṃ yasya pāṃśukūlaṃ ca cīvaraṃ /
nivāso vṛkṣamūlaṃ ca tasya hyaniyataṃ kathaṃ //
nirāsravaṃ yasya mano viśālaṃ nirāmayaṃ copacitaṃ śarīraṃ /
svacchandato jīvitasādhanaṃ ca nityotsavaṃ tasya manuṣyaloke //
śrutvā tato rājā prītamanā uvāca /
apahāya mauryavaṃśaṃ magadhapuraṃ sarvaratnanicayaṃ ca /
dṛṣṭvā vaśaṃnivahaṃ [nu]prahīṇamadamānamohasārambhaṃ //
atyuddhatamiva manye yaśasā pūtaṃ puramiva gehaṃ ca /
pratipadyatāṃ tvayā [vai] daśabaladharaśāsanamudāraṃ //
atha rājāśokaḥ sarvāṅgeṇa parigṛhya prajñapta evāsane niṣādayāmāsa / praṇītena cāhāreṇa svahastaṃ santarpayati / bhuktavantaṃ (A-av 66) viditvā ghautahastamapanītapātramāyuṣmato vītaśokasya purato niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya /
athāyuṣmān vītaśoko rājānamaśokaṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayannuvāca /
apramādena sampādya rājaiśvaryaṃ pravartatāṃ /
durlabhatrīṇi ratnāni nityaṃ pūjaya pārthiva //
sa yāvad dharmyayā kathayā saṃpraharṣayitvā saṃprasthitaḥ / atha rājāśokaḥ kṛtakarapuṭaḥ pañcabhiramātyaśataiḥ parivṛto 'nekaiśca paurajanasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛta āyuṣmantaṃ vītaśokamanuvrajitumārabdhaḥ / vakṣyati hi /
bhrātā jyeṣṭhena rājñā tu gauraveṇānugamyate /
pravrajyāyāḥ khalu ślādhyaṃ saṃdṛṣṭikamidaṃ phalaṃ //
tata āyusmān vītaśokaḥ svaguṇānubhdāvayan paśyataḥ sarvajanakāyasya ṛddhyā vaihāyasamutpatya prakrāntaḥ / atha rājāśokaḥ kṛtakarapuṭaḥ prāṇikaśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto gaganatalāvasaktadṛṣṭirāyuṣmantaṃ vītaśokaṃ nirīkṣamāṇa uvāca /
svajanasnehaniḥsaṅgo vihaṅga iva gacchasi /
śrīrāganigaḍairbaddhānasmān pratyādiśanniva //
(A-av 67)
ātmāyattasya śāntasya manaḥsaṃketacāriṇaḥ /
dhyānasya phalametacca rāgāndhairyan na dṛśyate //
api ca /
ṛddhayā khalvavabhartsitāḥ paramayā śrīgarvitāste vayaṃ
buddhyā khalvapi nāmitāḥ śirasitāḥ prajñābhimānodayāḥ /
prāptārthena phalāndhabuddhimanasaḥ saṃvejitāste vayaṃ
saṃkṣepeṇa sabāspadurdinamukhāḥ sthāne vimuktā vayaṃ //
tatrāyuṣmān vītaśokaḥ pratyantikeṣu janapadeṣu śayyāśanāya nirgataḥ / tasya ca mahāvyādhirutpannaḥ / śrutvā ca rājñāśokena bhaiṣajyamupasthāyakāśca visarjitāḥ / tasya tena vyādhinā spṛṣṭasya śiraḥ khustamabhavat / yadā ca vyādhirnirgatastasya viruḍhāni śirasi romāṇi / tena vaidyopasthāyakāśca visarjitāḥ / tasya ca gorasaḥ prāya āhāronusevyate / sa ghoṣaṃ gatvā bhaikṣaṃ paryaṭati /
tasmiṃśca samaye puṇḍavardhananagare nirgranthopāsakena buddhapratimā nirgranthasya pādayornipatitā citrārpitā / upāsakenāśokasya rājño niveditaṃ / śrutvā ca rājñābhihitaṃ śīghramānīyatāṃ /
(A-av 68)
tasyordhvaṃ yojanaṃ yakṣāḥ śruṇvanti / adho yojanaṃ nāgāḥ / yāvattaṃ tatkṣaṇena yakṣairupanītaṃ / dṛṣṭvā ca rājñā ruṣitenābhihitaṃ / puṇḍavardhane sarve ājīvikāḥ praghātayitavyāḥ / yāvadekadivase 'ṣṭādaśasahasrāṇi ājīvikānāṃ praghātitāni /
tataḥ pāṭaliputre bhūyo 'nyena nirgranthopāsakena buddhapratimā nirgranthasya pādayornipatitā citrārpitā / śrutvā ca rājñāmarṣitena sa nirgranthopāsakaḥ sabandhuvargo gṛhaṃ praveśayitvāgninā dagdhaḥ / ājñaptaṃ ca yo me nirgranthasya śiro dāsyati tasya dīnāraṃ dāsyāmi / iti ghoṣitaṃ /
sa cāyuṣmān vītaśoka ābhīrasya gṛhe rātrivāsamupagataḥ / tasya ca vyādhinā kliṣṭasya lūhāni cīvarāṇi dīrghakeśanakhaśmaśru / ābhīryā buddhirutpannā nirgrantho 'yamasmākaṃ gṛhe rātrivāsamupagataḥ / svāminamuvāca / āryaputra sampanno 'yamasmākaṃ dīnāraḥ / imaṃ nirgranthaṃ praghātayitvā śiro rājño 'śokasyopanāmayeyamiti /
tataḥ sa ābhīro 'siṃ niṣkoṣaṃ kṛtvā āyuṣmantaṃ vītaśokamabhigataḥ / āyuṣmatā ca vītaśokena pūrvāntaṃ jñānaṃ kṣiptaṃ / paśyati svayaṃkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalamidamupasthitaṃ / tataḥ karmapratiśaraṇo bhūtvāvasthitaḥ / tena tathāsyābhīreṇa śiraśchinnaṃ / rājño 'śokasyopanītaṃ / dīnāraṃ prayaccheti /
(A-av 69)
dṛṣṭvā ca rājñāśokena na parijñātaṃ / viralāni cāsya śirasi romāṇi na vyaktimupagacchanti / tato vaidyā upasthāyakā ānītāḥ / tairdṛṣṭvābhihitaṃ / deva vītaśokasyait śiraḥ / śrutvā rājā murcchito bhūmau patitaḥ / yāvaj jalasekaṃ dattvā sthāpitaḥ / amātyaiścābhihitaṃ / deva vītarāgāṇāmapi atra pīḍā jātā / dīyatāṃ sarvasattveṣvabhayapradānaṃ /
yāvadrājñābhayapradānaṃ dattaṃ, na bhūyaḥ kaścit praghātayitavyaḥ /
tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayachettāram āyuṣmantamupaguptaṃ pṛcchanti / kiṃ karma kṛtamāyuṣmatā vītaśokena yasya karmaṇo vipākena śastreṇa praghātitaḥ / sthavira uvāca / tena hyāyuṣmantaḥ karmāṇi kṛtāni pūrvamanyāsu jātiṣu / śūyatāṃ /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani anyatamo lubdho mṛgān praghātayitvā jīvikāṃ kalpayati / aṭavyāmudapānaṃ / sa tatra lubdho gatvā paśān yantrāṃśca sthāpayitvā mṛgān praghātayati /
asati buddhānāmutpāde pratyekabuddhā loke utpadyante / vistaraḥ / anyataraḥ pratyekabuddhas tasminnudapāne āhārakṛtyaṃ kṛtvodapānāduttīrya vṛkṣamūle paryaṅkeṇa niṣaṇṇaḥ / tasya gandhena mṛgāstasminnudapāne (A-av 70) nābhyāgatāḥ / sa lubdha āgatya paśyati naiva mṛgā udapānamabhyāgatāḥ / padānusāreṇa ca taṃ pratyekabuddhamabhigataḥ / dṛṣṭvā cāsya buddhirutpannā / anenaiṣa ādīnava utpāditaḥ / tenāsiṃ niṣkoṣaṃ kṛtvā sa pratyekabuddhaḥ praghātitaḥ /
kiṃ manyadhve āyuṣmantaḥ / yo 'sau lubdhaḥ sa eṣa vitaśokaḥ / yatrānena mṛgāḥ praghātitās tasya karmaṇo vipākena mahān vyādhirutpannaḥ /
yatpratyekabuddhaḥ śastreṇa praghātitastasya karmaṇo vipākena bahūni varṣasahasrāṇi narakeṣu duḥkhamanubhūya pañcajanmaśatani manuṣyaṣupapannaḥ śastreṇa praghātitaḥ / tatkarmāvaśeṣeṇaitarhi arhattvaprāpto 'pi śastreṇa praghātitaḥ /
kiṃ karma kṛtaṃ yena uccakule upapannaḥ / arhattvaṃ ca prāptaṃ /
sthavira uvāca / kāśyape samyaksambuddhe pravrajitaḥ / abhūt pradānaruciḥ / tena dāyakadānapatayaḥ saṅghabhaktāḥ kārāpitāḥ / tarpaṇāni yavāgūpānāni nimantraṇākāni [kārāpitāni] stūpeṣu ca chatrāṇyavaropitāni / dhvajapatākāgandhamālyapuṣpavāditrasamudayena pūjāḥ kṛtāḥ / tasya karmaṇo vipākenoccakula upapannaḥ / yāvad daśavarṣasahasrāṇi brahmacaryaṃ caritvā samyak praṇidhānaṃ kṛtaṃ / tasya karmaṇo vipākenārhattvaṃ prāptamiti /
iti śrīdivyāvadāne vītaśokāvadānamaṣṭāviṃśatitamaṃ /
(A-av 71)
kunālāvadānaṃ
yaśo 'mātyopākhyānaṃ
sa idānīmacirajātaprasādo buddhāśāsane yatra śākyaputrīyān dadarśa, ākīrṇe rahasi vā tatra śirasā pādayornipatya vandate sma /
tasya ca yaśo nāmāmātyaḥ paramaśrāddho bhagavati / sa taṃ rājānamuvāca /
deva nārhasi sarvarṇapravrajitānāṃ praṇipātaṃ kartuṃ / santi hi śākyaśrāmaṇerakāścaturbhyo varṇebhyaḥ pravrajitā iti / tasya rājā na kiṃcidavocad /
atha sa rājā kenacit kālāntareṇa sarvasacivān uvāca / vividhānāṃ prāṇināṃ śirobhiḥ kāryaṃ / tattvamamukasya prāṇinaḥ śīrṣamānaya tvamamukasyeti / yaśo 'mātyaḥ punarājñaptastvaṃ mānuṣaṃ śīrṣamānayeti / samānīteṣu ca śīraḥsvabhihitāḥ / gacchatemāni śirāṃsi mūlyena vikrīṇidhvamiti /
atha sarvaśirāṃsi vikrītāni / tadeva mānuṣaṃ śiro na kaścij (A-av 72) jagrāha / tato rājñābhihitaḥ / vināpi mūlyena kasmaicid etacchiro dehiti /
na cāsya kaścit pratigrāhako babhūva / tato yaśo 'mātyastasya śirasaḥ pratigrāhakamanāsādya savrīḍo rājānamupetyedamarthamuvāca /
gogardabhorabhramṛgadvijānāṃ mūlyairgṛhītāni śirāṃsi pumbhiḥ /
śirastvidaṃ mānuṣamapraśastaṃ na gṛhyate mūlyamṛte 'pi rājan //
atha sa rājā tamamātyamuvāca / kimidamiti / idaṃ mānuṣaśiro na kaścid gṛṇhātīti /
amātya uvāca / jugupsitatvāditi / rājābravīt / kimetadeva śiro jugupsitamāhosvit sarvamānuṣaśirāṃsīti / amātya uvāca / sarvamānuṣaśirāṃsīti /
rājābravīt / kimidaṃ madīyamapi śiro jugupsitamiti / sa ca bhayānnecchati tasmād bhūtārthamabhidhātuṃ / sa rājñābhihitaḥ / amātya satyamucyatāmiti / sa uvāca / evamiti /
tataḥ sa rājā tamamātyaṃ pratijñāyāṃ pratiṣṭhāpya pratyādiśannimamarthamuvāca / haṃ bho rūpaiśvaryajanitamadavismita yuktamidaṃ bhavataḥ / yasmāttvaṃ bhikṣucaraṇapraṇāmaṃ māṃ vicchandayitumicchasi /
vināpi mūlyairvijugupsitatvāt pratigrahītā bhuvi yasya nāsti /
śirastadāsādya mameha puṇyaṃ yadyarjitaṃ kiṃ viparītamatra //
(A-av 73)
jātiṃ bhavān paśyati śākyabhikṣuṣvantargatāṃsteṣu guṇānna ceti /
ato bhavān jātimadāvalepādātmānamanyāṃśca hinasti mohāt //
āvāhakāle 'tha vivāhakāle jāteḥ parīkṣā na tu dharmakāle /
dharmakriyāyā hi guṇā nimitta guṇāśca jātiṃ na vicārayanti //
yadyuccakulīnagatā doṣā garhāṃ prayānti loke 'smin /
kathamiva nīcajanagatā guṇā na satkāramarhanti //
cittavaśena hi puṃsāṃ kaḍevaraṃ nindyate 'tha satkriyate /
śākyaśramaṇamanāṃsi ca śuddhānyarcāmyataḥ śākyān //
yadi guṇaparivarjito dvijātiḥ patita iti prathito 'pi yātyavajñāṃ /
nanu nidhanakulodgato 'pi jantuḥ śubhaguṇayukta iti praṇamyapūjyaḥ //
api ca /
kiṃ te kāruṇikasya śākyavṛṣabhasyaitad vaco na śrutaṃ
prājñaiḥ sāramasārakebhya iha yantrebhyo grahītuṃ kṣamaṃ /
tasyānanyathavādino yadi ca tāmājñāṃ cikīrṣāmyahaṃ
vyāhantuṃ ca bhavān yadi prayatate naitat suhṛllakṣaṇaṃ //
ikṣukṣodavad ujjhito bhuvi yadā kāyo mama svapsyati
pratyutthānanamaskṛtāñjalipuṭakleśakriyāsvakṣamaḥ /
kāyenāhamanena kinnu kuśalaṃ śakṣyāmi kartuṃ tadā
tasmān nvarhamataḥ śmaśānanidhanāt sāraṃ grahītuṃ mayā //
(A-av 74)
bhavanādiva pradīptān nimajjamānādivāpsu ratnanidheḥ /
kāyād vidhānanidhanād ye sāraṃ nādhigacchanti //
te sāramapaśyantaḥ sārāsāreṣvakovidāprājñāḥ /
te maraṇamakaravadanapraveśasamaye viṣīdanti //
dadhighṛtanavanītakṣīratakropayogād
varamapahṛtasāro maṇḍakumbhovabhagnaḥ /
na bhavati bahuścocyaṃ yadvadevaṃ śarīraṃ
sucaritahṛtasāraṃ naiti śoko 'ntakāle //
sucaritavimukhānāṃ garvitānāṃ yadā tu
prasabhamiha hi mṛtyu kāyakumbhaṃ bhinatti /
dahati hṛdayameṣāṃ śokavanhistadānīṃ
dadhighata iva bhagne sarvaśo 'prāptasāre //
kartuṃ vighnamato na me 'rhati bhavān kāyapraṇāmaṃ prati
śreṣṭho 'smītyaparīkṣako hi gaṇayan mohāndhakārāvṛtaḥ /
kāyaṃ yastu parīkṣate daśabalavyāhāradīpairbudhaḥ
nāsau pārthivabhṛtyayorvisa[ṣa]matāṃ kāyasya saṃpaśyati //
tvaṅmāṃsāsthiśirāyākṛtprabhṛto bhāvā hi tulyā nṛṇāṃ
āhāryaistu vibhūṣaṇairadhikatā kāyasya niṣpādyate /
etat sāramiheṣyate tu yadimaṃ niśritya kāyādhamaṃ
pratyutthānanamaskṛtādi kuśalaṃ prājñaiḥ samutthāpyate /
iti /
rājāśokopākhyānaṃ
athāśoko rājā hi kṣodakasikatāpiṇḍairaṇḍakāṣṭhebhyo 'pi asārataratvaṃ kāyasyāvetya, praṇāmādibhyaḥ samutthasya phalasya bahukalpaśaḥ sthāpayitvā sumeruvan, mahāpṛthivībhyaḥ sārataratāmavekṣya bhagavataḥ (A-av 75) stūpavandanāyām ātmānamalaṅkartukāmo 'mātyagaṇaparivṛtaḥ kukkuṭārāmaṃ gatvā tatra vṛddhānte sthitvā kṛtāñjalir uvāca /
asti kaścidanyo 'pi nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā /
yathāhaṃ tena nirdiṣṭaṃ pāṃśudānena dhīmatā //
tatra yaśo nāmnā saṅghasthavira uvāca / asti mahārāja / yadā bhagavataḥ parinirvāṇakālasamayastadāpalālaṃ nāgaṃ damayitvā kumbhakārīṃ caṇḍālīṃ gopālīṃ ca nāgaṃ ca mathurāmanuprāptaḥ /
tatra bhagavānāyuṣmantamānandam āmantrayata / asyāmānanda mathurāyāṃ varṣaśataparinirvṛtasya tathāgatasya gupto nāmnā gāndhiko bhaviṣyati / tasya putro bhaviṣyatyupagupto nāmnā avavādakānāmagraḥ alakṣaṇako buddho yo mama varṣaśataparinirvṛtasya buddhakāryaṃ kariṣyati /
paśyasi tvamānanda dūrata eva nīlanīlāmbararājiṃ / evaṃ bhadanta / eṣa ānanda urumuṇḍo nāma parvato 'tra varṣaśataparinirvṛtasya tathāgatasya naṭabhaṭikā nāmāraṇyāyatanaṃ bhaviṣyati / etadagraṃ me (A-av 76) ānanda bhaviṣyati śamathānukūlānāṃ śayyāsanānāṃ yaduta naṭabhaṭikā nāmāraṇyāyatanam / āha ca /
avavādakānāṃ pravara upagupto mahāyaśāḥ /
vyākṛto lokanāthena buddhakāryaṃ kariṣyati //
rājāha /
kiṃ punaḥ sa śuddhasattva upapannaḥ / athādyāpi notpadyata iti / sthavira uvāca / utpannaḥ sa mahātmā urumuṇḍe parvate jitakleśo 'rhadgaṇaiḥ parivṛtastiṣṭhati lokānukampārthaṃ / api ca deva /
sarvajñalīlo hi sa śuddhasattvo dharmaṃ praṇītaṃ vadate gaṇāgre /
devāsurendroragamānuṣāṃśca sahasraśo mokṣapuraṃ praṇetā //
tena khalu samayenāyuṣmānupagupto 'ṣṭādaśabhirarhatsahasraiḥ parivṛto naṭabhaṭikāraṇyāyatane prativasati / śrutvā ca rājāmātyagaṇān āhūya kathayati /
saṃnāhyatāṃ hastirathāśvakāyaḥ śīghraṃ prayāsyāmyurumuṇḍaśailaṃ /
drakṣyāmi sarvāsrava vipramuktaṃ sākṣadarhantaḥ hyupaguptamāryaṃ //
tato 'mātyairabhihitaḥ / deva dūtaḥ preṣayitavyo viṣayanivāsī sa devasya svayamevāgamiṣyati / rājāha / nāsāvasmāka arhatyabhigantum kiṃtu vayamevārhāmastasyābhigantum / api ca /
(A-av 77)
manye vajramayaṃ tasya dehaṃ śailopamādhikaṃ /
śāstṛtulyopaguptasya yo hyājñāmākṣipen naraḥ //
yāvad rājñā sthaviropaguptasya sakāśaṃ dūtaḥ preṣitaḥ sthaviradarśanāya āgamiṣyāmīti / sthaviropaguptaścintayati / yadi rājāgamiṣyati mahājanakāyasya pīḍā bhaviṣyati / gocarasya ca / tataḥ sthavireṇābhihitaṃ / svayamevāgamiṣyāmīti /
tato rājñā sthaviropaguptasyārthe nauyānenāgamiṣyatīti yāvacca mathurāṃ yāvacca pāṭaliputramantarān nausaṅkramo 'vasthāpitaḥ / atha sthaviropagupto rājño 'śokasya anugrahārtham aṣṭādaśabhirarhatsahasraiḥ parivṛto nāvamabhiruhya pāṭaliputramanuprāptaḥ /
tato rājapuruṣai rājño 'śokasya niveditaṃ / deva diṣṭyā vardhasva / anugrahārthaṃ tava sopaguptaścitteśvaraḥ śāsanakarṇadhāraḥ puraskṛtastīrṇabhavaughapāraiḥ sārdhaṃ samabhyāgata eṣa pabhdyāṃ /
śrutvā ca rājñā prītamanasā śatasahasramūlyo muktāhāraḥ svaśarīrādavanīya priyākhyāyino dattaḥ / ghāṇṭikaṃ cāhūya kathayati / ghūṣyantāṃ pātaliputre ghaṇṭāḥ / sthaviropaguptasyāgamanaṃ nivedyatāṃ / vaktavyaṃ /
(A-av 78)
utsṛjya dāridramanarthamūlaṃ yaḥ sphītaśobhāṃ śriyamicchatīha /
svargāpavargāya ca hetubhūtaṃ sa paśyatāṃ kāruṇikopaguptaṃ //
yebhirna dṛṣṭo dvipadapradhānaḥ śāstā mahākāruṇikaḥ svayambhūḥ /
te śāstṛkalpaṃ sthaviropaguptaṃ paśyantyudāraṃ tribhavapradīpaṃ //
yāvadrājñā pāṭaliputre ghaṇṭāṃ ghoṣayitvā nagaraśobhāṃ ca kārayitvā ardhatṛtīyāni yojanāni gatvā sarvavādyena sarvapuṣpagandhamālyena sarvapauraiḥ sarvamātyaiḥ saha sthaviropaguptaṃ pratyudgataḥ /
dadarśa rājā sthaviropaguptaṃ durata eva aṣṭādaśabhirarhatsahasrairardhacandreṇopaguptaṃ / yadantaraṃ ca rājā sthaviropaguptamadrākṣīt tadantaraṃ hastiskandhād avatīrya padbhyāṃ nadītiramabhigamya ekaṃ pādaṃ nadītīre sthāpya dvitīyaṃ nauphalake sthaviropaguptaṃ sarvāṅgeṇānuparigṛhya nāva uttāritavān / uttārya ca mūlanikṛtta iva drumaḥ sarvaśarīreṇopaguptasya pādayornipatito mukhatuṇḍakena ca pādāvanuparimārjya utthāya dvau jānumaṇḍalau pṛthivītale nikṣipya kṛtāñjaliḥ sthaviropaguptaṃ nirīkṣamāṇa uvāca /
yadā mayā śatrugaṇān nihatya prāptā samudrābharaṇā saśailā /
ekātapatrā pṛthivī tadā me prītirna sā yā sthaviraṃ nirīkṣya //
(A-av 79)
tvaddarśanām me dviguṇaprasādaḥ saṃjāyate 'smin varaśāsanāgre /
tvaddarśanāccaiva paropi śuddho dṛṣṭo mayādya apratimaḥ svayambhūḥ //
api ca /
śāntiṃgate kāruṇike jinendre tvaṃ buddhakāryaṃ kuruṣe triloke /
naṣṭe jaganmohanamīlitākṣe tvamarkavaj jñānavabhāsakartā //
tvaṃ śāstṛkalpo jagadekacakṣuravavādakānāṃ pravaraḥ śaraṇyaṃ /
vibho mamājñāṃ vada śīghramadya kartāsmi vākyaṃ tava śuddhasattva //
atha sthaviropagupto dakṣiṇena pāṇinā rājānaṃ śirasi parimārjayannuvāca /
apramādena saṃpādya rājaiśvaryaṃ pravartatāṃ /
durlabhatrīṇi ratnāni nityaṃ pūjaya pārthiva //
api ca mahārāja tena bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksambuddhena tava ca mama śāsanamupanyastaṃ sattvasārathivareṇa gaṇamadhye parīttaṃ paripālyaṃ yatnato 'smābhiḥ / rājāha / sthavira yathāhaṃ nirdiṣṭo bhagavatā tadevānuṣṭhīyate / kutaḥ /
stūpairvicitrairgiriśrṛṅgakalpaiś chatradhvajaiścocchritaratnacitraiḥ /
saṃśobhitā me pṛthivī samantād vaistārikā dhātudharāḥ kṛtāśca //
(A-av 80)
api ca /
ātmā putro gṛhaṃ dārāḥ pṛthivī kośameva ca /
na kiñcidaparityaktaṃ dharmarājasya śāsane //
sthaviropagupta āha / sādhu sādhu mahārāja / etadevānuṣṭheyaṃ / kutaḥ /
ye dharmamupajīvanti kāyair bhogaiśca jīvitaiḥ /
gate kāle na śocanti iṣṭaṃ yānti surālayaṃ //
yāvad rājā mahatā śrīsamudayena sthaviropaguptaṃ rājakule praveśayitvā sarvāṅgeṇānuparigṛhya prajñapta evāsane niṣādayāmāsa / sthaviropaguptasya śarīraṃ mṛdu sumṛdu / tadyathā tūlapiśurvā karpāsapiśurvā /
atha rājā sthaviropaguptasya śarīrasaṃsparśamavagamya kṛtāñjaliruvāca /
mṛdūni te 'ṅgāni udārasattva tūlopamāṅgaṃ kāśikopamaṃ ca /
ahaṃ tvadhanyaḥ kharakarkaśāṅgo niḥsparśagātraḥ paruṣāśrayaśca //
sthavira uvāca /
dānaṃ manāpaṃ suśubhaṃ praṇitaṃ dattaṃ mayā hyapratipudgalasya /
na pāṃśudānaṃ hi mayā pradattaṃ yathā tvayādāyi tathāgatasya //
rājāha / sthavira /
bālabhāvādahaṃ pūrvaṃ kṣetraṃ prāpya hyanuttaraṃ /
pāṃśūn ropitavāṃstatra phalaṃ yasyedṛśaṃ mama //
(A-av 81)
atha sthaviro rājānaṃ saṃharṣayannuvāca / mahārāja /
paśya kṣetrasya māhātmyaṃ pāṃśuryatra viruhyate /
rājaśrīryena te prāptā ādhipatyamanuttaraṃ //
śrutvā ca rājā vismayotphullanetraḥ amātyānāhūyovāca /
balacakravartirājyaṃ prāptaṃ me pāṃśudānamātreṇa /
kena bhagavan bhavanto nārcayitavyaḥ prayatnena //
atha rājā sthaviropaguptasya pādayornipatyovāca / sthaviro 'yaṃ me manoratho ye bhagavatā buddhena pradeśā adyuṣitāstān arceyaṃ / cinhāni ca kuryāṃ paścimasyāṃ janatāyāmanugrahārthaṃ /
sthavira uvāca / sādhu mahārāja śobhanaste cittotpādaḥ / ahaṃ pradarśayiṣyāmyadhunā /
buddhenādhyuṣitā deśāstān namasye kṛtāñjaliḥ /
gatvā cinhāni teṣveva kariṣyāmi na saṃśayaḥ //
atha rājā caturaṅgabalakāyaṃ saṃnāhya gandhamālyapuṣpamādāya sthaviropaguptasahāyaḥ saṃprasthitaḥ / atha sthaviropagupto rājānamaśokaṃ sarvaprathamena lumbinīvanaṃ praveśayitvā dakṣiṇaṃ hastamabhiprasāryovāca / asmin mahārāja pradeśe bhagavān jātaḥ / āha ca /
idaṃ hi prathamaṃ caityaṃ buddhasyottamacakṣuṣaḥ /
jātamātreha sa muniḥ prakrāntaḥ saptapadaṃ bhuvi //
(A-av 82)
caturdiśamavalokya vācaṃ bhāṣitavān purā /
iyaṃ me paścimā jātirgarbhavāsaśca paścimaḥ //
atha rājā sarvaśarīreṇa tatra pādayor nipatyotthāya kṛtāñjaliḥ prarudannuvāca /
dhanyāste kṛtapuṇyāśca yairdṛṣṭaḥ sa mahāmuniḥ /
prajātaḥ saṃśrutā yaiśca vācastasya manoramāḥ //
atha sthaviro rājñaḥ prasādabuddhyarthamuvāca / mahārāja kiṃ drakṣyasi tāṃ devatāṃ /
yayā dṛṣṭaḥ prajāyan sa vane 'smin vadatāṃ varaḥ /
kramamāṇaḥ padān sapta śrutvā vāco yayā muneḥ //
rājāha / paraṃ sthavira drakṣyāmi / atha sthaviropagupto yasya vṛkṣasya śākhāmavalambaya devī mahāmāyā prasūtā tena dakṣiṇahastamabhiprasārya uvāca /
naivāsikā ya ihāśokavṛkṣe sambuddhadarśinī yā devakanyā /
sākṣādasau darśayatu svadehaṃ rājño hyaśokasya prasādavṛddhyai //
yāvat sā devatā svarūpeṇa sthaviropaguptasamīpe sthitvā kṛtāñjaliruvāca / sthavira kimājñāpayasi / atha sthaviro rājānamaśokamuvāca / mahārāja iyaṃ sā devatā yayāṃ dṛṣṭo bhagavāñ jāyamānaḥ / atha rājā kṛtāñjalistāṃ devatāmuvāca /
dṛṣṭstvayā lakṣaṇabhūṣitāṅgaḥ prajāyamānaḥ kamalāyatākṣaḥ /
śrutāstvayā tasya nararṣabhasya vāco manojñāḥ prathamā vane 'smin //
(A-av 83)
devatā prāha /
mayā hi dṛṣṭaḥ kanakāvadātaḥ prajāyamāno dvipadapradhānaḥ /
pādāni sapta kramamāṇa eva śrutāśca vācā api tasya śāstuḥ //
rājāha / kathaya devate kīdṛśī bhagavato jāyamānasya śrīrbabhūveti / devatā prāha / na śakyaṃ mayā vāgbhiḥ saṃprakāśayitumapi tu saṃkṣepataḥ śrṛṇu /
vinirmitābhā kanakāvadātā saindre triloke nayanābhirāmā /
sasāgarāntā ca mahī saśailā mahārṇavasthā iva nauścacāla //
yāvadrājñā jātyāṃ śatasahasraṃ dattaṃ / caityaṃ ca pratiṣṭhāpya rājā prakrāntaḥ / atha sthaviropagupto rājānaṃ kapilavastu niveśayitvā dakṣiṇahastamabhiprasāryovāca / asmin pradeśe mahārāja bodhisattvo rājñaḥ śuddhodanasyopanāmitaḥ / taṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇālaṃkṛtaśarīramasecanakadarśanaṃ ca dṛṣṭvā rājā sarvaśarīreṇa bodhisattvasya padayornipatitaḥ /
idaṃ mahārāja śākyavardhaṃ nāma devakulam / atra bodhisattvo jātamātra upanīto devamarcayiṣyatīti / sarvadevatā ca bodhisattvasya pādayornipatitā / tato rājñā śuddhodanena bodhisattvo devatānāmapyayaṃ deva iti tena bodhisattvasya devātideva iti nāmadheyaṃ kṛtaṃ / asmin pradeśe mahārāja bodhisattvo brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipaścikānām upadarśitaḥ / asmin pradeśe 'sitena ṛṣiṇā nirdiṣṭo buddho loke bhaviṣyatīti /
(A-av 84)
asmin pradeśe mahārāja mahāprajāpatyā saṃvardhitaḥ / asmin pradeśe lipijñānaṃ śikṣāpitaḥ / asmin pradeśe hastigrīvāyāmaśvapṛṣṭhe rathe śaradhanugrahe tomaragrahe 'ṅakuśagrahe kulānurūpāsu vidyāsu pāragaḥ saṃvṛtaḥ / iyaṃ bodhisattvasya vyāyāmaśālā babhūva / asmin pradeśe mahārāja bodhisattvo devatāśatasahasraiḥ parivṛtaḥ ṣaṣṭibhiḥ strīsahasraiḥ sārdhaṃ ratimanubhūtavān /
asmin pradeśe bodhisattvo jīrṇāturamṛtasaṃdarśanodvigno vanasaṃśritaḥ / asmin pradeśe jambucchāyāyāṃ niṣadya viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhamanāsravasadṛśaṃ prathamadhyānaṃ samāpannaḥ / atha pariṇate madhyānhe 'tikrānte bhaktakālasamaye 'nyeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ chāyā prācīnanimnā prācīnapravaṇā prācīnaprāgbhārā jambucchāyā bodhisattvasya kāyaṃ na jahāti / dṛṣṭvā ca punar rājā śuddhodanaḥ sarvaśarīreṇa bodhisattvasya pādayornipatitāḥ / anena dvāreṇa bodhisattvo devatāśatasahasraiḥ parivṛto 'rdharātre kapilavastuno nirgataḥ /
asmin pradeśe bodhisattvena chandakasyāśvamābharaṇāni ca dattvā pratinivartitaḥ / āha ca /
chandakābharaṇānyaśvaścāsmin pratinivartitaḥ /
nirupasthāyako vīraḥ praviṣṭaikastapovanaṃ //
(A-av 85)
asmin pradeśe bodhisattvo lubdhakasakāśāt kāśikairvastraiḥ kāṣāyāṇi vastrāṇī grahāya pravrajitaḥ / asmin pradeśe bhārgaveṇāśrameṇopanimantritaḥ / asmin pradeśe bodhisattvo rājñā bimbisāreṇārdharājyenopanimantritaḥ / asmin pradeśe ārāḍodrakamabhigataḥ / āha ca /
udrakārāḍakā nāma ṛṣayo 'smin tapovane /
adhigatāryasattvena puruṣendreṇa tāpitāḥ //
asmin pradeśe bodhisattvena ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ cīrṇaṃ / āha ca /
ṣaḍvarṣāṇi hi kaṭukaṃ tapastaptvā mahāmuniḥ /
nāyaṃ mārgo hyabhijñāyā iti jñātvā samatyajat //
asmin pradeśe bodhisattvena nandāyā nandabalāyāśca grāmikaduhitroḥ sakāśāt ṣoḍaśaguṇitaṃ madhupāyasaṃ paribhuktaṃ /
āha ca /
asmin pradeśe nandāyā bhuktvā ca madhupāyasaṃ /
bodhimūlaṃ mahāvīro jagāma vadatāṃ varaḥ //
asmin pradeśe bodhisattvaḥ kālikena nāgarājena bodhimūlamabhigacchan saṃstutaḥ /
(A-av 86)
āha ca /
kālikabhujagendreṇa saṃstuto vadatāṃ varaḥ /
prayāto 'nena mārgeṇa bodhimaṇḍe 'mṛtārthikaḥ //
atha rājā sthavirasya pādayornipatya kṛtāñjaliruvāca
api paśyema nāgendraṃ yena dṛṣṭastathāgataḥ /
vrajāno 'nena mārgeṇa mattanāgendravikramaḥ //
atha kāliko nāgarājaḥ sthavirasamīpe sthitvā kṛtāñjaliruvāca / sthavira kimājñāpayasīti / atha sthaviro rājānamuvāca / ayaṃ sa mahārāja kāliko nāgarājā yena bhagavān anena mārgeṇa bodhimūlaṃ nirgacchan saṃstutaḥ / atha rājā kṛtāñjaliḥ kalikaṃ nāgarājamuvāca /
dṛṣṭastvayā jvalitakāñcanatulyavarṇaḥ śāstā mamāpratisamaḥ śaradenduvaktraḥ /
ākhyāhi me daśabalasya guṇaikadeśaṃ tatkīdṛśī vada hi śrīḥ sugate tadānīṃ //
kālika uvāca / na śakyaṃ vāgbhiḥ saṃprakāśayitumapi tu saṃkṣepaṃ śṛṇu /
caraṇatalaparāhataḥ saśailo hyavanitalaḥ pracacāla ṣaḍvikāraṃ /
ravikiraṇavibhādhikā nṛloke sugataśaśidyutirakṣayā manojñā //
(A-av 87)
yāvad rājā caityaṃ pratiṣṭhāpya prakrāntaḥ / atha sthaviropagupto rājānaṃ bodhimūlamupanāmayitvā dakṣiṇaṃ karamabhiprasāryovāca / asmin pradeśe mahārāja bodhisattvena mahāmaitrīsahāyena sakalaṃ mārabalaṃ jitvānuttarā samyaksambodhirabhisambuddhā / āha ca /
iha munivṛṣabheṇa bodhimūle namucibalaṃ vikṛtaṃ nirastamāśu /
idamamṛtamudāramagryabodhi hyadhigatamapratipudgalena tena //
yāvad rājñā bodhau śatasahasraṃ dattaṃ / caityaṃ ca pratiṣṭhāpya rājā prakrāntaḥ / atha sthaviropagupto rājānamaśokamuvāca / asmin pradeśe bhagavān caturṇāṃ mahārājānāṃ sakāśāc catvāri śailamayāni pātrāṇi grahāya ekapātramadhiyuktaṃ / asmin pradeśe trapuṣabhallikayorvaṇijorapi piṇḍapātraṃ pratigṛhītaṃ / asmin pradeśe bhagavān vārāṇasīmabhigacchan upagaṇenājīvikena saṃstutaḥ / yāvat sthaviro rājānam ṛṣipatanam upanīya dakṣiṇaṃ hastamabhiprasāryovāca / asmin pradeśe mahārāja bhagavatā triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dhārmyaṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ / āha ca /
śubhaṃ dharmamayaṃ cakraṃ saṃsāravinivartaye /
asmin pradeśe nāthena pravartitamanuttaraṃ //
asmin pradeśe jaṭilasahasraṃ pravrājitaṃ / asmin pradeśe rājño bimbisārasya dharmaṃ deśitaṃ / rājñā ca bimbisāreṇa satyāni dṛṣṭāni (A-av 88) caturaśītibhiśca devatāsahasrair anekaiśca māgadhakair brāhmaṇagṛhapatisahasraiḥ / asmin pradeśe bhagavatā śakrasya devandrasya dharmo deśitaḥ / śakreṇa ca satyāni dṛṣṭāni caturaśītibhiśca devatāsahasraiḥ / asmin pradeśe mahāprātihāryaṃ vidarśitaṃ / asmin pradeśe bhagavān deveṣu trayāstriṃśeṣu varṣā uṣitvā māturjanayitryā dharmaṃ deśayitvā devagaṇaparivṛtaḥ avatīrṇaḥ / vistareṇa yāvat sthaviro rājānamaśokaṃ kuśinagarīmupanāmayitvā dakṣiṇaṃ karatalamabhiprasāryovāca / asmin pradeśe mahārāja bhagavān sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ / āha ca /
lokaṃ sadevamanujāsurayakṣanāgamakṣayyadharmavinaye matimān vinīya /
vaineyasattvavirahādupaśāntabuddhiḥ śāntiṃ gataḥ paramakāruṇiko maharṣiḥ //
śrutvā ca rājā mūrcchitaḥ patitaḥ / yāvaj jalapariṣekaṃ kṛtvotthāpitaḥ / atha rājā kathaṃcit saṃjñāmupalabhya parinirvāṇe śatasahasraṃ dattvā caityaṃ pratiṣṭhāpya pādayornipatyovāca / sthavira ayaṃ me manoratho ye ca bhagavatā śrāvakā agratāyāṃ nirdiṣṭāsteṣāṃ śarīrapūjāṃ kariṣyāmīti / sthavira uvāca / sādhu sādhu mahārāja / śobhanaste cittotpādaḥ / sthaviro rājānamaśokaṃ jetavanaṃ praveśayitvā dakṣiṇaṃ karamabhiprasāryovāca / ayaṃ mahārāja sthaviraśāriputrasya stūpaḥ / kriyatāmasyārcanamiti / rājāha / ke tasya guṇā babhūvuḥ / sthavira uvāca / sa hi dvitīyaśāstā dharmasenādhipatirdharmacakrapravartanaḥ prajñāvatāmagro nirdiṣṭo bhagavatā /
(A-av 89)
sarvalokasya yā prajña sthāpayitvā tathāgataṃ /
śāriputrasya prajñāyāḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīṃ //
āha ca /
saddharmacakramatulaṃ yaj jinena pravartitaṃ /
anuvṛttaṃ hi tat tena śāriputreṇa dhīmatā //
kastasya sādhu buddhādanyaḥ puruṣaḥ śāradvatasyeha /
jñātvā guṇagaṇanidhiṃ vaktuṃ śaknoti niravaśeṣāt //
tato rājā prītamanāḥ sthaviraśāradvatīputrastūpe śatasahasraṃ dattvā kṛtāñjaliruvāca /
śāradvatīputramahaṃ bhakttyā vande vimuktabhavasaṅgaṃ / lokaprakāśakirtiṃ jñānavatāmuttamaṃ vīraṃ //
yāvat sthaviropaguptaḥ sthaviramahāmaudgalyāyanasya stūpamupadarśayannuvāca / ayaṃ mahārāja sthaviramahāmaudgalyāyanasya stūpaḥ / kriyatāmasyārcanamiti / rajāha / ketasya guṇā babhūvuriti / sthavira uvāca / sa hi ṛddhimatāmagro nirdiṣṭo bhagavatā yena dakṣiṇena pādāṅaguṣṭhena śakrasya devendrasya vaijayantaḥ prāsādaḥ prakampito nandopanandau nāgarājānau vinītau / āha ca /
śakrasya yena bhavanaṃ pādāṅaguṣṭhena kampitaṃ /
pūjanīyaḥ prayatnena kolitaḥ sa dvijottamaḥ //
bhujageśvarau pratibhayau dāntau yenātidurdamau loke /
kastasya śuddhabuddheḥ pāraṃ gacched guṇārṇavasya //
yāvad rājā mahāmaudgalyāyanasya stūpe śatasahasraṃ dattvā kṛtāñjaliruvāca /
(A-av 90)
ṛddhimatāmagro yo janmajarāśokaduḥkhanirmuktaḥ /
maudgalyāyanaṃ vande mūrdhnā praṇipatya vikhyātaṃ //
yāvat sthaviropaguptaḥ sthaviramahākāśyapasya stūpam upadarśayannuvāca / ayaṃ mahārāja sthaviramahākāśyapasya stūpaḥ / kriyatāmasyārcanamiti / rājāha / ke tasya guṇā babhūvuḥ / sthavirovāca / sa hi mahātmāpecchānnāṃ santuṣṭānāṃ dhūpaguṇavādināmagro nirdiṣṭo bhagavatā, ardhāsanenopanimantritaḥ śvetacīvareṇācchādito dīnāturagrāhakaḥ śāsanasaṃdharakaśceti / āha ca /
puṇyakṣetramudāraṃ dīnāturagrāhako nirāyāsaḥ /
sarvajñacīvaradharaḥ śāsanasaṃdhārako matimān //
kastasya gurormanujo vaktuṃ śakto guṇān niravaśeṣān /
āsanavarasya sumatiryasya jino dattavānardhaṃ //
tato rājāśokaḥ sthaviramahākāśyapasya stūpe śatasahasraṃ dattvā kṛtāñjaliruvāca /
parvataguhānilayamaraṇaṃ vairaparāṅamukhaṃ praśamayuktaṃ /
santoṣaguṇavivṛddaṃ vande khalu kāśyapaṃ sthaviraṃ //
yāvat sthaviropaguptaḥ sthavirabatkulasya stūpaṃ darśayannuvāca / ayaṃ mahārāja sthavirabatkulasya stūpaḥ / kriyatāmarcanamiti / rājāha / ketasya guṇā babhūvuriti /
(A-av 91)
sthavira uvāca / sa mahātmālpabādhānām agro nirdiṣṭo bhagavatā / api ca na tena kasyacid dvipadikā gāthā śrāvitā / rājāha / dīyatāmatra kākaṇiḥ / yāvadamātyairabhihitaḥ / deva kimarthaṃ tulyeṣvavasthiteṣvatra kākaṇī dīyata iti / rājāha / śrūyatāmatrābhiprāyo mama /
ājñāpradīpena mahogṛhasthaṃ hṛtaṃ tamo yadyapi tena kṛtsnaṃ /
alpecchabhāvānna kṛtaṃ hi tena yathā kṛtaṃ sattvahitaṃ tadanyaiḥ //
sā pratyāhatā tasyaiva rājñaḥ pādamūle nipatitā / yāvad amātyā vismitā ūcuḥ / aho tasya mahātmano 'lpecchatā / babhūvānayāpyanarthī /
yāvat sthaviropaguptaḥ sthavirānandasya stūpamupadarśayannuvāca / ayaṃ sthavirānandasya stūpaḥ / kriyatāmasyārcanamiti / rājāha / ke tasya guṇā babhūvuriti / sthavira uvāca / sa hi bhagavata upasthāyako babhūva / bahuśrutānāmagryo pravacanagrāhakaśceti / āha ca /
munipātrarakṣaṇapaṭuḥ smṛtidhṛtimatiniścitaḥ śrutasamudraḥ /
vispaṣṭamadhuravacanaḥ suranaramahiṃtaḥ sadānandaḥ //
sambuddhacittakuśalaḥ sarvatra vicakṣaṇo guṇakaraṇḍaḥ /
jinasaṃstuto jitaraṇaḥ suranaramahitaḥ sadānandaḥ //
(A-av 92)
yāvad rājñā tasya stūpe koṭirdattā / yāvad amātyairabhihitaḥ / kimarthamayaṃ deva sarveṣāṃ sakāśādadhikataraṃ pūjyate /
rājāha / śrūyatāmabhiprāyaḥ /
yattaccharīraṃ vadatāṃ varasya dharmātmano dharmamayaṃ viśuddhaṃ /
tad dhāritaṃ tena viśokanāmnā tasmād viśeṣeṇa sa pūjanīyaḥ //
dharmapradīpo jvalati prajāsu kleśāndhakārāntakaro yadadya /
tat tatprabhāvāt sugatendrasūnostasmād viśeṣeṇa sa pūjanīyaḥ //
yathā sāmudraṃ salilaṃ samudrairdhāryeta kaccin na hi goṣpadena /
nāthena taddharmamavekṣya bhāvaṃ sūtrāntako 'yaṃ sthaviro 'bhiṣiktaḥ //
atha rājā sthavirāṇāṃ stūpārcanaṃ kṛtvā sthaviropaguptasya pādayornipatya prītimanā uvāca /
mānuṣyaṃ saphalīkṛtaṃ ṛtuśatairiṣṭena yat prāpyate
rājyaiśvaryaguṇaiścalaiśca vibhavaiḥ sāraṃ gṛhītaṃ paraṃ /
lokaṃ caityaśatairalaṅkṛtamidaṃ svetābhrakūṭaprabhaiḥ
asyādyāpratimasya śāsanakṛte kiṃ no kṛtaṃ duṣkaraṃ //
iti //
(A-av 93)
yāvad rājā sthaviropaguptasya praṇāmaṃ kṛtvā prakrāntaḥ /
yāvad rājñāśokena jātau bodhau dharkacakre parinirvāṇe ekaikaśatasahasraṃ dattaṃ / tasya bodhau viśeṣataḥ prasādo jāta iha bhagavatānuttarā samyaksambodhirabhisambuddheti / sa yāni viśeṣayuktāni ratnāni tāni bodhiṃ preṣayati /
atha rājño 'śokasya tiṣyarakṣitā nāmāgramahiṣī / tasyā buddhirutpannā / ayaṃ rājā mayā sārdhaṃ ratimanubhavati viśeṣayuktāni ca ratnāni bodhau preṣayati / tayā mātaṅgī vyāharitā / śakyasi tvaṃ bodhiṃ mama sapatnīṃ praghātayituṃ / tayābhihitaṃ / śakṣyāmi kintu kārṣāpaṇān dehīti /
yāvan mātaṅgyā bodhivṛkṣo mantraiḥ parijaptaḥ sūtraṃ ca baddhaṃ / yāvad bodhivṛkṣaḥ śoṣṭumārabdhaḥ / tato rājapuruṣai rājñe niveditaṃ / deva bodhivṛkṣa śuṣyata iti / āha ca /
yatropaviṣṭena tathāgatena kṛtsnaṃ jagabduddhamidaṃ yathāvad /
sarvajñatā cādhigatā narendra bodhidrumo 'sau nidhanaṃ prayāti //
śrutvā ca rājā murcchito bhūmau patitaḥ / yāvaj jalasekaṃ dattvā utthāpitaḥ / atha rājā kathaṃcit saṃjñāmupalabhya prarudannuvāca /
dṛṣṭvā nvahaṃ taṃ drumarājamūlaṃ jānāmi dṛṣṭo 'dya mayā svayambhūḥ /
nāthadrūme caiva gate praṇāśaṃ prāṇāḥ prayāsyanti mamāpi nāśaṃ /
(A-av 94)
atha tiṣyarakṣitā rājānaṃ śokārtamavekṣyovāca / deva, yadi bodhirna bhaviṣyatyahaṃ devasya ratimutpādayiṣyāmi / rājāha / na sā strī api tu bodhivṛkṣaḥ / sa yatra bhagavatānuttarā samyaksambodhiradhigata / tiṣyarakṣitā mātaṅgīmuvāca / śakyasi tvaṃ bodhivṛkṣaṃ yathāpaurāṇamavasthāpayituṃ / mātaṅgī āha / yadi tāvat prāṇaṇukamavaśiṣṭaṃ bhaviṣyati, yathāpaurāṇamavasthāpayiṣyāmīti /
vistareṇa yāvat tayā sūtraṃ muktvā vṛkṣaṃ sāmantena khanitvā divase kṣīrakumbhasahasreṇa pāyayati / yāvadalpairahobhiryathāpaurāṇaḥ saṃvṛttaḥ / tato rājapuruṣai rājñe niveditaṃ / deva, diṣṭyā vardhasva / yathāpaurāṇaḥ saṃvṛttaḥ / śrutvā ca prītimanā bodhivṛkṣaṃ nirīkṣamāṇa uvāca /
bimbisāraprabhṛtibhiḥ pārthivendrair dyutindharaiḥ /
na kṛtaṃ tat kariṣyāmi satkāradvayamuttamaṃ //
bodhiṃ ca snāpayiṣyāmi kumbhairgandhodakākulaiḥ /
saṅghasya ca kariṣyāmi satkāraṃ pañcavārṣikaḥ //
atha rājā sauvarṇarūpyavaiḍūryasphaṭikamayānāṃ kumbhānāṃ sahasraṃ gandhodakena pūrayitvā prabhūtaṃ cānnapānaṃ samudānīya gandhamālyapuṣpasañcayaṃ kṛtvā snātvāhatāni vāsāṃsi navāni dīrghadaśāni prāvṛtyāṣṭāṅgasamanvāgatamupavāsamupoṣya dhūpakaṭacchukamādāya śaraṇatalamabhiruhya (A-av 95) caturdiśamāyācitumārabdhaḥ / ye bhagavato buddhasya śrāvakāste mamānugrahāyāgacchantu /
api ca /
samyaggatā ye sugatasya śiṣyāḥ śāntendriyā nirjitakāmadoṣāḥ /
sammānanārhā naradevapūjitā ayāntu te 'sminnanukampayā mama //
praśamadamaratā vimuktasaṅgāḥ pravarasutāḥ sugatasya dharmarājāḥ /
asurasuranarārcitāryavṛttāstviha madanugrahaṇāt samabhyupeyuḥ //
vasanti kāśmīrapure suramye ye cāpi dhīrāstamasovane 'smin /
mahāvane revatake ya āryā anugrahārthaṃ mama te 'bhyupeyuḥ //
anavataptahrade nivasanti ye girinadīṣu ca parvatakandareḥ /
jinasutāḥ khalu dhyānaratāḥ sadā samudayantviha te 'dya kṛpābalāḥ //
śaīrīṣake ye pravare vimāne vasanti putrā vadatāṃ varasya /
anugrahārthaṃ mama te viśokā hyāyāntu kāruṇyaniviṣṭabhāvāḥ //
gandhamādanaśaile ca ye vasanti mahaujasaḥ /
ihāyāntu hi kāruṇyumutpādyopanimantritāḥ //
(A-av 96)
evamukte ca rājñi trīṇi śatasahasrāṇi bhikṣūṇāṃ saṃnipatitāni / tatraikaṃ śatasahasramarhatāṃ dve śaikṣāṇāṃ pṛthagjanakalyāṇakānāṃ ca / na kaścid vṛddhāsanamākramyate sma / rājāha / kimarthaṃ vṛddhāsanaṃ tan nākramyate / tatra yaśo nāmnā vṛddhaḥ ṣaḍabhijñaḥ / sa uvāca / mahārāja vṛddhasya tadāsanamiti / rājāha / asti sthavira tvatsakāśādanyo vṛddhatara iti / sthavira uvāca / asti mahārāja / vadatāṃ vareṇa vaśinā nirdiṣṭaḥ siṃhanādināmagryaḥ / piṇḍolabharadvājasyaitad agrāsanaṃ nṛpate /
atha rājā kadambapuṣpavadāhṛṣṭaromakūpaḥ kathayati / asti kaścid buddhadarśī bhikṣurghriyata iti /
sthavira uvāca / asti mahāraja piṇḍolabharadvājo nāmnā buddhadarśī tiṣṭhata iti /
rājā kathayati / sthavira, śakyaḥ so 'smābhirdṛṣṭimiti / sthavira uvāca / mahārāja idānīṃ drakṣyasi / ayaṃ tasya āgamanakāla iti / atha rājā prītimānā uvāca /
lābhaḥ paraḥ syād atulo mameha mahāsukhaścāyamanuttamaśca /
paśyāmyahaṃ yattamudārasattvaṃ sākṣād bharadvājasagotranāma //
tato rājā kṛtakarapuṭo gaganatalāvasaktadṛṣṭiravasthitaḥ / atha sthavirapiṇḍolabharadvājo 'nekairarhatsahasrairardhacandrākāreṇopagūḍho rājahaṃsa (A-av 97) iva gaganatalādavatīrya vṛddhānte niṣasād / sthavirapiṇḍolabharadvājaṃ dṛṣṭvā tānyanekāni bhikṣuśatasahasrāṇi pratyupasthitāni /
adrākṣīd rājā piṇḍolabharadvājaṃ śvetapalitaśirasaṃ pralambubhrūlalāṭaṃ nigūḍhākṣitārakaṃ pratyekabuddhāśrayaṃ / dṛṣṭvā ca rājā mūlanikṛtta iva drumaḥ sarvaśarīreṇa sthavirapiṇḍolabharadvājasya pādayoḥ patitaḥ / mukhatuṇḍakena ca pādāvanuparimārjyotthāya tau jānumaṇḍalau pṛthivītale pratiṣṭhāpya kṛtāñjaliḥ sthavirapīṇḍolabharadvājaṃ nirīkṣamāṇaḥ prarudannuvāca /
yadā mayā śatrugaṇān nihatya prāptā samudrābharaṇā saśailā /
ekātapatrā pṛthivī tadā me prītīrna sā yā sthaviraṃ nirīkṣya //
tvaddarśanād bhavati dṛṣṭo 'dya tathāgataḥ / karuṇālābhāt tvaddarśanācca dviguṇaprasādo mamotpannaḥ / api ca sthavira dṛṣṭaste trailokyanātho gururme bhagavān buddha iti / tataḥ sthavirapiṇḍolabharadvāja ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ bhruvamunnāmya rājānamaśokaṃ nirīkṣamāṇa uvāca /
dṛṣṭo mayā hyasakṛdapratimo maharṣiḥ / santaptakāñcanasamopamatulyatejaḥ /
dvātriṃśalakṣaṇadharaḥ śaradinduvaktro brāhmasvarādhikaraṇo hyaraṇāvihārī //
(A-av 98)
rājāha / sthavira kutra te bhagavān dṛṣṭaḥ kathaṃ ceti / sthavira uvāca / yadā mahārāja bhagavān vijitamāraparivāraḥ pañcabhirarhacchataiḥ sārdhaṃ prathamato rājagṛhe var